Sarga 40
सगरपुत्राणां रसातलगमनम् — The Descent of Sagara’s Sons and the Wrath of Kapila
बालकाण्ड
এই সৰ্গত দেৱীয় উপদেশ আৰু বংশগত অনুসন্ধানৰ কাহিনী একেলগে বোৱা হৈছে। ভীত দেৱতাসকলে ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয়। ব্ৰহ্মাই ক’লে—ই সকলো বিধিৰ নিৰ্ধাৰিত ক্ৰম: পৃথিৱী ভাসুদেৱে কপিল-ৰূপ ধৰি ধাৰণ কৰি আছে; সগৰৰ পুত্ৰসকলৰ অপৰাধ কপিলৰ ক্ৰোধত তেওঁলোকৰ বিনাশ ঘটাব। তদুপৰি অশ্বমেধৰ ঘোঁৰাৰ চোৰক পুনৰ খনন কৰি বিচাৰিবলৈ ব্ৰহ্মাই নিৰ্দেশ দিয়ে। সগৰৰ ষাঠি হাজাৰ পুত্ৰ ৰসাতললৈ নামি যায় আৰু চাৰিও দিশৰ দিগ্গজক দেখা পায়—পূবত বিৰূপাক্ষ, দক্ষিণত মহাপদ্ম, পশ্চিমত সৌমনস, উত্তৰত ভদ্ৰ—পৰ্বতৰ দৰে বৃহৎ, পৃথিৱী বহনকাৰী। পবিত্ৰ দিনত ভূমিকম্প হোৱাটো এনে বহনকাৰী হাতীৰ মূৰ নাড়াৰ ফল—এই ব্যাখ্যাও তাতে প্ৰকাশ পায়। তেওঁলোকে প্ৰতিজন দিশাৰক্ষকক সন্মান জনাই উত্তৰ-পূব দিশে খনন আগবঢ়ায়। শেষত তেওঁলোকে কপিল মুনিক—চিৰন্তন ভাসুদেৱ—আৰু ওচৰতে চৰি থকা যজ্ঞৰ ঘোঁৰাক দেখে। কপিলক চোৰ বুলি ভুল বুজি অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আৰু খনন-সাধন লৈ দৌৰি গৈ দোষাৰোপ কৰে আৰু ক্ৰোধ উদ্ৰেক কৰে। কপিলৰ বাক্য-মাত্ৰতে তেওঁলোক ভস্মীভূত হয়; এইদৰে ভ্ৰম, যজ্ঞ-কাৰ্যৰ তাড়না, আৰু সিদ্ধ মহাপুৰুষৰ প্ৰতি অধৰ্ম আচৰণৰ ভয়ংকৰ পৰিণামৰ শিক্ষা সৰ্গটোৱে দাঙি ধৰে।
Shlokas
Verse 1
.देवतानां वचश्श्रुत्वा भगवान्वै पितामह:।प्रत्युवाच सुसन्त्रस्तान्कृतान्तबलमोहितान्।।।।
দেৱতাসকলৰ বাক্য শুনি, কৃতান্তৰ প্ৰবল বলত ভীত আৰু মোহিত হোৱা তেওঁলোকক ভগৱান পিতামহ ব্ৰহ্মাই প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 2
यस्येयं वसुधा कृत्स्ना वासुदेवस्य धीमत:।कापिलं रूपमास्थाय धारयत्यनिशं धराम्।।।।तस्य कोपाग्निना दग्धा भविष्यन्ति नृपात्मजा:।
এই সমগ্ৰ বসুধা ধীমান বাসুদেৱৰ; কপিল-ৰূপ ধৰি তেওঁ অনিশং ধৰণীক ধাৰণ কৰি আছে। তেওঁৰ ক্ৰোধাগ্নিত ৰজাৰ পুত্ৰসকল দগ্ধ হ’ব।
Verse 3
पृथिव्याश्चापि निर्भेदोऽदृष्ट एव सनातन:।।।।सगरस्य च पुत्राणां विनाशोऽदीर्घजीविनाम्।
পৃথিৱীৰ বিদীৰ্ণ হোৱাও প্ৰাচীন কালৰ পৰাই দেৱবিধিৰে নিৰ্ধাৰিত আছিল; আৰু দীৰ্ঘায়ুৰ ভাগ্য নথকা সগৰৰ পুত্ৰসকলৰ বিনাশো তেনেদৰেই নিশ্চিত আছিল।
Verse 4
