Sarga 45

Verse 1

विश्वामित्रवचश्श्रुत्वा राघव स्सहलक्ष्मण:।विस्मयं परमं गत्वा विश्वामित्रमथाब्रवीत्।।।।

সেইদৰে, হে তাত, লোকত অপ্রতিম তেজস্বী অংশুমানেও গঙ্গাক আনিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰিছিল; তথাপি তেওঁৰ প্ৰতিজ্ঞা সম্পূৰ্ণ হ’ব নোৱাৰিলে।

Verse 2

अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन् कथितं परमं त्वया।गङ्गावतरणं पुण्यं सागरस्यापि पूरणम्।।।।

হে ব্ৰহ্মন, আপুনি কোৱা এই বৰ্ণনা পৰম আশ্চৰ্যজনক—পুণ্যময় গঙ্গাৰ অৱতৰণ আৰু তাৰ দ্বাৰা সাগৰো পৰিপূৰ্ণ হোৱা।

Verse 3

तस्य सा शर्वरी सर्वा सह सौमित्रिणा तदा।जगाम चिन्तयानस्य विश्वामित्रकथां शुभाम् ।।।।

তেতিয়া ৰামে সৌমিত্ৰি (লক্ষ্মণ)ৰ সৈতে, বিশ্বামিত্ৰৰ শুভ কথা মনতে চিন্তন কৰি সমগ্ৰ ৰাতি কটালে।

Verse 4

तत: प्रभाते विमले विश्वामित्रं महामुनिम्।उवाच राघवो वाक्यं कृताह्निकमरिन्दम:।।।।

তাৰ পিছত নিৰ্মল প্ৰভাতত, দৈনিক আহ্নিক কৰ্ম সম্পন্ন কৰি, অরিন্দম ৰাঘৱে মহামুনি বিশ্বামিত্ৰক এই বাক্য ক’লে।

Verse 5

गता भगवती रात्रिश्श्रोतव्यं परमं श्रुतम्।क्षणभूतेव नौ रात्रि स्सम्वृत्तेयं महातप:।।।।इमां चिन्तयतस्सर्वां निखिलेन कथां तव।

হে মহাতপস্বী! ভগৱতী ৰাতি পাৰ হৈ গ’ল, আৰু আমি শ্ৰৱণযোগ্য পৰম শ্ৰুতি শুনিলোঁ। আপোনাৰ সমগ্ৰ কথা সম্পূৰ্ণৰূপে চিন্তা কৰি থাকোঁতে, এই ৰাতি আমাৰ বাবে ক্ষণমাত্ৰ যেন লাগিল।

Verse 6

तराम सरितां श्रेष्ठां पुण्यां त्रिपथगां नदीम्।।।।नौरेषा हि सुखास्तीर्णा ऋषीणां पुण्यकर्मणाम्।भगवन्तमिह प्राप्तं ज्ञात्वा त्वरितमागता।।।।

আহা, নদীসমূহৰ শ্ৰেষ্ঠ পুণ্যময় ত্ৰিপথগা গঙ্গা নদীখন আমি পাৰ হওঁ। পুণ্যকৰ্মা ঋষিসকলৰ বাবে সুখেৰে সাজি থোৱা এই নাওখন, হে ভগৱন, আপুনি ইয়ালৈ আহিছে বুলি জানি তৎক্ষণাৎ আহি পৰিছে।

Verse 7

तराम सरितां श्रेष्ठां पुण्यां त्रिपथगां नदीम्।।1.45.6।।नौरेषा हि सुखास्तीर्णा ऋषीणां पुण्यकर्मणाम्।भगवन्तमिह प्राप्तं ज्ञात्वा त्वरितमागता।।1.45.7।।

আহা, নদীসমূহৰ শ্ৰেষ্ঠ পুণ্যময় ত্ৰিপথগা গঙ্গা নদীখন আমি পাৰ হওঁ। পুণ্যকৰ্মা ঋষিসকলৰ বাবে সুখেৰে সাজি থোৱা এই নাওখন, হে ভগৱন, আপুনি ইয়ালৈ আহিছে বুলি জানি তৎক্ষণাৎ আহি পৰিছে।

