Sarga 38
सगरस्य पुत्रलाभः — Sagara’s Boons, Progeny, and the Rise of the Sixty Thousand
बालकाण्ड
বিশ্বামিত্ৰে পূৰ্বৰ কাহিনী শেষ কৰি অযোধ্যাৰ এক প্ৰাচীন ধৰ্মপৰায়ণ ৰজা সগৰৰ কথা ক’বলৈ ধৰে। সগৰ নিঃসন্তান আছিল আৰু তেওঁৰ দুগৰাকী ৰাণী—বিদৰ্ভৰ ৰাজকুমাৰী কেশিনী আৰু অরিষ্টনেমিৰ কন্যা সুমতি—অতিশয় ৰূপৱতী; সুমতিক সুপৰ্ণ/গৰুড়ৰ ভগ্নী বুলিও খ্যাত। সগৰে দুয়ো ৰাণীৰ সৈতে হিমৱত পৰ্বতৰ ভৃগুপ্ৰস্ৰৱণত দীৰ্ঘ তপস্যা কৰিলে, তাত মহর্ষি ভৃগুৱে বৰ দিলে—এগৰাকী ৰাণীৰ গৰ্ভে বংশধাৰা ৰক্ষা কৰা এজন পুত্ৰ জন্মিব, আনগৰাকীৰ গৰ্ভে ষাঠি হাজাৰ পুত্ৰ জন্মিব। ৰাণীদ্বয়ে বৰৰ অৰ্থ স্পষ্ট কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰিলে আৰু বাছনি কৰাৰ অনুমতি পালে। কেশিনীয়ে একমাত্ৰ বংশধৰ পুত্ৰৰ বৰ গ্ৰহণ কৰিলে, সুমতীয়ে বহুসংখ্যক পুত্ৰৰ বৰ বাছিলে। সময়ত কেশিনীয়ে অসমঞ্জসক জন্ম দিলে; সেয়া সৰয়ূত শিশুক নিক্ষেপ কৰা আদি নিষ্ঠুৰ কৰ্মে কুখ্যাত হৈ প্ৰজাক কষ্ট দিয়াৰ বাবে নিৰ্বাসিত হ’ল। কিন্তু তেওঁৰ পুত্ৰ অংশুমান পৰাক্ৰমী আৰু সকলোৰে প্ৰিয় বুলি বৰ্ণিত। সুমতীয়ে লাউ-সদৃশ গৰ্ভ জন্ম দিলে, সেয়া ফাটি ষাঠি হাজাৰ পুত্ৰ হ’ল; ঘৃতভৰা ঘটত লালন-পালন কৰি তেওঁলোক যুৱাৱস্থালৈ বৃদ্ধি পালে। সৰ্গৰ অন্তত সগৰে যজ্ঞ আৰম্ভ কৰাৰ সংকল্প কৰে, যাৰ পৰা পৰৱৰ্তী বংশানুক্ৰম আৰু যাগিক ইতিহাসৰ কাৰণ-শৃংখলা আৰম্ভ হয়।
Shlokas
Verse 1
तां कथां कौशिको रामे निवेद्य कुशिकात्मज:।पुनरेवापरं वाक्यं काकुत्स्थ मिदमब्रवीत्।।।।
সেই কাহিনী ৰামক নিবেদন কৰি, কুশিকবংশজ কৌশিকে কাকুত্স্থক সম্বোধন কৰি পুনৰ আন এটা বাক্য ক’লে।
Verse 2
अयोध्याधिपति श्शूर: पूर्वमासीन्नराधिप:।सगरो नाम धर्मात्मा प्रजाकामस्स चाप्रज:।।।।
পূৰ্বকালত অযোধ্যাৰ অধিপতি এজন শূৰ নৰাধিপ আছিল—ধৰ্মাত্মা সগৰ নামৰ ৰজা; প্ৰজাকাম হ’লেও তেওঁ নিঃসন্তান আছিল॥
Verse 3
वैदर्भदुहिता राम केशिनी नाम नामत:।ज्येष्ठा सगरपत्नी सा धर्मिष्ठा सत्यवादिनी।।।।
হে ৰাম, বিদৰ্ভৰাজৰ কন্যা—কেশিনী নামে পৰিচিত—সগৰৰ জ্যেষ্ঠা পত্নী আছিল; সেয়ে ধৰ্মনিষ্ঠা আৰু সত্যবচনত অচল আছিল।
Verse 4
अरिष्टनेमेर्दुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि।द्वितीया सगरस्यासीत्पत्नी सुमतिसंज्ञिता ।।।।
