Sarga 52
वसिष्ठ-आतिथ्यं (Vasiṣṭha’s Hospitality to Viśvāmitra and the Summoning of Śabalā/Kāmadhenu)
बालकाण्ड
সৰ্গ ৫২ত আতিথ্য-ধৰ্মৰ শিষ্টাচাৰৰ মাজেৰে ৰাজশক্তি আৰু তপস্বী-অধিকাৰৰ গম্ভীৰ মুখামুখি দেখুওৱা হৈছে। মহাবলী বীৰ বিশ্বামিত্ৰ আনন্দিত মনেৰে বশিষ্ঠৰ আশ্ৰমলৈ আহি সন্মানসহ নমস্কাৰ কৰে। বশিষ্ঠে তেওঁক আদৰ কৰি আসন দিয়ে আৰু বন-আতিথ্য অনুসাৰে ফল-মূল আদি আগবঢ়ায়। তাৰ পিছত দুয়োৰে কুশল-প্ৰশ্ন চলে—তপস্যা, অগ্নিহোত্ৰ, শিষ্যবৃন্দ আৰু আশ্ৰমৰ বৃক্ষসমূহলৈকে। বশিষ্ঠে ৰাজধৰ্মৰ পৰীক্ষা স্বৰূপে ৰজাৰ শাসন-ব্যৱস্থা সম্পৰ্কেও সুধে—প্ৰজা, দাস-সেৱক, কোষাগাৰ, সেনা, মিত্ৰ-ৰাজ্য আৰু উত্তৰাধিকাৰীৰ মঙ্গল। দীৰ্ঘ সৌজন্যময় কথোপকথনৰ পাছত বশিষ্ঠে ৰজা আৰু তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ বাবে অধিক বিস্তৃত আতিথ্যৰ প্ৰস্তাৱ কৰে। বিশ্বামিত্ৰে প্ৰথমে ক’ব খোজে যে সৰল ফল-মূল আৰু ঋষিৰ দৰ্শনেই যথেষ্ট, কিন্তু বশিষ্ঠে পুনঃপুনঃ আগ্ৰহ কৰে। সন্মতি পোৱাৰ পাছত বশিষ্ঠে চিত্ৰবৰ্ণা গাই শবলা (কামধেনু)ক আহ্বান কৰি ছয় ৰসযুক্ত প্ৰচুৰ আহাৰ—পানীয়, ভোজ্য, লেহ্য আৰু চোষ্য—উৎপন্ন কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে; ইয়াৰ দ্বাৰা আশ্ৰমৰ সমৃদ্ধি, তপোবল আৰু অতিথি-সন্মানৰ নৈতিক মহিমা প্ৰকাশ পায়।
Shlokas
Verse 1
स दृष्ट्वा परमप्रीतो विश्वामित्रो महाबल:।प्रणतो विनयाद्वीरो वसिष्ठं जपतां वरम्।।।।
জপত নিমগ্নসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ বশিষ্ঠক দেখি মহাবলী বীৰ বিশ্বামিত্ৰ পৰম প্ৰসন্ন হ’ল আৰু বিনয়ে নমস্কাৰ কৰি প্ৰণাম জনালে।
Verse 2
स्वागतं तव चेत्युक्तो वसिष्ठेन महात्मना।आसनं चास्य भगवान् वसिष्ठो व्यादिदेश ह।।।।
মহাত্মা ভগৱান বশিষ্ঠে ‘স্বাগতম্’ বুলি ক’ই তেওঁক আদৰিলে আৰু তেওঁৰ বাবে আসন সাজিবলৈ নিৰ্দেশ দিলে।
Verse 3
उपविष्टाय च तदा विश्वामित्राय धीमते।यथान्यायं मुनिवर: फलमूलमुपाहरत्।।।।
ধীমন্ত বিশ্বামিত্ৰ আসনত উপৱিষ্ট হোৱাত, মুনিবৰ বশিষ্ঠে আচাৰ অনুসাৰে যথান্যায় ফল-মূল আগবঢ়ালে।
Verse 4