पितामहवचश्श्रुत्वा त्रयस्त्रिंशदरिन्दम।।।।देवा: परमसंहृष्टा: पुनर्जग्मुर्यथागतम्।
পিতামহ ব্ৰহ্মাৰ বাক্য শুনি, হে অৰিন্দম, ত্ৰয়স্ত্ৰিংশ দেৱতা পৰম আনন্দিত হৈ যি পথে আহিছিল সেই পথেই পুনৰ উভতি গ’ল।
Verse 5
सगरस्य च पुत्राणां प्रादुरासीन्महात्मनाम्।।।।पृथिव्यां भिद्यमानायां निर्घातसमनिस्वन:।
সগৰৰ মহাত্মা পুত্ৰসকলে যেতিয়া পৃথিৱী চিৰি ফালিবলৈ ধৰিলে, তেতিয়া পৃথিৱী ভেদ হ’বলৈ ধৰাৰ লগে লগে বজ্ৰগর্জনৰ দৰে ভয়ংকৰ নিৰ্ঘাত-সম ধ্বনি উঠিল।
Verse 6
ततो भित्वा महीं सर्वे कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम्।।।।सहिता स्सगरास्सर्वे पितरं वाक्यमब्रुवन्।0
তাৰ পাছত সকলোৱে পৃথিৱী ভেদ কৰি আৰু ভক্তিভাৱে প্ৰদক্ষিণ কৰি, সগৰৰ সকলো পুত্ৰ একেলগে পিতৃক এই বাক্য ক’লে।
Verse 7
परिक्रान्ता मही सर्वा सत्त्ववन्तश्च सूदिता:।।।।देवदानवरक्षांसि पिशाचोरगकिन्नरा:।न च पश्यामहेऽश्वं तमश्वहर्तारमेव च।।।।किं करिष्याम भद्रं ते बुद्धिरत्र विचार्यताम्।
“আমি সকলোৱে সমগ্ৰ পৃথিৱী পৰিক্ৰমা কৰিলোঁ; আৰু দেৱ, দানৱ, ৰাক্ষস, পিশাচ, নাগ আৰু কিন্নৰ আদি বহু বলৱান সত্ত্বক সংহাৰ কৰিলোঁ। তথাপি সেই অশ্বটোও দেখা নাপাওঁ, অশ্বহৰ্তাকো নাপাওঁ। এতিয়া আমি কি কৰিম? আপোনাৰ মঙ্গল হওক—এই বিষয়ত আপোনাৰ বুদ্ধিয়ে বিচাৰ কৰি সিদ্ধান্ত কৰক।”
Verse 8
परिक्रान्ता मही सर्वा सत्त्ववन्तश्च सूदिता:।।1.40.7।।देवदानवरक्षांसि पिशाचोरगकिन्नरा:।न च पश्यामहेऽश्वं तमश्वहर्तारमेव च।।1.40.8।।किं करिष्याम भद्रं ते बुद्धिरत्र विचार्यताम्।
“আমি সমগ্ৰ পৃথিৱী পৰিক্ৰমা কৰি দেৱ-দানৱ-ৰাক্ষস-পিশাচ-নাগ-কিন্নৰ আদি বহু বলৱান সত্ত্বক সংহাৰ কৰিলোঁ; তথাপি সেই অশ্বটোও নাই, ন তাতোক চুৰ কৰা জনো। এতিয়া কি কৰিম? আপোনাৰ মঙ্গল হওক—আপোনাৰ বুদ্ধিয়ে বিচাৰ কৰি সিদ্ধান্ত কৰক।”
Verse 9
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा पुत्राणां राजसत्तम:।।।।समन्युरब्रवीद्वाक्यं सगरो रघुनन्दन।
হে ৰঘুনন্দন ৰাম! পুত্ৰসকলৰ সেই বাক্য শুনি, ৰজাসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ সগৰ ক্ৰোধে উদ্দীপ্ত হৈ এই বাক্য ক’লে।
Verse 10
भूय: खनत भद्रं वो निर्भिद्य वसुधातलम्।।।।अश्वहर्तारमासाद्य कृतार्थाश्च निवर्तथ।
পুনৰ খনন কৰা—তোমালোকৰ মঙ্গল হওক—বসুধাতল ভেদি; অশ্বহৰ্তাক পাই উদ্দেশ্য সিদ্ধ হলে উভতি আহিবা।
Verse 11
