Sarga 51
शतानन्दोपदेशः — Śatānanda’s Welcome to Rāma and the Prelude to Viśvāmitra’s History
बालकाण्ड
সৰ্গ ৫১ত আশ্ৰম-কেন্দ্ৰিক সংলাপে ব্যক্তিগত পুনৰুদ্ধাৰ, অতিথি-ধৰ্ম আৰু বংশ-ইতিহাসক উপদেশৰ ৰূপত একেলগে গাঁথা হৈছে। গৌতম মুনিৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ, তপোতেজে দীপ্ত শतानন্দে বিশ্বামিত্ৰৰ নাম শুনি আৰু ৰামক দেখি আনন্দ-বিস্ময়ে অভিভূত হয়। তেওঁ বিশ্বামিত্ৰক অহল্যাৰ বিষয়ে সুধে—ৰামক অহল্যা দেখুওৱা হৈছিল নে, বন-অৰ্ঘ্য আদি নৈবেদ্য-সন্মান আগবঢ়াইছিল নে, ইন্দ্ৰৰ অপৰাধৰ প্ৰাচীন কাহিনী ৰামক কোৱা হৈছিল নে, আৰু ৰামৰ উপস্থিতিত অহল্যাৰ গৌতমৰ সৈতে পুনৰ মিলন ঘটিল নে। বিশ্বামিত্ৰ উত্তৰ দিয়ে যে কৰণীয় একো বাদ নপৰিল আৰু অহল্যা গৌতমৰ সৈতে পুনৰ একত্ৰ হ’ল—যেনেকৈ ৰেণুকাৰ জামদগ্নিৰ সৈতে সংযোগ। তাৰ পিছত শतानন্দে ৰামক বিধিপূৰ্বক স্বাগতম জনায়, বিশ্বামিত্ৰক অকল্পনীয় কৰ্মৰ অধিকারী ব্ৰহ্মর্ষি বুলি প্ৰশংসা কৰে আৰু তেওঁক ৰামৰ ৰক্ষক ৰূপে স্থাপন কৰে, যাৰ দ্বাৰা ৰামৰ যাত্ৰা তপস্বী-আচাৰ্যৰ অনুমোদিত পথনির্দেশত দৃঢ় হয়। ইয়াৰ পাছত সৰ্গটো বিশ্বামিত্ৰৰ পূৰ্বৰ ৰাজত্ব, ধৰ্মময় শাসন আৰু বংশাৱলী বৰ্ণনা কৰে—কুশ → কুশনাভ → গাধি → বিশ্বামিত্ৰ। শেষত বশিষ্ঠৰ আশ্ৰমৰ মনোমুগ্ধকৰ বৰ্ণনা আহে, যাক দ্বিতীয় ব্ৰহ্মলোক সদৃশ কোৱা হৈছে; তাত সিদ্ধ, চাৰণ, দেবর্ষি, ব্ৰহ্মর্ষি আৰু নানা তপস্বীসকল বাস কৰে—কেউ জলাহাৰ, কেউ বায়ুহাৰ, কেউ পত্রাহাৰ, কেউ ফল-মূলাহাৰে জীৱন ধাৰে—আৰু আগন্তুক বশিষ্ঠ–বিশ্বামিত্ৰ সাক্ষাৎকাৰৰ ভূমিকা ৰচিত হয়।
Shlokas
Verse 1
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रस्य धीमत:।हृष्टरोमा महातेजाश्शतानन्दो महातपा:।।।।गौतमस्य सुतो ज्येष्ठस्तपसा द्योतितप्रभ:।रामसन्दर्शनादेव परं विस्मयमागत:।।।।
ধীমান বিশ্বামিত্ৰৰ বাক্য শুনি, মহাতপস্বী শতানন্দ—গৌতমৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ, তপস্যাৰে দীপ্তপ্ৰভ—হর্ষৰোমাঞ্চিত হ’ল; আৰু ৰামৰ দৰ্শনমাত্ৰতেই সি পৰম বিস্ময়ত অভিভূত হ’ল।
Verse 2
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रस्य धीमत:।हृष्टरोमा महातेजाश्शतानन्दो महातपा:।।1.51.1।।गौतमस्य सुतो ज्येष्ठस्तपसा द्योतितप्रभ:।रामसन्दर्शनादेव परं विस्मयमागत:।।1.51.2।।
গৌতমৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ শতানন্দ তপস্যাৰে দ্যোতিত প্ৰভাৱান আছিল; ৰামৰ দৰ্শনমাত্ৰতেই তেওঁ পৰম বিস্ময়ত পৰিল।
Verse 3
स तौ निषण्णौ सम्प्रेक्ष्य सुखासीनौ नृपात्मजौ।शतानन्दो मुनिश्रेष्ठं विश्वामित्रमथामब्रवीत्।।।।
ওচৰত সুখেৰে আসীন হৈ থকা সেই দুজন ৰাজকুমাৰক দেখি, শতানন্দে তাৰ পাছত মুনিশ্ৰেষ্ঠ বিশ্বামিত্ৰক ক’লে।
Verse 4
अपि ते मुनिशार्दूल मम माता यशस्विनी।दर्शिता राजपुत्राय तपो दीर्घमुपागता।।।।
হে মুনিশাৰ্দূল, দীঘল তপস্যাত নিৰত মোৰ যশস্বিনী মাতৃক—আপুনি কি ৰাজপুত্ৰক দৰ্শন কৰাইছিল?