Verse 8

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मन:।सन्तारं कारयामास सर्षिसङ्घ स्सराघव:।।।।

মহাত্মা ৰাঘৱৰ সেই বাক্য শুনি, বিশ্বামিত্ৰ মুনিয়ে ঋষিসংঘৰ সৈতে আৰু ৰাঘৱ (ৰাম-লক্ষ্মণ) সহিতে পাৰ হোৱাৰ ব্যৱস্থা কৰালে।

Verse 9

उत्तरं तीरमासाद्य सम्पूज्यर्षिगणं तदा।गङ्गाकूले निविष्टास्ते विशालां ददृशु: पुरीम्।।।।

উত্তৰ তীৰত উপনীত হৈ, তেওঁলোকে তেতিয়া ঋষিগণক বিধিমতে সন্মান-পূজন কৰিলে; আৰু গঙ্গাৰ কূলত অৱস্থান কৰি তেওঁলোকে বিশালা নগৰী দৰ্শন কৰিলে।

Verse 10

ततो मुनिवरस्तूर्णं जगाम सह राघव: ।विशालां नगरीं रम्यां दिव्यां स्वर्गोपमां तदा।।।।

তাৰ পিছত তপস্বীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ বিশ্বামিত্ৰ, ৰাঘৱৰ সৈতে (ৰাম-লক্ষ্মণসহ), তৎক্ষণাৎ স্বৰ্গোপম দিৱ্য আৰু ৰমণীয় বিশালা নগৰীৰ দিশে দ্ৰুতগতিত গ’ল।

Verse 11

अथ रामो महाप्राज्ञो विश्वामित्रं महामुनिम् ।पप्रच्छ प्राञ्जलिर्भूत्वा विशालामुत्तमां पुरीम्।।।।

তাৰ পাছত মহাপ্ৰাজ্ঞ ৰামে হাত জোৰ কৰি মহামুনি বিশ্বামিত্ৰক উত্তম বিশালা পুৰীৰ বিষয়ে সুধিলে।

Verse 12

कतरो राजवंशोऽयं विशालायां महामुने।श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते परं कौतूहलं हि मे।।.।।

‘হে মহামুনে, এই বিশালাত কোন ৰাজবংশে শাসন কৰে? মই শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ; তোমাৰ মঙ্গল হওক—মোৰ অতি কৌতূহল হৈছে।’

Verse 13

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामस्य मुनिपुङ्गव:।आख्यातुं तत्समारेभे विशालस्य पुरातनम्।।।।

ৰামৰ সেই বাক্য শুনি মুনিপুঙ্গৱ ঋষিয়ে বিশালাৰ প্ৰাচীন বৃত্তান্ত ক’বলৈ আৰম্ভ কৰিলে।

Verse 14

श्रूयतां राम शक्रस्य कथां कथयतश्शुभाम्।अस्मिन् देशे तु यद्वृत्तं तदपि शृणु राघव।।।।

মুনিয়ে ক’লে: “হে ৰাম, মই শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ৰ শুভ কাহিনী কওঁ—শুনা; আৰু হে ৰাঘৱ, এই দেশত যি ঘটিছিল সেয়াও শুনা।”

Verse 15

पूर्वं कृतयुगे राम दिते: पुत्रा महाबला:।अदितेश्च महाभाग वीर्यवन्तस्सुधार्मिका:।।।।

মুনিয়ে ক’লে: “পূৰ্বে, হে ভাগ্যৱান ৰাম, কৃতযুগত দিতিৰ পুত্ৰসকল মহাবলী আছিল; আৰু অদিতিৰ পুত্ৰসকল মহাভাগ্যশালী, বীৰ্যৱান আৰু সুধাৰ্মিক আছিল।”

Verse 16

ततस्तेषां नरश्रेष्ठ बुद्धिरासीन्महात्मनाम् ।अमरा अजराश्चैव कथं स्याम निरामया:।।।।

“তাৰ পাছত, হে নৰশ্ৰেষ্ঠ, সেই মহাত্মাসকলৰ মনত এটা চিন্তা উঠিল: ‘আমি কেনেকৈ অমৰ, অজৰ আৰু নিৰাময় হ’ব পাৰোঁ?’”

