Sarga 47
दितेर्गर्भभङ्गो मरुत्प्रतिष्ठा च (Diti’s Severed Embryo and the स्थापना of the Maruts; Viśālā-nagara Lineage)
बालकाण्ड
সৰ্গ ৪৭ত কাহিনীয়ে একে লগে পৌৰাণিক-ধাৰ্মিক ঘটনা আৰু স্থানীয় ৰাজবংশীয় বংশাৱলী গাঁথি পবিত্ৰ ভূগোলক স্মৃতিত স্থাপন কৰে। দিতি, যাৰ গৰ্ভ ইন্দ্ৰই সাত ভাগ কৰি ছিন্ন কৰিছিল, গভীৰ শোকত থাকিও অজেয় ইন্দ্ৰক বিনয়ভাৱে সম্বোধন কৰে। তেওঁ ইন্দ্ৰক দোষমুক্ত বুলি কৈ বিপদৰ কাৰণ নিজৰেই অসাৱধানতা/ব্ৰতভংগ বুলি মানে। তাৰ পাছত তেওঁ অনুৰোধ কৰে—সেই সাত খণ্ড যেন সাত মৰুত হয়, বায়ুৰ বিভাগ আৰু দিশাসমূহৰ ৰক্ষক দেৱতা। ইন্দ্ৰ অঞ্জলি বদ্ধ কৰি সন্মতি দিয়ে আৰু তেওঁলোকক লোক-লোকান্তৰ আৰু দিশাদিশান্তৰত বিচৰণশীল দিৱ্য শক্তি হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে; মাতৃ আৰু পুত্ৰসকল তৃপ্ত হৈ উৰ্ধ্বগমন কৰে। তাৰ পিছত কাহিনী স্থান-নির্মাণলৈ ঘূৰে: যি দেশত পূৰ্বে ইন্দ্ৰ বাস কৰিছিল, সেই দেশ চিনাক্ত কৰা হয় আৰু ইক্ষ্বাকুবংশৰ ধাৰা বৰ্ণিত হয়। ইক্ষ্বাকুৰ ধৰ্মবান পুত্ৰ বিশাল (অলম্বুষাৰ গৰ্ভজাত) বৈশালী নগৰ স্থাপন কৰে। পৰৱৰ্তী ৰজাসকল—হেমচন্দ্ৰ, সুচন্দ্ৰ, ধূম্ৰাশ্ব, সঞ্জয়, সহদেৱ, কুশাশ্ব, সোমদত্ত, ককুত্স্থ—এই পৰম্পৰা শেষত বৰ্তমান ৰজা সুমতিলৈ আহে। অন্তত ৰাতি অৱস্থানৰ ব্যৱস্থা আৰু আগলৈ জনকৰ সৈতে সাক্ষাৎ কৰাৰ সংকেত দিয়া হয়; সুমতি নিজে বাহিৰলৈ আহি বিশ্বামিত্ৰক আদৰ কৰে আৰু ঋষিৰ আগমনক নিজৰ সৌভাগ্য বুলি ঘোষণা কৰে।
Shlokas
Verse 1
सप्तधातु कृते गर्भे दिति: परमदु:खिता।सहस्राक्षं दुराधर्षं वाक्यं सानुनयाऽब्रवीत्।।।।
যেতিয়া তাইৰ গৰ্ভ সাত ভাগত কটা হ’ল, তেতিয়া পৰম দুঃখিতা দিতিয়ে দুঃসাধ্য সহস্ৰাক্ষ ইন্দ্ৰক সানুনয় মৃদু বাক্য ক’লে।
Verse 2
ममापराधाद्गर्भोऽयं सप्तधा विफलीकृत:।नापराधोऽस्ति देवेश तवात्र बलसूदन।।।।
“মোৰেই অপৰাধত এই গৰ্ভ সাত ভাগে বিভক্ত হৈ নিষ্ফল হ’ল। হে দেৱেশ, বলসূদন, ইয়াত তোমাৰ কোনো অপৰাধ নাই।”
Verse 3
प्रियं तु कर्तुमिच्छामि मम गर्भविपर्यये।मरुतां सप्तसप्तानां स्थानपाला भवन्त्विमे।।।।
মোৰ গৰ্ভত অপ্রত্যাশিত বিপৰ্যয় ঘটাৰ বাবে মই এটা প্ৰিয় বৰ বিচাৰোঁ: এই সাত আৰু সাত মৰুতৰ দৰে লোকপাল হৈ দিশাসমূহৰ ৰক্ষক হওক।
Verse 4
वातस्कन्धा: इमे सप्त चरन्तु दिवि पुत्रक ।मारुता इति विख्याता दिव्यरूपा ममात्मजा:।।।।
হে পুত্ৰ, এই সাত—মোৰ দিৱ্যৰূপ তেজস্বী আত্মজ—আকাশত বাতস্কন্ধ ৰূপে বিচৰণ কৰক; ‘মৰুত’ নামে বিখ্যাত হওক।
Verse 5
ब्रह्मलोकं चरत्वेक इन्द्रलोकं तथाऽपर:।दिवि वायुरिति ख्यातस्तृतीयोऽपि महायशा:।।।।
এজন ব্ৰহ্মলোকত বিচৰণ কৰক, আনজন ইন্দ্ৰলোকতো তেনেদৰে; তৃতীয়জন মহাযশস্বী আকাশত বিচৰণ কৰি ‘বায়ু’ নামে প্ৰসিদ্ধ হওক।
Verse 6
चत्वारस्तु सुरश्रेष्ठ दिशो वै तव शासनात्।सञ्चरिष्यन्तु भद्रं ते देवभूता ममात्मजा:।।।।
হে দেৱশ্ৰেষ্ঠ, তোমাৰ শাসনত বাকী চাৰিজন—মোৰ দেৱভূত আত্মজ—দিশাসমূহত বিচৰণ কৰক। তোমাৰ মঙ্গল হওক।
Verse 7
