Sarga 41
अंशुमान्—अश्वान्वेषणम्, दिशागजसंवादः, कपिलदाहवृत्तान्तः, गङ्गोपदेशः (Anshuman’s Search for the Horse and the Counsel to Bring Ganga)
बालकाण्ड
সৰ্গ ৪১ত সগৰ-বৃত্তান্ত আগবাঢ়ে। ৰজা সগৰে বহুদিন ধৰি পুত্ৰসকল অনুপস্থিত দেখি, বীৰ্য, বিদ্যা আৰু বংশগৌৰৱৰ বাবে খ্যাত নাতি অংশুমানক আজ্ঞা দিয়ে যে যজ্ঞৰ অশ্ব হৰণ কৰা চোৰ আৰু নিখোঁজ ৰাজকুমাৰসকলৰ সন্ধান লওক। তেওঁক ধনু-শস্ত্ৰ ধাৰণ কৰি চলিবলৈ, মান্যজনক মান দিবলৈ আৰু যজ্ঞ সম্পূৰ্ণ হ’বলৈ বাধা-বিঘ্ন দূৰ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হয়। অংশুমান সগৰ-পুত্ৰসকলে খনন কৰা পাতালমাৰ্গ অনুসৰণ কৰি আগবাঢ়ে আৰু দিশাৰ ৰক্ষক দিশাগজসকলক দেখা পায়, যিসকলক নানা প্ৰাণীয়ে পূজা কৰে। তেওঁ পৰিক্ৰমা কৰি বিনয়ে সোধে, আৰু তেওঁক আশ্বাস দিয়া হয় যে তেওঁ অশ্বসহ উভতি আহিব। পিছত তেওঁ সগৰৰ ষাঠি হাজাৰ পুত্ৰৰ ভস্মাৱশেষ দেখি শোক কৰে; ওচৰতে যজ্ঞৰ অশ্ব চৰি থকা দেখা যায়। তৰ্পণৰ বাবে জল নাপাই তেওঁ তীক্ষ্ণ দৃষ্টিৰে গৰুড় (সুপৰ্ণ/বৈনতেয়)ক দেখে। গৰুড়ে কয় যে কপিল মুনিয়ে ৰাজকুমাৰসকলক দগ্ধ কৰিছিল আৰু সাধাৰণ জলে কৰা ক্ৰিয়া যথোচিত নহয়; কেৱল হিমৱানৰ জ্যেষ্ঠ কন্যা গঙ্গাই ভস্ম পবিত্ৰ কৰি স্বৰ্গলৈ গতি দিব পাৰে। গৰুড়ৰ নিৰ্দেশমতে অংশুমানে অশ্ব লৈ সোনকালে উভতি আহি সকলো কথা জনায়; সগৰে কল্প আৰু পৰম্পৰা অনুসাৰে যজ্ঞ সম্পূৰ্ণ কৰে, যদিও গঙ্গাক নামাই আনাৰ উপায় তেতিয়াও স্থিৰ কৰিব নোৱাৰে। দীৰ্ঘ শাসনৰ অন্তত সগৰে স্বৰ্গলৈ গমন কৰে।
Shlokas
Verse 1
पुत्रांश्चिरगतान् ज्ञात्वा सगरो रघुनन्दन।नप्तारमब्रवीद्राजा दीप्यमानं स्वतेजसा।।।।
হে ৰঘুনন্দন ৰাম! পুত্ৰসকল বহুদিন ধৰি অন্তৰ্হিত হোৱা বুলি জানি, ৰজা সগৰে স্বতেজে দীপ্তিমান নিজৰ নাতি অংশুমানক ক’লে।
Verse 2
शूरश्च कृतविद्यश्च पूर्वैस्तुल्योऽसि तेजसा।पितृ़णां गतिमन्विच्छ येन चाश्वोऽपवाहित:।।।।
তুমি শূৰ আৰু বিদ্যাৰূপে সুপ্ৰশিক্ষিত; তেজত তুমি পূৰ্বজসকলৰ সমান। পিতৃসকলৰ গতি অনুসন্ধান কৰা, আৰু যিয়ে অশ্ব অপহৰণ কৰিলে তাৰ পথো বিচাৰি চোৱা।
Verse 3
अन्तर्भौमानि सत्त्वानि वीर्यवन्ति महान्ति च।तेषां त्वं प्रतिघातार्थं सास्त्रं गृह्णीष्व कार्मुकम्।।।।
পাতালৰ গৰ্ভত মহাবলৱন্ত আৰু মহাবীৰ্যশালী সত্ত্বসমূহ আছে। সিহঁতক প্ৰতিঘাত কৰি বিনাশ কৰিবলৈ তুমি শস্ত্ৰ ধাৰণ কৰা—বিশেষকৈ তোমাৰ কাৰ্মুক ধনু গ্ৰহণ কৰা।
Verse 4