Verse 17

तेषां चिन्तयतां राम बुद्धिरासीन्महात्मनाम्।क्षीरोदमथनं कृत्वा रसं प्राप्स्याम तत्र वै।।।।

“হে ৰাম, তেওঁলোকে চিন্তা কৰি থাকোঁতে সেই মহাত্মাসকলৰ বুদ্ধি জাগিল: ‘ক্ষীৰোদ সাগৰ মথন কৰি তাতৰ পৰা নিশ্চয় ৰস—অমৃত—লাভ কৰিম।’”

Verse 18

ततो निश्चित्य मथनं योक्त्रं कृत्वा च वासुकिम्।मन्थानं मन्दरं कृत्वा ममन्थुरमितौजस:।।।।

তাৰ পিছত মথন কৰাৰ দৃঢ় সিদ্ধান্ত লৈ, অপৰিমিত তেজস্বীসকলে বাসুকিক দড়ি কৰি আৰু মন্দৰ পৰ্বতক মথনদণ্ড কৰি মথন আৰম্ভ কৰিলে।

Verse 19

अथ वर्षसहस्रेण योक्त्रसर्पशिरांसि च।वमन्त्यति विषं तत्र ददंशुर्दशनैश्शिला:।।।।

তাৰ পিছত হাজাৰ বছৰ পাৰ হোৱাত, দড়ি হৈ থকা সৰ্পৰ মূৰবোৰে তাত অতি ভয়ংকৰ বিষ বমি কৰিবলৈ ধৰিলে আৰু দন্তেৰে পৰ্বতৰ শিলাবোৰ কামুৰিলে।

Verse 20

उत्पपाताग्निसङ्काशं हालाहलमहाविषम्।तेन दग्धं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्।।।।

তেতিয়া অগ্নিৰ দৰে জ্বলি উঠা মহাবিষ ‘হালাহল’ উদ্ভৱ হ’ল; তাৰ দ্বাৰা দেৱ-অসুৰ-মানৱসহ সমগ্ৰ জগত দগ্ধ হৈ পৰিল।

Verse 21

अथ देवा महादेवं शङ्करं शरणार्थिन:।जग्मु: पशुपतिं रुद्रं त्राहि त्राहीति तुष्टुवु:।।।।

তাৰ পিছত শৰণপ্ৰাৰ্থী দেৱসকলে মহাদেৱ শংকৰৰ ওচৰলৈ গ’ল; পশুপতি ৰুদ্ৰক ‘ত্ৰাহি ত্ৰাহি’ বুলি কাতৰ হৈ স্তুতি কৰিলে।

Verse 22

एवमुक्तस्ततो देवैर्देवदेवेश्वर: प्रभु:।प्रादुरासीत्ततोऽत्रैव शङ्खचक्रधरो हरि:।।।।

দেৱতাসকলে এইদৰে নিবেদন কৰাত দেৱদেৱেশ্বৰ পৰমপ্ৰভু তাতেই প্ৰকট হ’ল—শঙ্খচক্ৰধাৰী হৰি।

Verse 23

उवाचैनं स्मितं कृत्वा रुद्रं शूलभृतं हरि:।दैवतैर्मथ्यमाने तु यत्पूर्वं समुपस्थितम् ।।।।त्वदीयंहि सुरश्रेष्ठ सुराणामग्रजोऽसि यत् ।अग्रपूजामिमां मत्वा गृहाणेदं विषं प्रभो।।।।