प्रतिगृह्य तु तां पूजां वसिष्ठाद्राजसत्तम:।तपोग्निहोत्रशिष्येषु कुशलं पर्यपृच्छत।।।।विश्वामित्रो महातेजा वनस्पतिगणे तथा ।सर्वत्र कुशलं चाह वसिष्ठो राजसत्तमम्।।।।
বশিষ্ঠৰ সেই পূজা গ্ৰহণ কৰি মহাতেজস্বী বিশ্বামিত্ৰ—ৰাজসত্তম—বশিষ্ঠৰ তপস্যা, অগ্নিহোত্ৰ আৰু শিষ্যসকলৰ কুশল সুধিলে; লগতে আশ্ৰমৰ বনস্পতিগণৰ অৱস্থাও জিজ্ঞাসা কৰিলে। বশিষ্ঠেও ৰাজসত্তমক ক’লে যে সৰ্বত্ৰ কুশল আছে।
Verse 5
प्रतिगृह्य तु तां पूजां वसिष्ठाद्राजसत्तम:।तपोग्निहोत्रशिष्येषु कुशलं पर्यपृच्छत।।1.52.4।।विश्वामित्रो महातेजा वनस्पतिगणे तथा ।सर्वत्र कुशलं चाह वसिष्ठो राजसत्तमम्।।1.52.5।।
বশিষ্ঠৰ সেই পূজা গ্ৰহণ কৰি মহাতেজস্বী বিশ্বামিত্ৰ—ৰাজসত্তম—বশিষ্ঠৰ তপস্যা, অগ্নিহোত্ৰ আৰু শিষ্যসকলৰ কুশল সুধিলে; লগতে আশ্ৰমৰ বনস্পতিগণৰ অৱস্থাও জিজ্ঞাসা কৰিলে। বশিষ্ঠেও ৰাজসত্তমক ক’লে যে সৰ্বত্ৰ কুশল আছে।
Verse 6
सुखोपविष्टं राजानं विश्वामित्रं महातपा:।पप्रच्छ जपतां श्रेष्ठो वसिष्ठो ब्रह्मणस्सुत:।।।।
সুখে উপৱিষ্ট ৰজা বিশ্বামিত্ৰক দেখি, মহাতপস্বী—ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ আৰু জপতাসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ—বশিষ্ঠে তেওঁক পুনৰ অধিক প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 7
कच्चित्ते कुशलं राजन् कच्चिद्धर्मेण रञ्जयन्।प्रजा: पालयसे वीर राजवृत्तेन धार्मिक।।।।
হে ৰাজন, আপোনাৰ সকলো কুশলনে? হে ধৰ্মনিষ্ঠ বীৰ, ধৰ্ম অনুসৰি ৰাজবৃত্ত পালন কৰি প্ৰজাসকলক পালন-পোষণ কৰি তেওঁলোকক সন্তুষ্ট ৰাখিছেনে?
Verse 8
कच्चित्ते सम्भृता भृत्या: कच्चित्तिष्ठन्ति शासने।कच्चित्ते विजितास्सर्वे रिपवो रिपुसूदन ।।।।
তোমাৰ ভৃত্যসকল কি যথাযথভাৱে পালন-পোষণ পায় আৰু তোমাৰ শাসনত কি তেওঁলোকে আজ্ঞাবহ হৈ থাকে? হে ৰিপুসূদন, তোমাৰ সকলো শত্রুক কি তুমি বশ কৰি জয় কৰিছা?
Verse 9
कच्चिद्बलेषु कोशेषु मित्रेषु च परन्तप।कुशलं ते नरव्याघ्र पुत्रपौत्रे तवानघ ।।।।
হে পৰন্তপ, হে নৰব্যাঘ্ৰ, হে অনঘ—তোমাৰ সেনাবল, কোষ (ধনভাণ্ডাৰ) আৰু মিত্ৰসকলৰ মাজত কুশল আছে নে? আৰু তোমাৰ পুত্ৰ-পৌত্ৰসকলো কি সকলোফালে সুখ-ক্ষেমত আছে?