पितुर्वचनमासाद्य सगरस्य महात्मन:।।।।षष्टि: पुत्रसहस्राणि रसातलमभिद्रवन्।
মহাত্মা সগৰৰ পিতৃবচন লাভ কৰি, ষাঠি হাজাৰ পুত্ৰ ৰসাতল—পাতাললোকলৈ ধাৱিত হ’ল।
Verse 12
खन्यमाने ततस्तस्मिन् ददृशु: पर्वतोपमम्।।।।दिशागजं विरूपाक्षं धारयन्तं महीतलम्।
সেই স্থানত অধিক খনন কৰোঁতে, তেওঁলোকে পৰ্বতসম বিশাল, বিকৃত-নয়ন দিশাগজ বিৰূপাক্ষক পৃথিৱীতল ধাৰণ কৰি থকা দেখিলে।
Verse 13
सपर्वतवनां कृत्स्नां पृथिवीं रघुनन्दन।।।।शिरसा धारयामास विरूपाक्षो महागज:।
হে ৰঘুনন্দন, মহাগজ বিৰূপাক্ষে পৰ্বত আৰু বনসহ সমগ্ৰ পৃথিৱীক নিজৰ শিৰত ধাৰণ কৰি আছিল।
Verse 14
यदा पर्वणि काकुत्स्थ विश्रमार्थं महागज:।।।।खेदाच्चालयते शीर्षं भूमिकम्पस्तदाभवेत्।
হে কাকুৎস্থ ৰাম! পৰ্বদিনত বিশ্ৰামাৰ্থে সেই মহাগজে ক্লান্তিত মূৰ জোকাৰিলে, তেতিয়াই ভূমি কঁপি ভূমিকম্প ঘটে।
Verse 15
तं ते प्रदक्षिणं कृत्वा दिशापालं महागजम्।।।।मानयन्तो हि ते राम जग्मुर्भित्त्वा रसातलम्।
হে ৰাম! দিশাপাল সেই মহাগজক মান্য কৰি তেওঁলোকে তাৰ প্ৰদক্ষিণা কৰিলে; তাৰ পাছত পৃথিৱী ভেদি ৰসাতললৈ নামি গ’ল।
Verse 16
तत: पूर्वां दिशं भित्त्वा दक्षिणां बिभिदु: पुन:।।।।दक्षिणस्यामपि दिशि ददृशुस्ते महागजम्।महापद्मं महात्मानं सुमहत्पर्वतोपमम्।।।।शिरसा धारयन्तं ते विस्मयं जग्मुरुत्तमम्।
তাৰ পাছত তেওঁলোকে পূৰ্ব দিশ ভেদি পুনৰ দক্ষিণ দিশো ভেদ কৰিলে। দক্ষিণ দিশত তেওঁলোকে মহাগজ মহাপদ্মক দেখিলে—মহাত্মা, পৰ্বতসম অতি বৃহৎ—যি শিৰে পৃথিৱী ধাৰণ কৰি আছিল; তাক দেখি তেওঁলোকে পৰম বিস্ময়ত পৰিল।
Verse 17
तत: पूर्वां दिशं भित्त्वा दक्षिणां बिभिदु: पुन:।।1.40.16।।दक्षिणस्यामपि दिशि ददृशुस्ते महागजम्।महापद्मं महात्मानं सुमहत्पर्वतोपमम्।।1.40.17।।शिरसा धारयन्तं ते विस्मयं जग्मुरुत्तमम्।
তাৰ পাছত তেওঁলোকে পূৰ্ব দিশ ভেদি পুনৰ দক্ষিণ দিশো ভেদ কৰিলে। দক্ষিণ দিশত তেওঁলোকে মহাগজ মহাপদ্মক দেখিলে—মহাত্মা, পৰ্বতসম অতি বৃহৎ—যি শিৰে পৃথিৱী ধাৰণ কৰি আছিল; তাক দেখি তেওঁলোকে পৰম বিস্ময়ত পৰিল।
Verse 18
तत: प्रदक्षिणं कृत्वा सगरस्य महात्मन:।।।।षष्टि: पुत्रसहस्राणि पश्चिमां बिभिदुर्दिशम्।
তাৰ পাছত মহাত্মা সগৰৰ ষাঠি হাজাৰ পুত্ৰে ভক্তিভাৱে প্ৰদক্ষিণা কৰি পশ্চিম দিশ ভেদি আগবাঢ়িল।
Verse 19