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा सहस्राक्ष: पुरन्दर:।उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं दितिं बलनिषूदन:।।।।
তাইৰ বাক্য শুনি সহস্ৰাক্ষ পুৰন্দৰ, বলনিষূদন ইন্দ্ৰে অঞ্জলি বঁধি দিতিক বাক্য ক’লে।
Verse 8
सर्वमेतद्यथोक्तं ते भविष्यति न संशय:।विचरिष्यन्ति भद्रं ते देवभूतास्तवात्मजा:।।।।
তোমাৰ মঙ্গল হওক; তুমি যিদৰে কৈছা, তেনেদৰেই সকলো নিশ্চয় হ’ব—সন্দেহ নাই। তোমাৰ পুত্ৰসকল দেৱভূত হৈ বিচৰণ কৰিব।
Verse 9
एवं तौ निश्चयं कृत्वा मातापुत्रौ तपोवने।जग्मतुस्त्रिदिवं राम कृतार्थाविति नश्श्रुतम्।।।।
এইদৰে তপোবনত মাতৃ-পুত্ৰে নিশ্চয় কৰি, হে ৰাম, কৃতাৰ্থ হৈ ত্ৰিদিৱলৈ গ’ল বুলি আমি শুনিছোঁ।
Verse 10
एष देशस्स काकुत्स्थ महेन्द्राध्युषित: पुरा।दितिं यत्र तपस्सिद्धामेवं परिचचार स:।।।।
হে কাকুৎস্থ, এইটো সেই একে দেশ, য’ত পূৰ্বে মহেন্দ্ৰ ইন্দ্ৰ বাস কৰিছিল; দিতিৰ তপস্যা সিদ্ধ হোৱাৰ পাছত সি এইদৰে তাইৰ পৰিচৰ্যা কৰিছিল।
Verse 11
इक्ष्वाकोऽस्तु नरव्याघ्र पुत्र: परमधार्मिक:।।।।अलम्बुषायामुत्पन्नो विशाल इति विश्रुत:।तेन चासीदिह स्थाने विशालेति पुरी कृता।।।।
হে নৰব্যাঘ্ৰ, ইক্ষ্বাকুৰ অতি ধৰ্মপৰায়ণ পুত্ৰ অলম্বুষাৰ গৰ্ভত জন্ম লৈ ‘বিশাল’ নামে প্ৰসিদ্ধ হৈছিল; তেনেই এই স্থানতে ‘বিশালা’ নামৰ নগৰী স্থাপন কৰিছিল।
Verse 12
इक्ष्वाकोऽस्तु नरव्याघ्र पुत्र: परमधार्मिक:।।1.47.11।। अलम्बुषायामुत्पन्नो विशाल इति विश्रुत:। तेन चासीदिह स्थाने विशालेति पुरी कृता।।1.47.12।।
হে নৰব্যাঘ্ৰ, ইক্ষ্বাকুৰ অতি ধৰ্মপৰায়ণ পুত্ৰ অলম্বুষাৰ গৰ্ভত জন্ম লৈ ‘বিশাল’ নামে প্ৰসিদ্ধ হৈছিল; তেনেই এই স্থানতে ‘বিশালা’ নামৰ নগৰী স্থাপন কৰিছিল।
Verse 13
विशालस्य सुतो राम हेमचन्द्रो महाबल:।सुचन्द्र इति विख्यात: हेमचन्द्रादनन्तर:।।।।
হে ৰাম, বিশালৰ পুত্ৰ মহাবলী হেমচন্দ্ৰ আছিল; আৰু হেমচন্দ্ৰৰ পিছত প্ৰসিদ্ধ সুচন্দ্ৰ তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰী হ’ল।
Verse 14
सुचन्द्रतनयो राम धूम्राश्व इति विश्रुत:।धूम्राश्वतनयश्चापि सञ्जयस्समपद्यत।।।।
হে ৰাম, সুচন্দ্ৰৰ পুত্ৰ ধূম্ৰাশ্ব নামে বিশ্ৰুত আছিল; আৰু ধূম্ৰাশ্বৰো সঞ্জয় নামে পুত্ৰ সেই বংশত জন্মিল।
Verse 15
सञ्जयस्य सुतश्श्रीमान् सहदेव: प्रतापवान्।कुशाश्वस्सहदेवस्य पुत्र: परमधार्मिक:।।।।
সঞ্জয়ৰ পুত্ৰ শ্ৰীমান আৰু প্ৰতাপৱান সহদেৱ আছিল; আৰু সহদেৱৰ পুত্ৰ কুশাশ্ব পৰমধাৰ্মিক ৰাজকুমাৰ আছিল।
Verse 16
कुशाश्वस्य महातेजा सोमदत्त: प्रतापवान्।सोमदत्तस्य पुत्रस्तु काकुत्स्थ इति विश्रुत:।।।।
কুশাশ্বৰ পুত্ৰ মহাতেজস্বী আৰু প্ৰতাপৱান সোমদত্ত আছিল; আৰু সোমদত্তৰ পুত্ৰ কাকুৎস্থ নামে বিশ্ৰুত হ’ল।
Verse 17
तस्य पुत्रो महातेजा: सम्प्रत्येष पुरीमिमाम्।आवसत्यमरप्रख्यस्सुमतिर्नाम दुर्जय:।।।।
তেওঁৰ পুত্ৰ মহাতেজস্বী; এতিয়া এই নগৰীতেই বাস কৰে—দেৱসম প্ৰখ্যাত, অজেয় সুমতি নামে পৰিচিত।
Verse 18
इक्ष्वाकोस्तु प्रसादेन सर्वे वैशालिका नृपा:।दीर्घायुषो महात्मानो वीर्यवन्तस्सुधार्मिका:।।।।