Verse 10
सर्वत्र कुशलं राजा वसिष्ठं प्रत्युदाहरत्।विश्वामित्रो महातेजा वसिष्ठं विनयान्वित:।।।।
মহাতেজস্বী ৰজা বিশ্বামিত্ৰে বিনয়েৰে বসিষ্ঠক সম্বোধন কৰি ক’লে, “সৰ্বত্ৰ কুশল আছে।”
Verse 11
कृत्वोभौ सुचिरं कालं धर्मिष्ठौ ता: कथा: शुभा:।मुदा परमया युक्तौ प्रीयेतां तौ परस्परम्।।।।
সেই দুয়ো ধৰ্মনিষ্ঠ মহাত্মাই বহু সময় শুভ কথোপকথন কৰিলে; পৰম আনন্দেৰে যুত হৈ পৰস্পৰে পৰস্পৰক প্ৰীত হল।
Verse 12
ततो वसिष्ठो भगवान् कथाऽन्ते रघुनन्दन ।विश्वामित्रमिदं वाक्यमुवाच प्रहसन्निव।।।।
তাৰ পাছত, হে ৰঘুনন্দন, কথোপকথনৰ অন্তত ভগৱান বসিষ্ঠে যেন হাঁহি উঠাৰ দৰে বিশ্বামিত্ৰক এই বাক্য ক’লে।
Verse 13
आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि बलस्यास्य महाबल ।तव चैवाप्रमेयस्य यथार्हं सम्प्रतीच्छ मे।।।।
হে মহাবলী! মই তোমাক আৰু তোমাৰ অপ্রমেয় বিশাল সেনাক যথাৰ্হ আতিথ্য কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ; অনুগ্ৰহ কৰি মোৰ এই সেৱা গ্ৰহণ কৰা।
Verse 14
सत्क्रियां तु भवानेतां प्रतीच्छतु मयोद्यताम्।राजा त्वमतिथिश्रेष्ठ: पूजनीय: प्रयत्नत:।।।।
মই যি সৎকাৰ প্ৰস্তুত কৰিছোঁ, অনুগ্ৰহ কৰি সেয়া গ্ৰহণ কৰক। আপুনি ৰজা, অতিথিসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ; সেয়ে আপুনি যত্নসহ পূজনীয়।
Verse 15
एवमुक्तो वसिष्ठेन विश्वामित्रो महामति:।कृतमित्यब्रवीद्राजा प्रियवाक्येन मे त्वया।।।।
বসিষ্ঠে এইদৰে কোৱাৰ পিছত মহামতি ৰজা বিশ্বামিত্ৰে প্ৰিয় বাক্যৰে ক’লে: “যথেষ্ট; তোমাৰ মধুৰ বাক্যই মোৰ বাবে আতিথ্য স্বৰূপ।”
Verse 16
फलमूलेन भगवन् विद्यते यत्तवाश्रमे।पाद्येनाचमनीयेन भगवद्दर्शनेन च।।।।सर्वथा च महाप्राज्ञ पूजार्हेण सुपूजित:।गमिष्यामि नमस्तेऽस्तु मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा।।।।
হে ভগৱন! তোমাৰ আশ্ৰমত যি ফল-মূল উপলব্ধ, পাদ্য আৰু আচমনীয় জল, আৰু সৰ্বোপরি তোমাৰ দৰ্শন—ইয়াৰ দ্বাৰা, হে মহাপ্ৰাজ্ঞ, মই সকলোভাৱে সপূজিত হ’লোঁ। এতিয়া মই প্ৰস্থান কৰোঁ; তোমাক নমস্কাৰ। মৈত্ৰীভাৱে মোৰ প্ৰতি দৃষ্টি দিয়া।
Verse 17
फलमूलेन भगवन् विद्यते यत्तवाश्रमे।पाद्येनाचमनीयेन भगवद्दर्शनेन च।।1.52.16।।सर्वथा च महाप्राज्ञ पूजार्हेण सुपूजित:।गमिष्यामि नमस्तेऽस्तु मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा।।1.52.17।।
ৰজাই এইদৰে ক’বলৈ ধৰোঁতে ধৰ্মাত্মা আৰু উদাৰবুদ্ধি বসিষ্ঠে তেওঁক পুনঃপুনঃ আতিথ্য গ্ৰহণ কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰিলে।
Verse 18
एवं ब्रुवन्तं राजानं वसिष्ठ:पुनरेव हि।न्यमन्त्रयत धर्मात्मा पुन:पुनरुदारधी:।।।।
ৰজাই এইদৰে ক’বলৈ ধৰোঁতে ধৰ্মাত্মা আৰু উদাৰবুদ্ধি বসিষ্ঠে তেওঁক পুনঃপুনঃ আতিথ্য গ্ৰহণ কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰিলে।