হৰি মৃদু হাসি কৰি ত্ৰিশূলধাৰী ৰুদ্ৰক ক’লে: “হে দেৱশ্ৰেষ্ঠ, তুমি সুৰসকলৰ অগ্ৰজ; সেয়ে মথনত যি প্ৰথমে উদ্ভৱ হয়, সেয়া তোমাৰেই। ইয়াক অগ্ৰপূজা বুলি মানি, প্ৰভো, এই বিষ গ্ৰহণ কৰা।”

Verse 24

उवाचैनं स्मितं कृत्वा रुद्रं शूलभृतं हरि:।दैवतैर्मथ्यमाने तु यत्पूर्वं समुपस्थितम् ।।1.45.23।।त्वदीयंहि सुरश्रेष्ठ सुराणामग्रजोऽसि यत् ।अग्रपूजामिमां मत्वा गृहाणेदं विषं प्रभो।।1.45.24।।

হৰি মৃদু হাসি কৰি ত্ৰিশূলধাৰী ৰুদ্ৰক ক’লে: “হে দেৱশ্ৰেষ্ঠ, তুমি সুৰসকলৰ অগ্ৰজ; সেয়ে মথনত যি প্ৰথমে উদ্ভৱ হয়, সেয়া তোমাৰেই। ইয়াক অগ্ৰপূজা বুলি মানি, প্ৰভো, এই বিষ গ্ৰহণ কৰা।”

Verse 25

इत्युक्त्वा च सुरश्रेष्ठस्तत्रैवान्तरधीयत।देवतानां भयं दृष्टवाश्रुत्वा वाक्यं तु शार्ङ्गिण:।हालाहलविषं घोरं स जग्राहामृतोपमम्।।।।

এইদৰে কৈ দেৱশ্ৰেষ্ঠ হৰি তাতেই অন্তৰ্ধান হ’ল। দেৱতাসকলৰ ভয় দেখি আৰু শাৰ্ঙ্গধাৰীৰ বাক্য শুনি, শিৱে ভয়ংকৰ হালাহল বিষক অমৃতসম বুলি মানি গ্ৰহণ কৰিলে।

Verse 26

देवान्विसृज्य देवेशो जगाम भगवान् हर:।ततो देवासुरास्सर्वे ममन्थू रघुनन्दन ।।।।

দেৱতাসকলক তাতেই এৰি দেৱেশ ভগৱান হৰ প্ৰস্থান কৰিলে। তাৰ পাছত, হে ৰঘুনন্দন, সকলো দেৱ আৰু অসুৰ পুনৰ মথনত লাগিল।

Verse 27

प्रविवेशाथ पातालं मन्थान: पर्वतोऽनघ।ततो देवास्सगन्धर्वास्तुष्टुवुर्मधुसूदनम्।।।।

তাৰ পাছত, হে নিষ্পাপ, মথনৰ পৰ্বত পাতালত প্ৰৱেশ কৰিলে। তেতিয়া দেৱতাসকলে গন্ধৰ্বসকলসহ মধুসূদনৰ স্তৱন কৰিলে।

Verse 28

त्वं गति: सर्वभूतानां विशेषेण दिवौकसाम्।पालयास्मान्महाबाहो गिरिमुद्धर्तुमर्हसि।।।।

তুমি সকলো ভূতৰ আশ্ৰয়—বিশেষকৈ দিৱৌকস, অৰ্থাৎ দেৱলোকবাসীসকলৰ। হে মহাবাহো, আমাক পালন কৰা; গিৰি উদ্ধাৰ কৰিবলৈ যোগ্য তুমি একাই।

Verse 29

इति श्रुत्वा हृषीकेश: कामठं रूपमास्थित:।पर्वतं पृष्ठत: कृत्वा शिश्ये तत्रोदधौ हरि:।।।।

এই বাক্য শুনি, ইন্দ্ৰিয়াধিপতি হৃষীকেশ হৰিয়ে কচ্ছপৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিলে; পৰ্বতখন পিঠিত তুলি লৈ সাগৰত তাতেই শয়ন কৰিলে।