अभिवाद्याभिवाद्यांस्त्वं हत्वा विघ्नकरानपि।सिद्धार्थस्सन्निवर्तस्व मम यज्ञस्य पारग:।।।।
পূজ্যজনক পুনঃপুনঃ অভিবাদন কৰা; যজ্ঞত বিঘ্ন ঘটোৱা লোককো সংহাৰ কৰা; তাৰ পিছত মোৰ যজ্ঞ পাৰত তুলিহে, সিদ্ধাৰ্থ হৈ উভতি আহা।
Verse 5
एवमुक्तोंऽशुमान्सम्यक् सगरेण महात्मना।धनुरादाय खड्गं च जगाम लघुविक्रम:।।।।
মহাত্মা সগৰে এইদৰে সম্যক উপদেশ দিতেই, লঘুবিক্ৰমী অংশুমানে ধনু আৰু খড়্গ ধৰি শীঘ্ৰে প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 6
स खातं पितृभिर्मार्गमन्तर्भौमं महात्मभि:।प्रापद्यत नरश्रेष्ठ तेन राज्ञाऽभिचोदित:।।।।
ৰাজাৰ আদেশে প্ৰেৰিত হৈ, নৰশ্ৰেষ্ঠ অংশুমানে মহাত্মা পিতৃসকলৰ দ্বাৰা খনন কৰা পাতালমাৰ্গ অনুসৰণ কৰি আগবাঢ়িল।
Verse 7
दैत्यदानवरक्षोभि: पिशाचपतगोरगै:।पूज्यमानं महातेजा दिशागजमपश्यत।।।।
মহাতেজস্বী অংশুমানে দৈত্য, দানৱ, ৰাক্ষস, পিশাচ, পক্ষী আৰু নাগসকলৰ দ্বাৰা পূজিত দিশাগজক—দিশাৰ ৰক্ষক গজক—দেখিলে।
Verse 8
स तं प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा चापि निरामयम्।पितृ़न् स परिपप्रच्छ वाजिहर्तारमेव च।।।।
সেয়ে সেই হাতীটোক প্ৰদক্ষিণা কৰি তাৰ নিৰাময়তা সুধিলে; তাৰ পাছত পিতৃব্যসকলক আৰু যজ্ঞাশ্ব হৰণকাৰীকো বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 9
दिशागजस्तु तच्छ्रुत्वा प्रत्याहांशुमतो वच:।आसमञ्ज कृतार्थस्त्वं सहाश्वश्शीघ्रमेष्यसि।।।।
সেই দিশাৰ দিগ্গজে অনুশুমানৰ বাক্য শুনি উত্তৰ দিলে: “হে আসমঞ্জস-পুত্ৰ অনুশুমান! তুমি কৃতাৰ্থ হ’লা; অশ্বসহ শীঘ্ৰে উভতি আহিবা।”
Verse 10
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वानेव दिशागजान्।यथाक्रमं यथान्यायं प्रष्टुं समुपचक्रमे।।।।
তেওঁক কোৱা বাক্য শুনি, অংশুমানে দিশাসকল ৰক্ষা কৰা সকলো দিগ্গজক ক্ৰমে ক্ৰমে আৰু যথান্যায়ে প্ৰশ্ন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 11
तैश्च सर्वैर्दिशापालैर्वाक्यज्ञैर्वाक्यकोविदै:।पूजितस्सहयश्चैव गन्ताऽसीत्यभिचोदित:।।।।
অৰ্থজ্ঞ আৰু বাক্যকুশল সেই সকলো দিশাপালে অংশুমানক পূজা কৰি, যশসহ উৎসাহ দি ক’লে—“তুমি অশ্বসহ নিশ্চয় উভতি আহিবা।”
Verse 12
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा जगाम लघुविक्रम:।भस्मराशीकृता यत्र पितरस्तस्य सागरा:।।।।
তেওঁলোকৰ বাক্য শুনি, লঘুবিক্ৰমী অংশুমান সেই ঠাইলৈ গ’ল, য’ত সগৰৰ পুত্ৰসকল—তাৰ পিতৃব্যসকল—ভস্মৰাশি হৈ পৰিছিল।
Verse 13
