Sarga 33
कुशनाभकन्याशतविवाहः — The Marriage of Kuśanābha’s Hundred Daughters (and the Birth of Brahmadatta)
बालकाण्ड
এই সৰ্গত দুটা পৰস্পৰ-সংযুক্ত নৈতিক আখ্যান একেলগে বোৱা হৈছে। প্ৰথমতে কুশনাভৰ এশ গৰাকী কন্যাই সৰ্বব্যাপী বায়ুদেৱৰ অনধিকার চেষ্টাৰ কথা জনাই কয় যে বিবাহৰ বিষয়ে তেওঁলোকৰ স্বতন্ত্ৰ পছন্দ চলিব নোৱাৰে; যিকোনো প্ৰস্তাৱ পিতৃ-সম্মতিৰ জৰিয়তে আহিব লাগিব। কুশনাভে তেওঁলোকৰ একমততা আৰু ক্ষমা (সহনশীলতা)ৰ প্ৰশংসা কৰি কয় যে এই গুণ বংশৰ ৰক্ষা আৰু ধৰ্মৰ বিশ্ব-আধাৰৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয়। তাৰ পিছত বংশাৱলী আৰু বিধিৰ দ্বাৰা সমাধান দেখুওৱা হয়। ব্ৰহ্মচাৰী তপস্বী চূলী, ঊৰ্মিলাৰ কন্যা গন্ধৰ্বী সোমদাৰ ভক্তিসেৱাত সন্তুষ্ট হৈ, তেওঁক মনোজাত পুত্ৰ ব্ৰহ্মদত্তৰ বৰ দিয়ে; ব্ৰহ্মদত্তই পিছত কাম্পিল্যত ৰাজত্ব কৰে। কুশনাভে মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে সময়-স্থান আৰু যোগ্য বৰ নিৰ্ণয় কৰি এশ কন্যাক ব্ৰহ্মদত্তলৈ দান কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়। ব্ৰহ্মদত্তই বিধিপূৰ্বক পাণিগ্ৰহণ কৰোঁতেই কন্যাসকলৰ বিকৃতি আৰু দুঃখ তৎক্ষণাৎ দূৰ হয়—ধাৰ্মিক বিবাহে সামাজিক আৰু শাৰীৰিক সামঞ্জস্য পুনঃস্থাপন কৰে বুলি সূচায়। শেষত বিবাহ-অনুষ্ঠান সম্পূৰ্ণ হয় আৰু সোমদাই পুত্ৰৰ উপযুক্ত আচৰণ দেখি সন্তোষ প্ৰকাশ কৰে।
Shlokas
Verse 1
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कुशनाभस्य धीमत:।शिरोभिश्चरणौ स्पृष्ट्वा कन्याशतमभाषत।।1.33.1।।
ধীমান কুশনাভৰ বাক্য শুনি, তেওঁৰ শত কন্যাই শিৰেৰে পিতৃৰ চৰণ স্পৰ্শ কৰি তাৰ পাছত কথা ক’লে।
Verse 2
वायुस्सर्वात्मको राजन् प्रधर्षयितुमिच्छति।अशुभं मार्गमास्थाय न धर्मं प्रत्यवेक्षते।।1.33.2।।
হে ৰাজন! সৰ্বাত্মক বায়ুদেৱে আমাক লাঞ্ছিত কৰি অত্যাচাৰ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিছে; অশুভ পথ অৱলম্বন কৰি তেওঁ ধৰ্মলৈ কোনো দৃষ্টি নেদেখে।
Verse 3
पितृमत्यस्स्म भद्रं ते स्वच्छन्दे न वयं स्थिता:।पितरं नो वृणीष्व त्वं यदि नो दास्यते तव।।1.33.3।।
‘আমাৰ পিতা আছে—তোমাৰ মঙ্গল হওক—সেয়ে আমি স্বেচ্ছামতে নিৰ্ণয় কৰিবলৈ স্থিত নহওঁ। তুমি আমাৰ পিতাক বাছা; যদি তেওঁ আমাক তোমাক দান কৰে, তেন্তে তেনেকৈয়ে হ’ব।’
Verse 4
तेन पापानुबन्धेन वचनं न प्रतीच्छता।एवं ब्रुवन्त्यस्सर्वास्स्म वायुना निहता भृशम्।।1.33.4।।
পাপানুবন্ধনে আবদ্ধ আৰু আমাৰ বাক্য গ্ৰহণ নকৰা সেইজন, আমি সকলোৱে এইদৰে ক’বলৈ ধৰোঁতেই, বায়ুৰ প্ৰচণ্ড বেগে আমাক ভীষণভাৱে আঘাত কৰিলে।
Verse 5