Verse 19
बाढमित्येव गाधेयो वसिष्ठं प्रत्युवाच ह।यथा प्रियं भगवतस्तथाऽस्तु मुनिपुङ्गव।।।।
তেতিয়া গাধেয় বিশ্বামিত্ৰে বশিষ্ঠক প্ৰত্যুত্তৰ দিলে: “বাঢম্—তেনেই হওক, হে মুনিপুঙ্গৱ; ভগৱন, যিদৰে আপোনাৰ প্ৰিয়, তেনেদৰেই হওক।”
Verse 20
एवमुक्तो महातेजा वसिष्ठो जपतां वर:।आजुहाव तत: प्रीत: कल्माषीं धूतकल्मष:।।।।
এইদৰে কোৱা হোৱাত মহাতেজস্বী, জপকাৰীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ আৰু সকলো কল্মষ ধুই পেলোৱা বশিষ্ঠ ঋষি প্ৰসন্ন হ’ল; তাৰ পাছত তেওঁ কল্মাষী (শবলা) গাইক আহ্বান কৰিলে।
Verse 21
एह्येहि शबले क्षिप्रं श्रृणु चापि वचो मम।सबलस्यास्य राजर्षे:कर्तुं व्यवसितोऽस्म्यहम्।।।।भोजनेन महार्हेण सत्कारं संविधत्स्व मे।
হে শবলে, আহ আহ—শীঘ্ৰে আহি মোৰ বাক্য শুনা। এই ৰাজর্ষি সবল আৰু তেওঁৰ সৈন্যবাহিনীক মহাৰ্হ ভোজনৰে সৎকাৰ কৰিবলৈ মই স্থিৰ সিদ্ধান্ত কৰিছোঁ; মোৰ বাবে তাৰ ব্যৱস্থা কৰা।
Verse 22
यस्य यस्य यथाकामं षड्रसेष्वभिपूजितम्।तत्सर्वं कामधुक्क्षिप्रमभिवर्ष कृते मम।।।।
হে কামধেনু, মোৰ নিমিত্তে শীঘ্ৰে এনে সকলো বস্তু বৰ্ষাই দিয়া, যাতে প্ৰত্যেকে নিজৰ ইচ্ছামতে ষড়ৰসৰে সন্মানিত ভোজন লাভ কৰে।
Verse 23
रसेनान्नेन पानेन लेह्यचोष्येण संयुतम्।अन्नानां निचयं सर्वं सृजस्व शबले त्वर।।।।
হে শবলে, ত্বৰিত কৰা; ৰসযুক্ত অন্ন, পানীয়, লেহ্য আৰু চোষ্যসহ সকলো প্ৰকাৰ অন্নৰ সম্পূৰ্ণ ভঁৰাল সৃষ্টি কৰি প্ৰকাশ কৰা।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the negotiation of ātithya: Viśvāmitra’s courteous refusal (claiming simple offerings and darśana are sufficient) versus Vasiṣṭha’s repeated insistence that a distinguished guest and his army must be honored appropriately—testing how humility, obligation, and social rank are balanced within dharma.
The sarga teaches that dharma operates through reciprocal duties: the king is evaluated by welfare governance (subjects, treasury, army, allies), while the sage demonstrates that true hospitality is not mere abundance but disciplined intention, ritual capability, and reverence—where honoring the guest becomes a moral act sustaining social order.
The principal cultural landmark is Vasiṣṭha’s āśrama as an institution: it contains disciples, agnihotra, tapas routines, and a cultivated grove; it also preserves the full protocol of reception (āsana, pādya, ācamanīya, and offerings), culminating in Śabalā/Kāmadhenu as a symbolic resource of āśrama prosperity and ritual efficacy.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.