Sarga 32
कुशवंशवर्णनम् — The Line of Kuśa and the Disfigurement of Kuśanābha’s Daughters by Vāyu
बालकाण्ड
এই সৰ্গত বালকাণ্ডৰ নৈতিক মানচিত্ৰৰ ভিতৰত কুশবংশৰ এক ক্ষুদ্ৰ বংশ-ইতিহাস স্থাপন কৰা হৈছে। ব্ৰহ্মাজাত কুশ তপোনিষ্ঠ, ধাৰ্মিক আৰু সদাচাৰীজনক সন্মান দিয়া মহাপুৰুষ ৰূপে বৰ্ণিত। তেওঁৰ চাৰি পুত্ৰ—কুশাম্ব, কুশনাভ, অধূর্তরাজস আৰু বসু—ধৰ্মপূৰ্বক শাসন কৰি কৌশাম্বী, মহোদয়, ধৰ্মাৰণ্য আৰু গিৰিব্ৰজ আদি নগৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। বসুৰ ৰাজ্য বসুমতীৰ ভূগোল বৰ্ণনা কৰা হয়; পঞ্চ পৰ্বতৰ মাজত প্ৰসিদ্ধ সুমাগধী/মাগধী নদী প্ৰবাহিত। তাৰ পাছত কাহিনী কুশনাভৰ ঘৃতাচী অপ্সৰাৰ গৰ্ভজাত শত কন্যালৈ ঘূৰে, যিসকলক উদ্যান-শোভাৰে অলংকৃতভাৱে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। বায়ু তেওঁলোকৰ সৌন্দৰ্য আৰু যৌৱন দেখি বিবাহৰ প্ৰস্তাৱ দিয়ে আৰু অমৰত্ব তথা অক্ষয় যৌৱনৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। কন্যাসকলে ধৰ্মানুগতভাৱে কয় যে বিবাহত পিতৃ-আজ্ঞাই প্ৰধান, আৰু তপস্বী-শক্তিক অৱমাননা কৰাটো অনিষ্টকৰ। ক্ৰুদ্ধ বায়ু তেওঁলোকৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গত প্ৰৱেশ কৰি দেহ বিকৃত কৰি কুঁজো কৰি তোলে। কন্যাসকল লাজ-শোকে কন্দি পিতৃৰ ওচৰলৈ উভতি আহে; কুশনাভে ধৰ্মভংগৰ এই ঘটনাৰ বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰে আৰু অন্ততঃ অন্তৰ্মুখী ধ্যান-সমাধিত লীন হয়। এইদৰে এই প্ৰসঙ্গ নৈতিক শিক্ষাৰ দৃষ্টান্ত আৰু কাহিনীৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ সন্ধিক্ষণ হৈ উঠে।
Shlokas
Verse 1
Description of the four sons of Brahma and the dynasty of Kusanabha-- enraged Windgod turns the daughters of Kusanabha into humpedback ones.ब्रह्मयोनिर्महानासीत्कुशो नाम महातपा:।अक्लिष्टव्रतधर्मज्ञः सज्जनप्रतिपूजक:।।।।
ব্ৰহ্মাৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা কুশ নামৰ এজন মহাতপস্বী মহর্ষি আছিল; অক্লিষ্ট ব্ৰতত অচল, ধৰ্মজ্ঞ, আৰু সজ্জনলোকক সন্মান-পূজা কৰা ব্যক্তি।
Verse 2
स महात्मा कुलीनायां युक्तायां सुगुणोल्बणान्।वैदर्भ्यां जनयामास चतुरस्सदृशान् सुतान्।।।।कुशाम्बं कुशनाभं च अधूर्तरजसं वसुम्।
সেই মহাত্মাই যোগ্যা আৰু সুগুণসমৃদ্ধা বিদৰ্ভৰ কুলীন ৰাজকন্যাৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ, নিজৰ সদৃশ গুণবান চাৰি পুত্ৰ জন্ম দিলে—কুশাম্ব, কুশনাভ, অধূর্তৰজস আৰু বসু।
Verse 3
दीप्तियुक्तान् महोत्साहान् क्षत्रधर्मचिकीर्षया।।।।तानुवाच कुश: पुत्रान् धर्मिष्ठान् सत्यवादिन:।
ক্ষত্ৰধৰ্ম পালন কৰাবলৈ ইচ্ছা কৰি, দীপ্তিমান, মহোৎসাহী, ধৰ্মনিষ্ঠ আৰু সত্যবাদী নিজৰ পুত্ৰসকলক কুশে এইদৰে উপদেশ দিলে।
Verse 4