Verse 30

पर्वताग्रे तु लोकात्मा हस्तेनाक्रम्य केशव:।देवानां मध्यत: स्थित्वा ममन्थ पुरुषोत्तम:।।।।

তাৰ পাছত লোকাত্মা পুৰুষোত্তম কেশৱে দেৱসকলৰ মাজত থিয় হৈ, হাতেৰে পৰ্বতৰ শিখৰ ধৰি মন্থন কৰিলে।

Verse 31

अथ वर्षसहस्रेण सदण्डस्सकमण्डलु:।पूर्वं धन्वन्तरिर्नाम अप्सराश्च सुवर्चस:।।।।

তাৰ পাছত হাজাৰ বছৰৰ অন্তত, দণ্ড আৰু কমণ্ডলু ধাৰণ কৰা ধন্বন্তৰি নামৰজন প্ৰথমে প্ৰকট হ’ল; আৰু তেওঁৰ সৈতে দীপ্তিময় শোভাযুক্ত অপ্সৰাসকলো উদ্ভৱিল।

Verse 32

अप्सु निर्मथनादेव रसास्तस्माद्वरस्त्रिय:।उत्पेतुर्मनुजश्रेष्ठ तस्मादप्सरसोऽभवन्।।।।

হে মনুজশ্ৰেষ্ঠ! জল-মন্থনৰ পৰাই এক ৰস উদ্ভৱ হ’ল; সেই ৰসৰ পৰা শ্ৰেষ্ঠ নাৰীসকল প্ৰকট হ’ল—সেইবাবেই তেওঁলোক ‘অপ্সৰা’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল।

Verse 33

षष्टि: कोट्योऽभवंस्तासाम् अप्सराणां सुवर्चसाम्।असङ्ख्येयास्तु काकुत्स्थ यास्तासां परिचारिका:।।।।

হে কাকুৎস্থ! সেই দীপ্তিময় অপ্সৰাসকলৰ মাজৰ পৰা ষাঠি কোটি প্ৰকট হ’ল; আৰু তেওঁলোকৰ পৰিচাৰিকাসকল সঁচাকৈয়ে অসংখ্য আছিল।

Verse 34

न तास्स्म परिगृह्णन्ति सर्वे ते देवदानवा:।अप्रतिग्रहणात्ताश्च सर्वास्साधारणास्स्मृता:।।।।

দেৱ-দানৱসকলৰ মাজত কোনেও তেওঁলোকক পৰিগ্ৰহ নকৰিলে; গ্ৰহণ নোহোৱাৰ কাৰণে তেওঁলোক সকলোৱে ‘সাধাৰণ’ বুলি স্মৃত হ’ল।

Verse 35

वरुणस्य तत: कन्या वारुणी रघुनन्दन ।उत्पपात महाभागा मार्गमाणा परिग्रहम्।।।।

তাৰ পাছত, হে ৰঘুনন্দন! বৰুণৰ কন্যা বাৰুণী মহাভাগা প্ৰকট হ’ল—ভাগ্যৱতী আৰু দীপ্তিমতী—পৰিগ্ৰহ বিচাৰি।

Verse 36

दिते: पुत्रा न तां राम जगृहुर्वरुणात्मजाम्।अदितेस्तु सुता वीर जगृहुस्तामनिन्दिताम्।।।।

হে ৰাম! দিতিৰ পুত্ৰসকলে সেই বৰুণাত্মজাক গ্ৰহণ নকৰিলে; কিন্তু হে বীৰ! অদিতিৰ পুত্ৰসকলে সেই নিৰ্দোষিণীক গ্ৰহণ কৰিলে।

Verse 37

असुरास्तेन दैतेयास्सुरास्तेनादितेस्सुता:।हृष्टा: प्रमुदिताश्चासन् वारुणीग्रहणात्सुरा:।।।।