तासां तद्वचनं श्रुत्वा राजा परमधार्मिक:।प्रत्युवाच महातेजा: कन्याशतमनुत्तमम्।।1.33.5।।
সেই কন্যাসকলৰ বাক্য শুনি, পৰমধাৰ্মিক আৰু মহাতেজস্বী ৰজাই অনুত্তম সেই শত কন্যাক প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 6
क्षान्तं क्षमावतां पुत्र्य: कर्तव्यं सुमहत्कृतम्।ऐकमत्यमुपागम्य कुलं चावेक्षितं मम।।1.33.6।।
‘হে কন্যাসকল, ক্ষমাৱানসকলৰ যি ক্ষমা শোভা পায়, সেই ক্ষমা তোমালোকে দেখুৱালা—এয়া অতি মহান কৃত্য। একমত হৈ থিয় দি তোমালোকে মোৰ কুলৰ মৰ্যাদা ৰক্ষা কৰিলা।’
Verse 7
अलङ्कारो हि नारीणां क्षमा तु पुरुषस्य वा।दुष्करं तच्च यत् क्षान्तं त्रिदशेषु विशेषत:।।1.33.7।।यादृशी व: क्षमा पुत्र्यस्सर्वासामविशेषत:।
‘নাৰীসকলৰ বাবে আৰু পুৰুষৰ বাবেও ক্ষমাই অলংকাৰ। ক্ষমা কৰা অতি দুস্কৰ—বিশেষকৈ দেৱসকলৰ মাজতো। তথাপি, হে কন্যাসকল, তোমালোকৰ ক্ষমা তেনেকুৱা; তোমালোকে সকলোৱে কোনো ভেদ নৰাখি তাক প্ৰকাশ কৰিলা।’
Verse 8
क्षमा दानं क्षमा यज्ञः क्षमा सत्यं हि पुत्रिका:।।1.33.8।।क्षमा यश: क्षमा धर्म: क्षमया निष्ठितं जगत्।
ক্ষমাই দান; ক্ষমাই যজ্ঞ; হে কন্যাসকল, ক্ষমাই নিশ্চয় সত্য। ক্ষমাই যশ; ক্ষমাই ধৰ্ম—ক্ষমাৰ দ্বাৰাই জগত স্থিৰ থাকে।
Verse 9
विसृज्य कन्या: काकुत्स्थ राजा त्रिदशविक्रम:।।1.33.9।।मन्त्रज्ञो मन्त्रयामास प्रदानं सह मन्त्रिभि:। देशकालौ प्रदानस्य सदृशे प्रतिपादनम्।।1.33.10।।
কন্যাসকলক বিদায় দি, ত্ৰিদশসম বিক্ৰমশালী আৰু মন্ত্ৰজ্ঞ ৰজাই মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে কন্যাদান বিষয়ে পৰামৰ্শ কৰিলে—দানৰ উপযুক্ত দেশ-কাল আৰু উপযুক্ত বৰ নিৰ্ধাৰণ কৰিলে।
Verse 10
विसृज्य कन्या: काकुत्स्थ राजा त्रिदशविक्रम:।।1.33.9।।मन्त्रज्ञो मन्त्रयामास प्रदानं सह मन्त्रिभि:। देशकालौ प्रदानस्य सदृशे प्रतिपादनम्।।1.33.10।।
হে কাকুৎস্থবংশজ! কন্যাসকলক বিদায় দি, ত্ৰিদেৱসম পৰাক্ৰমী আৰু মন্ত্ৰজ্ঞ ৰজাই মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে তেওঁলোকৰ বিবাহ-প্ৰদান বিষয়ে মন্ত্ৰণা কৰিলে—উপযুক্ত দেশ-কাল আৰু যোগ্য বৰ নিৰ্ধাৰণ কৰিলে।
Verse 11
एतस्मिन्नेव काले तु चूली नाम महातपा:।ऊर्ध्वरेताश्शुभाचारो ब्राह्मं तप उपागमत्।।1.33.11।।
ঠিক সেই সময়তে চূলী নামৰ মহাতপস্বী, ঊৰ্ধ্বৰেতা আৰু শুভাচাৰী, ব্ৰহ্মপ্ৰাপ্তিৰ উদ্দেশ্যে ব্ৰাহ্ম তপস্যাত প্রবৃত্ত হ’ল।
Verse 12
तप्यन्तं तमृषिं तत्र गन्धर्वी पर्युपासते।सोमदा नाम भद्रं ते ऊर्मिला तनया तदा।।1.33.12।।
সেই ঠাইত ঋষিজনে তপস্যা কৰি থাকোঁতে, এগৰাকী গন্ধৰ্বী কন্যাই তেওঁৰ সেবা কৰিছিল—সোমদা নামৰ, ঊৰ্মিলাৰ কন্যা। হে ভদ্ৰ! তোমাৰ মঙ্গল হওক।