Verse 5
अपि रामे महातेजा मम माता यशस्विनी।वन्यैरुपाहरत्पूजां पूजार्हे सर्वदेहिनाम्।।।।
হে মহাতেজস্বী, সকলো দেহধাৰীৰে পূজ্য ৰামক মোৰ যশস্বিনী মাতৃয়ে বনজ উপহাৰেৰে পূজা অৰ্পণ কৰিছিল নে?
Verse 6
अपि रामाय कथितं यथावृत्तं पुरातनम्।मम मातुर्महातेजो दैवेन दुरनुष्ठितम्।।।।
হে মহাত্মন, ৰামক যথাবৃত্ত পুৰাতন বৃত্তান্ত কোৱা হৈছিলনে—দৈৱৰ দুষ্কৃত্যৰ ফলত মোৰ মাতৃয়ে ঘোৰ অন্যায় ভুগিছিল বুলি?
Verse 7
अपि कौशिक भद्रं ते गुरुणा मम सङ्गता।मम माता मुनिश्रेष्ठ रामसन्दर्शनादित:।।।।
হে কৌশিক, তোমাৰ মঙ্গল হওক। হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, ৰামদৰ্শনৰ ফলত মোৰ মাতৃ গুৰুবৰ পিতাৰ সৈতে পুনৰ মিলিত হৈছে নে?
Verse 8
अपि मे गुरुणा राम: पूजित: कुशिकात्मज।इहागतो महातेजा: पूजां प्राप्तो महात्मन:।।।।
হে কুশিকাত্মজ, মোৰ গুৰুবৰ পিতাই ৰামক যথাবিধি পূজা কৰিছিলনে? আৰু মহাতেজস্বী ৰাম ইয়ালৈ আহোঁতে, সিও মোৰ মহাত্ম পিতাক যথোচিত সন্মান জনাইছিলনে?
Verse 9
अपि शान्तेन मनसा गुरुर्मे कुशिकात्मज ।इहाऽगतेन रामेण प्रयतेनाभिवादित:।।।।
হে কুশিকাত্মজ, শান্ত মনেৰে, নিয়মনিষ্ঠ আৰু ভক্তিভাৱে ইয়ালৈ অহা ৰামে মোৰ গুৰু-পিতাক বিনয়পূৰ্বক অভিবাদন জনাইছিলনে?
Verse 10
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रो महामुनि:।प्रत्युवाच शतानन्दं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्।।।।
তেওঁৰ বাক্য শুনি, বাক্নিপুণ মহামুনি বিশ্বামিত্ৰই বাক্যকোবিদ শতানন্দক প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 11
नातिक्रान्तं मुनिश्रेष्ठ यत्कर्तव्यं कृतं मया।सङ्गता मुनिना पत्नी भार्गवेणेव रेणुका।।।।
বিশ্বামিত্ৰ ক’লে: “হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, মোৰ দ্বাৰা কৰ্তব্যত একো অৱহেলা হোৱা নাই; যি কৰণীয় আছিল, সেয়া মই সম্পন্ন কৰিছোঁ। মুনিৰ পত্নী মুনিৰ সৈতে পুনৰ মিলিত হৈছে—যেনেকৈ ভাৰ্গৱ (জমদগ্নি)ৰ সৈতে ৰেণুকা মিলিত হৈছিল।”
Verse 12
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रस्य भाषितम् ।शतानन्दो महातेजा रामं वचनमब्रवीत्।।।।
বিশ্বামিত্ৰৰ বচন শুনি, মহাতেজস্বী শতানন্দে ৰামক এই কথা ক’লে।
Verse 13
स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव।विश्वामित्रं पुरस्कृत्य महर्षिमपराजितम्।।।।
হে নৰশ্ৰেষ্ঠ ৰাঘৱ, তোমাক স্বাগতম; দেৱকৃপাৰে তুমি ইয়ালৈ আহিছা, অপৰাজিত মহৰ্ষি বিশ্বামিত্ৰক আগত ৰাখি।
Verse 14
अचिन्त्यकर्मा तपसा ब्रह्मर्षिरतुलप्रभ:।विश्वामित्रो महातेजा वेत्स्येनं परमां गतिम्।।।।
অচিন্ত্য কৰ্ম সাধন কৰা, তপস্যাৰে ব্ৰহ্মৰ্ষি হোৱা, অতুল প্ৰভাৰ মহাতেজস্বী বিশ্বামিত্ৰক পৰম আশ্ৰয় আৰু পৰম গতি বুলি জানিবা।
Verse 15
नास्ति धन्यतरो राम त्वत्तोऽन्यो भुवि कश्चन।गोप्ता कुशिकपुत्रस्ते येन तप्तं महत्तप:।।।।
হে ৰাম, পৃথিৱীত তোমাতকৈ অধিক ধন্য আন কেহো নাই; মহাতপ তপা কুশিকপুত্ৰই তোমাৰ ৰক্ষক।
Verse 16
श्रूयतां चाभिधास्यामि कौशिकस्य महात्मन:।यथा बलं यथा वृत्तं तन्मे निगदत: श्रुणु।।।।
এতিয়া শুনা; মই মহাত্মা কুশিকপুত্ৰৰ কথা ক’ম—তেওঁৰ বল আৰু জীৱনবৃত্তান্ত; মই কোৱা কথা মন দি শুনিবা।
Verse 17
राजाऽभूदेष धर्मात्मा दीर्घकालमरिन्दम:।धर्मज्ञ: कृतविद्यश्च प्रजानां च हिते रत:।।।।