पश्चिमायामपि दिशि महान्तमचलोपमम्।।।।दिशागजं सौमनसं ददृशुस्ते महाबला:।
পশ্চিম দিশাতো সেই মহাবলসকলেও পৰ্বতসম মহৎ দিশাগজ ‘সৌমনস’ক দৰ্শন কৰিলে।
Verse 20
तं ते प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा चापि निरामयम्।खनन्त स्समुपक्रान्ता दिशं हैमवतीं तत:।।।।
তেওঁক প্ৰদক্ষিণ কৰি আৰু তেওঁৰ নিৰাময়তা সুধি, তেওঁলোকে খনন কৰোঁতেই তাৰ পাছত হৈমৱতী উত্তৰ দিশলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 21
उत्तरस्यां रघुश्रेष्ठ ददृशुर्हिमपाण्डुरम्।।।।भद्रं भद्रेण वपुषा धारयन्तं महीमिमाम्।
হে ৰঘুশ্ৰেষ্ঠ! উত্তৰ দিশত তেওঁলোকে হিমৰ দৰে পাণ্ডুৰ, মঙ্গলময় দেহে এই পৃথিৱী ধাৰণ কৰা দিশাগজ ‘ভদ্ৰ’ক দেখিলে।
Verse 22
समालभ्य तत स्सर्वे कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम्।।।।षष्टि: पुत्रसहस्राणि बिभिदुर्वसुधातलम्।
তাৰ পাছত সকলোৱে তেওঁক স্পৰ্শ কৰি আৰু প্ৰদক্ষিণ কৰি, সেই ষাঠি হাজাৰ পুত্ৰই বসুধাতল ভেদি আগুৱাই গ’ল।
Verse 23
तत: प्रागुत्तरां गत्वा सागरा: प्रथितां दिशम्।।।।रोषादभ्यखनन् सर्वे पृथिवीं सगरात्मजा:।
তাৰ পাছত তেওঁলোকে প্ৰখ্যাত উত্তৰ-পূৰ্ব দিশলৈ গৈ, ক্ৰোধে প্ৰেৰিত হৈ সগৰৰ সকলো পুত্ৰে পৃথিৱী খনন কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 24
ते तु सर्वे महात्मानो भीमवेगा महाबला:।।।।ददृशु: कपिलं तत्र वासुदेवं सनातनम्।हयं च तस्य देवस्य चरन्तमविदूरत:।।।।प्रहर्षमतुलं प्राप्तास्सर्वे ते रघुनन्दन।
কিন্তু সেই মহাত্মা, ভীমবেগী আৰু মহাবলী সগৰপুত্ৰসকলে তাত সনাতন বাসুদেৱ কপিলক দৰ্শন কৰিলে; আৰু সেই দেৱতাৰ অশ্বটোকো ওচৰতে চৰি থকা দেখিলে। হে ৰঘুনন্দন, তেওঁলোক সকলোৱে অতুল হৰ্ষ লাভ কৰিলে।
Verse 25
ते तु सर्वे महात्मानो भीमवेगा महाबला:।।1.40.24।।ददृशु: कपिलं तत्र वासुदेवं सनातनम्।हयं च तस्य देवस्य चरन्तमविदूरत:।।1.40.25।।प्रहर्षमतुलं प्राप्तास्सर्वे ते रघुनन्दन।
সেই মহাত্মা, ভীমবেগী আৰু মহাবলী সগৰপুত্ৰসকলে তাত সনাতন বাসুদেৱ কপিলক দেখিলে; আৰু সেই দিৱ্যৰ অশ্বটোকো ওচৰতে চৰি থকা দেখিলে। হে ৰঘুনন্দন, সকলোৱে অতুল আনন্দ লাভ কৰিলে।
Verse 26
ते तं हयवरं ज्ञात्वा क्रोधपर्याकुलेक्षणा:।।।।खनित्रलाङ्गलधरा नानावृक्षशिलाधरा:।अभ्यधावन्त सङ्क्रुद्धास्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रुवन्।।।।