Verse 13
सा च तं प्रणता भूत्वा शुश्रूषणपरायणा।उवास काले धर्मिष्ठा तस्यास्तुष्टोऽभवद्गुरु:।।1.33.13।।
সেও তেওঁক প্ৰণাম কৰি শুশ্ৰূষাত পৰায়ণা হৈ থাকিল। কালক্ৰমে ধৰ্মনিষ্ঠাৰে তাত বাস কৰি গুৰুক সন্তুষ্ট কৰিলে, আৰু গুৰুও তাইত তুষ্ট হ’ল।
Verse 14
स च तां कालयोगेन प्रोवाच रघुनन्दन।परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते किं करोमि तव प्रियम्।।1.33.14।।
আৰু কালযোগে, হে ৰঘুনন্দন, তেওঁ তাইক ক’লে— “মই পৰিতুষ্ট; তোমাৰ মঙ্গল হওক। তোমাৰ প্ৰিয়ৰ বাবে মই কি উপকাৰ কৰোঁ?”
Verse 15
परितुष्टं मुनिं ज्ञात्वा गन्धर्वी मधुरस्वरा।उवाच परमप्रीता वाक्यज्ञा वाक्यकोविदम्।।1.33.15।।
মুনিজন সন্তুষ্ট হোৱা বুলি জানি, মধুৰস্বৰা গন্ধৰ্বী অতি আনন্দিত হৈ, বাক্যজ্ঞানী তাই বাক্যকৌশলী সেই মুনিক ক’লে।
Verse 16
लक्ष्म्या समुदितो ब्राह्म्या ब्रह्मभूतो महातपा:।ब्राह्मेण तपसा युक्तं पुत्रमिच्छामि धार्मिक।।1.33.16।।
“হে মহাতপস্বী! ব্ৰাহ্ম তেজে দীপ্ত, ব্ৰহ্মাসদৃশ, হে ধৰ্মিক! ব্ৰাহ্ম তপস্যাৰে যুক্ত এক পুত্ৰ মই কামনা কৰোঁ।”
Verse 17
अपतिश्चास्मि भद्रं ते भार्या चास्मि न कस्यचित्।ब्राह्मेणोपगतायाश्च दातुमर्हसि मे सुतम्।।1.33.17।।
মই স্বামীহীনা—তোমাৰ মঙ্গল হওক—আৰু মই কাৰো পত্নী নহয়। ব্ৰাহ্মতেজৰ আশ্ৰয়ে তোমাৰ শৰণলৈ আহিছোঁ; সেয়ে তোমাৰ ব্ৰহ্মবলৰ দ্বাৰা মোক এজন পুত্ৰ দান কৰা তোমাৰ পক্ষে উচিত।
Verse 18
तस्या: प्रसन्नो ब्रह्मर्षिर्ददौ पुत्रमनुत्तमम्।ब्रह्मदत्त इति ख्यातं मानसं चूलिनस्सुतम्।।1.33.18।।
তাইত প্ৰসন্ন হৈ ব্ৰহ্মৰ্ষিয়ে এক অনুত্তম পুত্ৰ দান কৰিলে—চূলিনৰ মানসপুত্ৰ—যি ‘ব্ৰহ্মদত্ত’ নামে খ্যাতি লাভ কৰিলে।
Verse 19
स राजा सौमदेयस्तु पुरीमध्यवसत्तदा।कांपिल्यां परया लक्ष्म्या देवराजो यथा दिवम्।।1.33.19।।
সৌমদেয় সেই ৰজা তেতিয়া কাঁপিল্যা নগৰত পৰম ঐশ্বৰ্যৰে বাস কৰিছিল, যেন দেৱৰাজ স্বৰ্গত বাস কৰে।
Verse 20
स बुद्धिं कृतवान् राजा कुशनाभस्सुधार्मिक:।ब्रह्मदत्ताय काकुत्स्थ दातुं कन्याशतं तदा।।1.33.20।।
হে কাকুৎস্থ, অতি ধৰ্মনিষ্ঠ ৰজা কুশনাভে তেতিয়া ব্ৰহ্মদত্তক নিজৰ শত কন্যা দান কৰিবলৈ সংকল্প কৰিলে।
Verse 21
तमाहूय महातेजा ब्रह्मदत्तं महीपति:। ददौ कन्याशतं राजा सुप्रीतेनान्तरात्मना।।1.33.21।।
মহাতেজস্বী মহীপতিয়ে ব্ৰহ্মদত্তক আহ্বান কৰি, আনন্দেৰে পূৰ্ণ অন্তৰাত্মাৰে তেওঁক শত কন্যা অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 22
यथाक्रमं तत: पाणीन् जग्राह रघुनन्दन।ब्रह्मदत्तो महीपालस्तासां देवपतिर्यथा।।1.33.22।।