এই ধৰ্মাত্মা ৰজাই দীৰ্ঘকাল ৰাজত্ব কৰিছিল—অৰিন্দম, ধৰ্মজ্ঞ, বিদ্যাত প্ৰশিক্ষিত আৰু প্ৰজাৰ হিতত সদা ৰত আছিল।
Verse 18
प्रजापतिसुतश्चासीत्कुशो नाम महीपति:।कुशस्य पुत्रो बलवान् कुशनाभस्सुधार्मिक:।।।।
প্ৰজাপতিৰ পুত্ৰ কুশ নামৰ এজন মহীপতি আছিল। কুশৰ পুত্ৰ কুশনাভ—বলৱান আৰু সুধাৰ্মিক আছিল।
Verse 19
कुशनाभसुतस्त्वासीद्गाधिरित्येव विश्रृत:।गाधे: पुत्रो महातेजा विश्वामित्रो महामुनि:।।।।
কুশনাভৰ পুত্ৰ গাধি নামে প্ৰখ্যাত হৈছিল। গাধিৰ পুত্ৰ আছিল মহাতেজস্বী মহামুনি বিশ্বামিত্ৰ।
Verse 20
विश्वामित्रो महातेजा: पालयामास मेदिनीम्।बहुवर्षसहस्राणि राजा राज्यमकारयत्।।।।
মহাতেজস্বী বিশ্বামিত্ৰে পৃথিৱী পালন কৰিছিল; ৰজা হৈ তেওঁ বহু হাজাৰ বছৰ ধৰি ৰাজ্য শাসন কৰিছিল।
Verse 21
कदाचित्तु महातेजा योजयित्वा वरूथिनीम्।अक्षौहीणीपरिवृत: परिचक्राम मेदिनीम्।।।।
এবাৰ মহাতেজস্বী ৰজাই নিজৰ বৰূথিনী সাজি তুলিলে; অক্ষৌহিণী সেনাৰে পৰিবৃত হৈ ৰাজপৰিক্ৰমাত পৃথিৱী পৰিভ্ৰমণ কৰিলে।
Verse 22
नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।।।वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।।।देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।।।ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।।।अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।।।ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।।।
হে ৰাম, তেওঁ ক্ৰমে নগৰ আৰু ৰাজ্য, নদী আৰু পৰ্বত, আশ্ৰমসমূহ ভ্ৰমণ কৰি অৱশেষত বসিষ্ঠমুনিৰ পবিত্ৰ আশ্ৰমপদত উপস্থিত হ’ল। সেই আশ্ৰম নানাবিধ বৃক্ষৰে ঘন, নানামৃগগণৰে পৰিপূৰ্ণ, সিদ্ধ আৰু চাৰণসকলে সেৱা কৰা স্থান আছিল। দেৱ, দানৱ, গন্ধৰ্ব আৰু কিন্নৰসকলৰ সান্নিধ্যত ই শোভিত; প্ৰশান্ত হৰিণেৰে ভৰা আৰু দ্বিজসংঘে নিতান্তে আশ্ৰয় কৰা আছিল। ব্ৰহ্মৰ্ষিগণৰে সংকিৰ্ণ আৰু দেৱৰ্ষিগণে সেৱিত; তপশ্চৰণে সিদ্ধিলাভ কৰা, অগ্নিসদৃশ তেজস্বী মহাত্মাসকল তাত বাস কৰিছিল। কিছুমান জলাহাৰী, কিছুমান বায়ুভক্ষী, কিছুমান শীর্ণপৰ্ণাশন; আৰু কিছুমান ফল-মূলাহাৰী—দান্ত, জিতক্ৰোধ, জিতেন্দ্ৰিয়। জপ-হোমত পৰায়ণ বালখিল্য ঋষি আৰু অন্য বৈখানস ঋষিসকলে চাৰিওফালে সেই আশ্ৰমক শোভা দিছিল।
Verse 23
नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।।वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।।देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।।ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।।अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।।ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।
তেওঁ বশিষ্ঠৰ আশ্ৰমপদত উপস্থিত হ’ল—নানাবিধ বৃক্ষৰে ঘন, বিভিন্ন মৃগগণেৰে পৰিপূৰ্ণ, আৰু সিদ্ধ-চাৰণসকলে সেৱা কৰা স্থান।
Verse 24
नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।।वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।।देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।।ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।।अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।।ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।
সেই স্থান দেৱ, দানৱ, গন্ধৰ্ব আৰু কিন্নৰসকলৰ দ্বাৰা শোভিত আছিল; প্ৰশান্ত স্বভাৱৰ হৰিণেৰে পৰিপূৰ্ণ আৰু দ্বিজসংঘ—ইয়াত মূলতঃ পক্ষীসমূহ—দ্বাৰা নিষেৱিত আছিল।