সেই কাৰণতে দিতিৰ পুত্ৰসকল ‘অসুৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল আৰু অদিতিৰ পুত্ৰসকল ‘সুৰ’ বুলি পৰিচিত হ’ল; বাৰুণী গ্ৰহণ কৰি দেৱতাসকল হৃষ্ট আৰু পৰম প্ৰমুদিত হ’ল।

Verse 38

उच्चैश्श्रवा हयश्रेष्ठो मणिरत्नं च कौस्तुभम्।उदतिष्ठन्नरश्रेष्ठ तथैवामृतमुत्तमम्।।।।

হে নৰশ্ৰেষ্ঠ, উচ্চৈশ্ৰৱা নামৰ অশ্বশ্ৰেষ্ঠও উদ্ভৱ হ’ল; কৌস্তুভ মণিৰত্নো উঠিল, আৰু সেইদৰে উত্তম অমৃতো (মন্থনৰ পৰা) উদিত হ’ল।

Verse 39

अथ तस्य कृते राम महानासीत्कुलक्षय:।अदितेस्तु तत: पुत्रा दिते: पुत्रानसूदयन्।।।।

তাৰ পিছত, হে ৰাম, সেই (অমৃত)ৰ কাৰণে মহা কুলক্ষয় ঘটিল; তদনন্তৰে অদিতিৰ পুত্ৰসকলে দিতিৰ পুত্ৰসকলক বধ কৰিলে।

Verse 40

एकतोऽभ्यागमन् सर्वे ह्यसुरा राक्षसैस्सह।युद्धमासीन्महाघोरं वीर त्रैलोक्यमोहनम्।।।।

হে বীৰ, এক ফালে সকলো অসুৰ ৰাক্ষসসকলৰ সৈতে একত্ৰ হৈ আহিল; আৰু ত্ৰিলোকক মোহিত কৰা অতি ঘোৰ ভয়ংকৰ যুদ্ধ উদ্ভৱ হ’ল।

Verse 41

यदा क्षयं गतं सर्वं तदा विष्णुर्महाबल:।अमृतं सोऽहरत्त्तूर्णं मायामास्थाय मोहिनीम्।।।।

যেতিয়া সকলো বস্তু ক্ষয়লৈ গ’ল, তেতিয়া মহাবলী ভগৱান বিষ্ণুৱে মোহিনী ৰূপে মায়াশক্তি আশ্ৰয় কৰি তৎক্ষণাৎ অমৃত হৰণ কৰিলে।

Verse 42

ये गताऽभिमुखं विष्णुमक्षयं पुरुषोत्तमम्।सम्पिष्टास्ते तदा युद्धे विष्णुना प्रभविष्णुना।।।।

অক্ষয় পুৰুষোত্তম বিষ্ণুক সন্মুখীন কৰিবলৈ যিসকলে আগবাঢ়িল, তেওঁলোক সেই সময়ত সৰ্বসমৰ্থ বিষ্ণুৰ দ্বাৰা যুদ্ধত চূর্ণ-বিচূর্ণ হ’ল।

Verse 43

अदितेरात्मजा वीरा दिते: पुत्रान्निजघ्निरे।तस्मिन् घोरे महायुद्धे दैतेयादित्ययोर्भृशम्।।।।

দৈত্য আৰু আদিত্যসকলৰ মাজৰ সেই ঘোৰ মহাযুদ্ধত, অদিতিৰ বীৰ পুত্ৰসকলে দিতিৰ পুত্ৰসকলক বহু সংখ্যাত নিধন কৰিলে।

Verse 44

निहत्य दितिपुत्रांश्च राज्यं प्राप्य पुरन्दर:।शशास मुदितो लोकान् सर्षिसङ्घान् सचारणान्।।।।

দিতিপুত্ৰসকলক নিধন কৰি আৰু ৰাজ্য পুনৰ লাভ কৰি, পুৰন্দৰ (ইন্দ্ৰ) আনন্দিত হৈ ঋষিসংঘ আৰু চাৰণসকলসহ লোকসমূহক শাসন কৰিলে।