स दु:खवशमापन्नस्त्वसमञ्जसुतस्तदा।चुक्रोश परमार्तस्तु वधात्तेषां सुदु:खित:।।।।
তেতিয়া অসমঞ্জসৰ পুত্ৰ অংশুমান দুখত আচ্ছন্ন হ’ল; তেওঁলোকৰ বধত অতিশয় ব্যথিত হৈ পৰম আৰ্ততাৰে কাতৰ ক্ৰন্দন কৰিলে।
Verse 14
यज्ञीयं च हयं तत्र चरन्तमविदूरत:।ददर्श पुरुषव्याघ्रो दु:खशोकसमन्वित:।।।।
দুঃখ-শোকত আচ্ছন্ন পুৰুষব্যাঘ্ৰ অংশুমানে তাত অল্পদূৰত চৰি থকা যজ্ঞীয় অশ্বটিক দেখা পালে।
Verse 15
स तेषां राजपुत्राणां कर्तुकामो जलक्रियाम् ।सलिलार्थी महातेजा न चापश्यज्जलाशयम् ।।।।
সেই ৰাজপুত্ৰসকলৰ বাবে জলক্ৰিয়া কৰিবলৈ ইচ্ছুক মহাতেজস্বী অংশুমানে পানী বিচাৰিলে; কিন্তু তাত কোনো জলাশয় দেখা নাপালে।
Verse 16
विसार्य निपुणां दृष्टिं ततोऽपश्यत्खगाधिपम् ।पितृ़णां मातुलं राम सुपर्णमनिलोपमम्।।।।
তাৰ পাছত সি নিজৰ নিপুণ দৃষ্টি বিস্তাৰ কৰি, হে ৰাম, খগাধিপ সুপৰ্ণক দেখিলে—যি পিতৃসকলৰ মাতুল আৰু বায়ুৰ দৰে বেগবান।
Verse 17
स चैवमब्रवीद्वाक्यं वैनतेयो महाबल :।मा शुच: पुरुषव्याघ्र वधोऽयं लोकसम्मत:।।।।
তেতিয়া মহাবলৱান ৱৈনতেয়ে ক’লে: “শোক নকৰিবা, হে পুৰুষব্যাঘ্ৰ; এই বধ লোকহিতৰ বাবে লোকসন্মতভাৱে নিৰ্ধাৰিত।”
Verse 18
कपिलेनाप्रमेयेन दग्धा हीमे महाबला:।सलिलं नार्हसि प्राज्ञ दातुमेषां हि लौकिकम्।।।।
“অপ্ৰমেয় শক্তিধৰ কপিলে এই মহাবলৱানসকলক দগ্ধ কৰিছে; সেয়ে, হে প্ৰাজ্ঞ, তেওঁলোকক লৌকিক জল দান কৰা তোমাৰ বাবে উচিত নহয়।”
Verse 19
गङ्गा हिमवतो ज्येष्ठा दुहिता पुरुषर्षभ।तस्यां कुरु महाबाहो पितृ़णां तु जलक्रियाम्।।।।
গংগা হিমৱতৰ জ্যেষ্ঠ দুহিতা, পুৰুষর্ষভ মহাবাহো; তাইৰ জলে পিতৃসকলৰ জলক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰা।
Verse 20
भस्मराशीकृतानेतान् प्लावयेल्लोकपावनी।तया क्लिन्नमिदं भस्म गङ्गया लोककान्तया।।।।षष्टिं पुत्रसहस्राणि स्वर्गलोकं च नेष्यति।
লোকপাৱনী গংগা ভস্মৰাশি হোৱা এইসকলৰ ওপৰেৰে প্ৰবাহিত হৈ তেওঁলোকক প্লাৱিত কৰিব। লোককান্তা গংগাৰ জলে এই ভস্ম সিক্ত হ’লে, তাই ষাঠি হাজাৰ পুত্ৰক স্বৰ্গলোকলৈ নি যাব।
Verse 21
गच्छ चाश्वं महाभाग तं गृह्य पुरुषर्षभ।।।।यज्ञं पैतामहं वीर संवर्तयितुमर्हसि।
এতিয়া যোৱা, মহাভাগ পুৰুষর্ষভ; সেই অশ্ব ধৰি লৈ আহা। হে বীৰ, পিতামহৰ যজ্ঞ সম্পূৰ্ণ কৰাটো তোমাৰ বাবে যথোচিত।
Verse 22
सुपर्णवचनं श्रुत्वा सोंऽशुमानतिवीर्यवान् ।।।।त्वरितं हयमादाय पुनरायान्महायशा:।
সুপৰ্ণৰ বচন শুনি, অতিবীৰ্যৱান আৰু মহাযশস্বী অংশুমানে তৎক্ষণাৎ অশ্ব লৈ পুনৰ উভতি আহিল।