Verse 25
नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।।वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।।देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।।ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।।अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।।ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।
সেই স্থান ব্ৰহ্মৰ্ষিগণৰে সংকীৰ্ণ আৰু দেৱৰ্ষিগণৰ দ্বাৰা সেৱিত আছিল; তপশ্চৰণেৰে সংসিদ্ধ, অগ্নিসদৃশ দীপ্তিমান মহাত্মাসকলে তাক শোভা দিছিল।
Verse 26
नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।।वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।।देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।।ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।।अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।।ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।
সেই স্থান চাৰিওফালে তপস্বীসকলৰ দ্বাৰা শোভিত আছিল—কিছুমান জলাহাৰী, কিছুমান বায়ুআহাৰী; কিছুমান শীৰ্ণপৰ্ণভোজী, আন কিছুমান ফল-মূলাহাৰী; দান্ত, ৰোষজিত আৰু ইন্দ্ৰিয়জিত।
Verse 27
नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।।वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।।देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।।ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।।अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।।ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।
সৰ্বত্ৰ সেই আশ্ৰম ঋষিসকলৰ দ্বাৰা শোভিত আছিল—জপ আৰু হোমত পৰায়ণ বালখিল্য মুনিসকল আৰু আন বৈখানস ঋষিসকলৰ দ্বাৰা; সেয়ে তপোবনখন চাৰিওফালে দীপ্তিময় হৈ উজ্জ্বল আছিল।
Verse 28
वसिष्ठस्याश्रमपदं ब्रह्मलोकमिवापरम्।ददर्श जयतां श्रेष्ठो विश्वामित्रो महाबल:।।।।
তাৰ পাছত মহাবলী, জয়ীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ বিশ্বামিত্ৰে বসিষ্ঠৰ আশ্ৰমপদক দ্বিতীয় ব্ৰহ্মলোক সদৃশ বুলি দৰ্শন কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the completion of Ahalyā’s restoration and reunion with Gautama, treated as a dharmic repair after a past transgression attributed to Indra; Śatānanda seeks verification that proper honoring, narration of the incident, and ritual-ethical closure were performed without omission.
The sarga teaches that dharma operates through authorized guidance and completion of required acts: restoration is not merely emotional but procedural (nothing omitted), and legitimate spiritual authority (tapas → brahmarṣi status) provides the framework within which a prince’s conduct becomes exemplary.
Vasiṣṭha’s hermitage is presented as a cultural microcosm—likened to Brahmaloka—cataloguing ascetic communities (Vālakhilya, Vaikhānasa), devotional practices (japa, homa), and ecological richness (trees, animals, rivers/mountains in the approach), thereby mapping the āśrama as a key civilizational landmark.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.