তাৰ পিছত, হে ৰঘুনন্দন, মহীপতি ব্ৰহ্মদত্তে ক্ৰম অনুসাৰে তেওঁলোকৰ হাত পাণিগ্ৰহণ কৰিলে—যেনেদৰে দেৱপতি ইন্দ্ৰে দেৱীসকলৰ হাত গ্ৰহণ কৰে।
Verse 23
स्पृष्टमात्रे तत: पाणौ विकुब्जा विगतज्वरा:।युक्ता: परमया लक्ष्म्या बभु: कन्याशतं तदा।।1.33.23।।ृ32
তাৰ পিছত তেওঁৰ হাতৰ কেৱল স্পৰ্শমাত্ৰতেই কুঁজপনা আৰু জ্বৰ-দুখ দূৰ হ’ল; পৰম লক্ষ্মীৰে সংযুক্ত হৈ সেই সময়ত সেই শত কন্যা দ্যুতিমতী হৈ উঠিল।
Verse 24
स दृष्ट्वा वायुना मुक्ता: कुशनाभो महीपति:।बभूव परमप्रीतो हर्षं लेभे पुन:पुन:।।1.33.24।।
বায়ুৰ কাৰণে হোৱা পীড়াৰ পৰা মুক্ত হোৱা কন্যাসকলক দেখি মহীপতি কুশনাভ পৰম আনন্দিত হ’ল; পুনঃপুনঃ হর্ষৰ আস্বাদ ল’লে।
Verse 25
कृतोद्वाहं तु राजानं ब्रह्मदत्तं महीपति:।सदारं प्रेषयामास सोपाध्यायगणं तदा।।1.33.25।।
বিবাহক্ৰিয়া সম্পন্ন হোৱাৰ পিছত, মহীপতিয়ে সেই সময়ত ব্ৰহ্মদত্ত ৰজাক তেওঁৰ পত্নীসকলসহ, উপাধ্যায়গণ আৰু পুৰোহিতসমূহসহ প্ৰেৰণ কৰিলে।
Verse 26
सोमदाऽपि सुसंहृष्टा पुत्रस्य सदृशीं क्रियाम्।यथान्यायं च गन्धर्वी स्नुषास्ता: प्रत्यनन्दत।।1.33.26।।
গন্ধৰ্বী সোমদাও অতি আনন্দিত হ’ল; পুত্ৰই নিজৰ যোগ্য অনুসাৰে কৰ্ম কৰিছে বুলি দেখি, ন্যায় অনুসাৰে সেই বোৱাৰীসকলক যথোচিতভাৱে প্ৰশংসা কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The sarga presents an ethical crisis of coercion: Vāyu attempts to violate the daughters’ modesty through “foul means,” and they respond by refusing autonomous elopement logic, redirecting any marital claim to lawful paternal consent. The narrative then contrasts adharma (forced outrage) with dharma (restraint, counsel, and legitimate marriage rites).
Kuśanābha frames kṣamā (forbearance) as an ornament for all persons and as a stabilizing principle—equated with charity, sacrifice, truth, glory, and virtue—by which the world is “supported.” The episode teaches that moral strength can be expressed as controlled response and unified conduct, not merely retaliation.
Kāṃpilyā (Kampilya) is named as Brahmadatta’s prosperous royal seat, situating the marriage alliance within a recognizable political geography. Culturally, the sarga highlights court consultation with ministers (mantra), deśa-kāla suitability for marriage, pāṇigrahaṇa (hand-taking), and the presence of priests (upādhyāyagaṇa) as markers of orthodox matrimonial procedure.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.