অৰিষ্টনেমিৰ কন্যা, সুমতি নামে, সগৰৰ দ্বিতীয়া পত্নী আছিল—পৃথিৱীত ৰূপে অপ্রতিমা।
Verse 5
ताभ्यां सह महाराज: पत्नीभ्यां तप्तवांस्तप:।हिमवन्तं समासाद्य भृगुप्रस्रवणे गिरौ।।।।
সেই দুগৰাকী ৰাণীৰ সৈতে মহাৰাজ সগৰে হিমৱন্ত পৰ্বতত উপস্থিত হৈ, ভৃগুপ্ৰস্ৰৱণ নামৰ শিখৰত ঘোৰ তপস্যা কৰিলে।
Verse 6
अथ वर्षशते पूर्णे तपसाऽराधितो मुनि:।सगराय वरं प्रादाद्भृगुस्सत्यवतां वर:।।।।
তাৰ পাছত এশ বছৰ সম্পূৰ্ণ হোৱাত, তপস্যাৰে সন্তুষ্ট আৰু সত্যৱন্তসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ মুনি ভৃগুৱে সগৰক বৰ দান কৰিলে।
Verse 7
अपत्यलाभस्सुमहान् भविष्यति तवानघ।कीर्तिं चाप्रतिमां लोके प्राप्स्यसे पुरुषर्षभ।।।।
হে নিৰ্দোষ! তোমাৰ অতি মহান সন্তানলাভ হ’ব; আৰু হে পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ! তুমি লোকত অপ্ৰতিম কীৰ্তিও লাভ কৰিবা।
Verse 8
एका जनयिता तात पुत्रं वंशकरं तव।षष्ठिं पुत्रसहस्राणि अपरा जनयिष्यति।।।।
হে প্ৰিয়! এগৰাকী ৰাণীয়ে তোমাৰ বংশধৰ এক পুত্ৰ জন্ম দিব; আনগৰাকী ৰাণীয়ে ষাঠি হাজাৰ পুত্ৰ জন্ম দিব।
Verse 9
भाषमाणं महात्मानं राजपुत्र्यौ प्रसाद्य तम्।ऊचतु: परमप्रीते कृताञ्जलिपुटे तदा।।।।
মহাত্মা মুনিয়ে কথা কৈ থাকোঁতে, সেই দুগৰাকী ৰাজকন্যাই ভক্তিভাৱে তেওঁক প্ৰসন্ন কৰি, পৰম আনন্দে কৃতাঞ্জলি হৈ তেতিয়া ক’লে।
Verse 10
एक: कस्यास्सुतो ब्रह्मन् का बहून् जनयिष्यति।श्रोतुमिच्छावहे ब्रह्मन् सत्यमस्तु वचस्तव।।।।
হে ব্ৰহ্মজ্ঞানী মহর্ষি, একমাত্ৰ উত্তৰাধিকাৰী কাৰ পুত্ৰ হ’ব, আৰু কোনে বহু সন্তান জন্ম দিব? হে ব্ৰহ্মন, আমি দুয়ো শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ; আপোনাৰ বাক্য সত্য হওক।
Verse 11
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा भृगु: परमधार्मिक:।उवाच परमां वाणीं स्वच्छन्दोऽत्र विधीयताम्।।।।
তেওঁলোকৰ অনুৰোধ শুনি পৰমধাৰ্মিক ভৃগু মহর্ষিয়ে উৎকৃষ্ট বাণী ক’লে: “এই বিষয়ত তোমালোকৰ স্বেচ্ছাই বিধেয় হওক।”
Verse 12
एको वंशकरो वाऽस्तु बहवो वा महाबला:।कीर्तिमन्तो महोत्साहा: का वा कं वरमिच्छति।।।।
“এজন বংশবর্ধক পুত্ৰ হওক বা বহু মহাবলী, কীৰ্তিমান আৰু মহোৎসাহী পুত্ৰ হওক—তোমালোক কোনটো বিচাৰা? তোমালোকৰ মাজত কোনে কোন বৰ ইচ্ছা কৰে?”