সেই শ্ৰেষ্ঠ অশ্বটোক চিনাকি পাই, ক্ৰোধে ব্যাকুল দৃষ্টিৰে তেওঁলোকে—খনিত্ৰ আৰু লাঙল ধৰি, নানা গছ আৰু শিল বহন কৰি—ক্ৰুদ্ধ হৈ ধাৱমান হৈ আহি, “থাম! থাম!” বুলি চিঞৰিলে।
Verse 27
ते तं हयवरं ज्ञात्वा क्रोधपर्याकुलेक्षणा:।।1.40.26।।खनित्रलाङ्गलधरा नानावृक्षशिलाधरा:।अभ्यधावन्त सङ्क्रुद्धास्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रुवन्।।1.40.27।।
সেই শ্ৰেষ্ঠ অশ্বটোক চিনাকি পাই, ক্ৰোধে ব্যাকুল দৃষ্টিৰে তেওঁলোকে—খনিত্ৰ আৰু লাঙল ধৰি, নানা গছ আৰু শিল বহন কৰি—ক্ৰুদ্ধ হৈ ধাৱমান হৈ আহি, “থাম! থাম!” বুলি চিঞৰিলে।
Verse 28
अस्माकं त्वं हि तुरगं यज्ञीयं हृतवानसि।दुर्मेधस्त्वं हि सम्प्राप्तान् विद्धि नस्सगरात्मजान् ।।।।
তুমি আমাৰ যজ্ঞৰ যজ্ঞীয় অশ্বটো হৰণ কৰি লৈছা। হে দুৰ্মতি! জানি থোৱা—ইয়ালৈ আহি উপস্থিত হোৱা আমি সগৰ ৰজাৰ পুত্ৰ।
Verse 29
श्रुत्वा तु वचनं तेषां कपिलो रघुनन्दन।रोषेण महताऽऽविष्टो हुङ्कारमकरोत्तदा।।।।
তেওঁলোকৰ বাক্য শুনি, হে ৰঘুনন্দন, কপিল মহৰ্ষি মহা ৰোষে আৱিষ্ট হৈ তেতিয়া ভয়ংকৰ ‘হুঁ’কাৰ ধ্বনি উচ্চাৰণ কৰিলে।
Verse 30
ततस्तेनाप्रमेयेन कपिलेन महात्मना।भस्मराशीकृतास्सर्वे काकुत्स्थ सगरात्मजा:।।।।
তাৰ পাছত, হে কাকুৎস্থ, অপ্ৰমেয় প্ৰভাৱশালী মহাত্মা কপিলৰ দ্বাৰা সগৰৰ সকলো পুত্ৰ ভস্মৰাশি হৈ পৰিল।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the sons of Sagara accusing Kapila of stealing the sacrificial horse and rushing to attack without verification; the dilemma centers on whether ritual urgency justifies suspicion and violence, especially toward an ascetic figure.
The sarga teaches that adharma rooted in anger and misrecognition can destroy even powerful agents; true discernment (viveka) and reverence toward realized beings are integral to sustaining both ritual purpose and moral order.
Rasātala and the northeast digging route are emphasized, along with the cosmological ‘landmarks’ of the four diggajas (Virūpākṣa, Mahāpadma, Saumanasa, Bhadra) and the etiological explanation of earthquakes linked to their movement on sacred days.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.