Verse 23
ततो राजानमासाद्य दीक्षितं रघुनन्दन।।।।न्यवेदयद्यथावृत्तं सुपर्णवचनं तथा।
তাৰ পাছত, হে ৰঘুনন্দন, দীক্ষিত ৰজাৰ ওচৰলৈ গৈ অংশুমানে যি ঘটিছিল সেয়া সকলো যথাবৃত্ত নিবেদন কৰিলে আৰু সুপৰ্ণৰ বচনো তেনেদৰে বিশ্বস্তভাৱে জনালে।
Verse 24
तच्छ्रुत्वा घोरसङ्काशं वाक्यमंशुमतो नृप:।।।।यज्ञं निवर्तयामास यथाकल्पं यथाविधि।
অংশুমানৰ ঘোৰসদৃশ বচন শুনি ৰজাই কল্প-নিয়ম আৰু বিধি অনুসাৰে যজ্ঞক সম্পূৰ্ণতা দিলে।
Verse 25
स्वपुरं चागमच्छ्रीमानिष्टयज्ञोमहीपति:।।।।गङ्गायाश्चागमे राजा निश्चयं नाध्यगच्छत।
যজ্ঞ সমাপন কৰি শ্ৰীমান মহীপতি নিজ নগৰলৈ উভতি আহিল; কিন্তু গঙ্গাৰ অৱতৰণ বিষয়ে ৰজাই কোনো দৃঢ় নিশ্চয় লাভ কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 26
अकृत्वा निश्चयं राजा कालेन महता महान् ।त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राज्यं कृत्वा दिवं गत:।।।।
মহান ৰজাই দীঘল সময় নিশ্চয় নকৰিয়েই, ত্ৰিশ হাজাৰ বছৰ ৰাজ্য কৰি শেষত স্বৰ্গলোকলৈ গ’ল।
Frequently Asked Questions
Anśumān faces a duty conflict between immediate ritual response (offering ordinary water libations to the dead) and adherence to a higher ritual propriety: Garuḍa instructs that common water rites are inadequate for those burned by Kapila, redirecting Anśumān toward the prescribed sanctifying agency—Gaṅgā—while still requiring him to retrieve the horse to complete the yajña.
The chapter teaches graded dharma: actions must match context and spiritual potency. Respectful conduct toward cosmic guardians, fidelity to inherited obligations (completing the sacrifice), and recognition that certain purifications require exceptional means (Gaṅgā’s descent) together present an ethical framework where intention is guided by scriptural fitness (yathāvidhi) and cosmic order.
Key landmarks include the subterranean realm reached via the dug path, the cosmological diśāgajas as guardians of space, and Gaṅgā—identified as Himavat’s eldest daughter—whose waters function as a pan-Indic cultural symbol of purification and ancestral uplift (pitr̥-tarpaṇa efficacy).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.