Verse 13
मुनेस्तु वचनं श्रुत्वा केशिनी रघुनन्दन।पुत्रं वंशकरं राम जग्राह नृपसन्निधौ।।।।
হে ৰঘুনন্দন ৰাম! মুনিৰ বচন শুনি, ৰজাৰ সন্নিধিত কেশিনীয়ে বংশবর্ধক পুত্ৰৰ বৰ গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 14
षष्ठिं पुत्रसहस्राणि सुपर्णभगिनी तदा।महोत्साहान् कीर्तिमतो जग्राह सुमति: सुतान्।।।।
তেতিয়া সুপৰ্ণ (গৰুড়)ৰ ভগ্নী সুমতীয়ে মহোৎসাহী আৰু কীৰ্তিমান ষাঠি হাজাৰ পুত্ৰক বৰৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 15
प्रदक्षिणमृषिं कृत्वा शिरसाऽभिप्रणम्य च।जगाम स्वपुरं राजा सभार्यो रघुनन्दन ।।।।
হে ৰঘুনন্দন! ৰজাই পত্নীসকলসহ ঋষিক প্ৰদক্ষিণ কৰি, শিৰ নত কৰি ভক্তিভাৱে প্ৰণাম জনাই পাছত নিজৰ নগৰলৈ উভতি গ’ল।
Verse 16
अथ काले गते तस्मिन् ज्येष्ठा पुत्रं व्यजायत।असमञ्ज इति ख्यातं केशिनी सगरात्मजम्।।।।
তাৰ পাছত কিছু কাল গ’লত, জ্যেষ্ঠা ৰাণী কেশিনীয়ে সগৰৰ পুত্ৰ জন্ম দিলে; তেওঁ ‘অসমঞ্জ’ নামে খ্যাত হ’ল।
Verse 17
सुमतिस्तु नरव्याघ्र गर्भतुम्बं व्यजायत।षष्ठि: पुत्रसहस्राणि तुम्बभेदाद्विनि:सृता:।।।।
কিন্তু হে নৰব্যাঘ্ৰ! সুমতীয়ে তুম্বাৰ দৰে গৰ্ভ জন্ম দিলে; আৰু তুম্বা ফাটি যেতিয়া গ’ল, তেতিয়া ষাঠি হাজাৰ পুত্ৰ বাহিৰ ওলাই আহিল।
Verse 18
घृतपूर्णेषु कुम्भेषु धात्र्यस्तान् समवर्धयन्।कालेन महता सर्वे यौवनं प्रतिपेदिरे।।।।
ঘৃতভৰ্ত্তি কুম্ভসমূহত ধাত্ৰীয়ে তেওঁলোকক লালন-পালন কৰিলে; বহু দীঘল সময়ৰ পাছত তেওঁলোক সকলোৱে যৌৱন লাভ কৰিলে॥
Verse 19
अथ दीर्घेण कालेन रूपयौवनशालिन:।षष्टि: पुत्रसहस्राणि सगरस्याभवंस्तदा।।।।
তাৰ পাছত বহু দীঘল সময়ৰ অন্তত ৰূপ-যৌৱনে শোভিত হৈ, তেতিয়া সগৰৰ ষাঠি হাজাৰ পুত্ৰ জন্মিল॥
Verse 20
स च ज्येष्ठो नरश्रेष्ठ सगरस्यात्मसम्भव:।बालान् गृहीत्वा तु जले सरय्वा रघुनन्दन।।।।प्रक्षिप्य प्रहसन्नित्यं मज्जतस्तान् समीक्ष्य वै।
আৰু সগৰৰ সেই জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ, হে নৰশ্ৰেষ্ঠ—হে ৰঘুনন্দন—শিশুসকলক ধৰি সৰযূৰ জলত নিক্ষেপ কৰিছিল; তেওঁলোক ডুবি যোৱা দেখি বাৰে বাৰে হাঁহিছিল॥
Verse 21
एवं पापसमाचारस्सज्जनप्रतिबाधक:।।।।पौराणामहिते युक्त: पुत्रो निर्वासित: पुरात्।
এইদৰে পাপাচাৰী, সজ্জনক বাধা দিয়া পীড়া দানকাৰী আৰু পুৰবাসীৰ অহিতত লিপ্ত সেই পুত্ৰক পুৰাতনকালতেই নগৰৰ পৰা নিৰ্বাসিত কৰা হ’ল॥
Verse 22
तस्य पुत्रोंऽशुमान्नाम असमञ्जस्य वीर्यवान्।।।।सम्मत स्सर्वलोकस्य सर्वस्यापि प्रियंवद:।
তেওঁৰ পুত্ৰ অংশুমান নামে আছিল—বীৰ্যৱান, সৰ্বলোকৰ সন্মত, আৰু সকলোৰে প্ৰতি প্ৰিয়ভাষী।
Verse 23
तत: कालेन महता मतिस्समभिजायत।।।।सगरस्य नरश्रेष्ठ यजेयमिति निश्चिता।
তাৰ পাছত বহুদিন পাৰ হোৱাৰ পিছত, হে নৰশ্ৰেষ্ঠ, সগৰৰ মনত দঢ় সংকল্প জাগিল—“মই যজ্ঞ কৰিম।”
Verse 24
स कृत्वा निश्चयं राम सोपाध्यायगणस्तदा।।।।यज्ञकर्मणि वेदज्ञो यष्टुं समुपचक्रमे।
হে ৰাম, যজ্ঞ কৰিব বুলি দঢ় নিশ্চয় কৰি, বেদজ্ঞ সগৰে নিজৰ উপাধ্যায়গণসহ তেতিয়া যজ্ঞকৰ্মৰ পূৰ্ববিধিসমূহ আৰম্ভ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
Asamañjasa’s repeated cruelty—throwing children into the Sarayū and delighting in their distress—creates a public-harm crisis; rājadhrama requires Sagara to prioritize citizen welfare, leading to the son’s banishment from the capital.
The sarga juxtaposes ascetic merit and boon-granting with moral accountability: ritual success and noble birth do not override conduct; lineage is sustained not merely by progeny but by dharma-aligned behavior and protection of the vulnerable.
Himavat and the sacred peak Bhṛguprasravaṇa ground the austerity-and-boon motif; the Sarayū anchors Ayodhyā’s civic life and becomes the moral stage for Asamañjasa’s wrongdoing; ghee-filled kumbhas reflect a cultural-ritual imagination of extraordinary birth and fosterage.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.