ইক্ষ্বাকুৰ প্ৰসাদত বৈশালীৰ সকলো নৃপতি দীৰ্ঘায়ু হ’ল—মহাত্মা, পৰাক্ৰমী আৰু সুদৃঢ় ধৰ্মনিষ্ঠ।
Verse 19
इहाद्य रजनीं राम सुखं वत्स्यामहे वयम्।श्व: प्रभाते नरश्रेष्ठ जनकं द्रष्टुमर्हसि।।।।
হে ৰাম, আজি ৰাতি আমি ইয়াতে সুখেৰে বিশ্ৰাম কৰিম; আৰু কাইলৈ প্ৰভাতে, হে নৰশ্ৰেষ্ঠ, তুমি জনকৰ দৰ্শন কৰিবলৈ যোগ্য।
Verse 20
सुमतिस्तु महातेजा विश्वामित्रमुपागतम्।श्रुत्वा नरवरश्रेष्ठ: प्रत्युद्गच्छन्महायशा:।।।।
বিশ্বামিত্ৰ আহিছে বুলি শুনি, মহাতেজস্বী মহাযশস্বী সুমতি—নৰবৰশ্ৰেষ্ঠ—তেওঁক আদৰিবলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 21
पूजां च परमां कृत्वा सोपाध्यायस्सबान्धव:।प्राञ्जलि: कुशलं पृष्ट्वा विश्वामित्रमथाब्रवीत्।।।।
পৰম পূজা সম্পন্ন কৰি, উপাধ্যায় আৰু বান্ধৱসকলসহ, সুমতিয়ে প্ৰাঞ্জলি হৈ বিশ্বামিত্ৰৰ কুশল সুধি তাৰ পাছত তেওঁক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 22
धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे विषयं मुनि:।सम्प्राप्तो दर्शनं चैव नास्ति धन्यतरो मम।।।।
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, মই ধন্য, অনুগৃহীত; আপুনি মোৰ ৰাজ্যলৈ আহি দৰ্শন দিছে। মোৰতকৈ অধিক ভাগ্যৱান কোনো নাই।
Verse 23
তাইৰ ব্ৰতভংগৰ ফাঁকটো জানি, পৰপুৰঞ্জয় শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) ঐশ্বৰ্যময় যোগশক্তিৰ আশ্ৰয় লৈ দিতিৰ গৰ্ভত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Diti’s moral reframing of a violent rupture (the embryo severed into seven) into a reconciliatory settlement: she accepts responsibility, absolves Indra of blame, and requests a constructive cosmic role for the fragments as Maruts. The ethical tension between harm and restitution is resolved through accountability, consent, and re-assignment into protective order.
The Upadeśa emphasizes that suffering can be redirected into dharmic function when paired with humility and right intention. Diti’s request and Indra’s respectful assent model reconciliation: power must respond with restraint and affirmation, while the aggrieved party can seek restoration that benefits the wider cosmos (guardianship, regulated movement across lokas and directions).
The chapter highlights the region associated with Indra’s former habitation and, more concretely, the founding of Vaiśālī (Viśālā-purī) by Viśāla, anchoring a political geography within Ikṣvāku lineage memory. It also marks a transitional itinerary point: the group stays the night locally and proceeds at dawn toward Janaka, connecting Vaiśālī’s courtly space to Mithilā’s royal-sacral setting.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.