क्रियतां पालनं पुत्रा: धर्मं प्राप्स्यथ पुष्कलम्।।।।ऋषेस्तु वचनं श्रुत्वा चत्वारो लोकसम्मता:।निवेशं चक्रिरे सर्वे पुराणां नृवरास्तदा।।।।
হে পুত্ৰসকল, ধৰ্মানুসাৰে ৰাজ্যপালন কৰা; তেনে শাসনে তোমালোকে প্ৰচুৰ পুণ্য লাভ কৰিবা॥
Verse 5
क्रियतां पालनं पुत्रा: धर्मं प्राप्स्यथ पुष्कलम्।।1.32.4।।ऋषेस्तु वचनं श्रुत्वा चत्वारो लोकसम्मता:।निवेशं चक्रिरे सर्वे पुराणां नृवरास्तदा।।1.32.5।।
ঋষিৰ বচন শুনি, লোকসম্মত সেই চাৰিজন ৰাজকুমাৰে তেতিয়া সকলোৱে নিজৰ নিবাস স্থাপন কৰি পুৰাতন নগৰসমূহ গঢ়ি তুলিলে॥
Verse 6
कुशाम्बस्तु महातेजा: कौशाम्बीमकरोत्पुरीम् ।कुशनाभस्तु धर्मात्मा पुरं चक्रे महोदयम्।।।।
মহাতেজস্বী কুশাম্ভে কৌশাম্বী নামৰ নগৰী নিৰ্মাণ কৰিলে; আৰু ধৰ্মাত্মা কুশনাভে মহোদয় নামৰ পুৰ স্থাপন কৰিলে॥
Verse 7
अधूर्तरजसो राम धर्मारण्यं महीपति:।चक्रे पुरवरं राजा वसुश्चक्रे गिरिव्रजम्।।।।
হে ৰাম, অধূর্তৰজস নামৰ মহীপতি ৰজাই ধৰ্মাৰণ্য নামৰ উৎকৃষ্ট নগৰ স্থাপন কৰিলে; আৰু ৰজা বসুৱে গিৰিব্ৰজ স্থাপন কৰিলে॥
Verse 8
एषा वसुमती राम वसोस्तस्य महात्मन:।एते शैलवरा: पञ्च प्रकाशन्ते समन्तत:।।।
হে ৰাম, ‘বসুমতী’ নামৰ এই ভূমি সেই মহাত্মা বসু ৰজাৰ; ইয়াৰ চাৰিওফালে পাঁচটা শ্ৰেষ্ঠ পৰ্বত দীপ্তিময় হৈ প্ৰকাশিত হৈছে।
Verse 9
सुमागधी नदी रम्या मगधान् विश्रुताययौ।पञ्चानां शैलमुख्यानां मध्ये मालेव शोभते।।।।
সুমাগধী নামৰ ৰমণীয় আৰু প্ৰসিদ্ধ নদী মগধ দেশত বৈ যায়; পাঁচটা শ্ৰেষ্ঠ পৰ্বতৰ মাজত সি মালাৰ দৰে শোভা পায়।
Verse 10
सैषा हि मागधी राम वसोस्तस्य महात्मन:।पूर्वाभिचरिता राम सुक्षेत्रा सस्यमालिनी।।।।
হে ৰাম, এইয়েই সেই মহাত্মা বসুৰ মাগধী নদী; হে ৰাম, ই পূব দিশলৈ বয়, সুক্ষেত্ৰে সমৃদ্ধ আৰু শস্যৰ মালাৰ দৰে শোভিত।
Verse 11
कुशनाभस्तु राजर्षि: कन्याशतमनुत्तमम्।जनयामास धर्मात्मा घृताच्यां रघुनन्दन।।।।
হে ৰঘুনন্দন, ধৰ্মাত্মা ৰাজর্ষি কুশনাভে অপ্সৰা ঘৃতাচীৰ দ্বাৰা অনুত্তম শত কন্যাক জন্ম দিলে।
Verse 12
तास्तु यौवनशालिन्यो रूपवत्य स्स्वलङ्कृता:।उद्यानभूमिमागम्य प्रावृषीव शतह्रदा:।।।।गायन्त्यो नृत्यमानाश्च वादयन्त्यश्च सर्वश:।आमोदं परमं जग्मुर्वराभरणभूषिता:।।।।
সেই কন্যাসকল যৌৱনৰ দীপ্তিত উজ্জ্বল, ৰূপৱতী আৰু সুসজ্জিত আছিল; তেওঁলোকে উদ্যানভূমিলৈ আহি, প্ৰাৱৃৎকালৰ বিজুলীৰ দৰে ঝলমল কৰিলে। শ্ৰেষ্ঠ অলংকাৰৰে ভূষিত হৈ, তেওঁলোকে চাৰিওফালে গাই, নাচি, বাদ্য বজাই, পৰমানন্দত নিমগ্ন হ’ল।
Verse 13
तास्तु यौवनशालिन्यो रूपवत्य स्स्वलङ्कृता:।उद्यानभूमिमागम्य प्रावृषीव शतह्रदा:।।1.32.12।।गायन्त्यो नृत्यमानाश्च वादयन्त्यश्च सर्वश:।आमोदं परमं जग्मुर्वराभरणभूषिता:।।1.32.13।।
সেই কন্যাসকল যৌৱনৰ দীপ্তিত উজ্জ্বল, ৰূপৱতী আৰু সুসজ্জিত আছিল; তেওঁলোকে উদ্যানভূমিলৈ আহি, প্ৰাৱৃৎকালৰ বিজুলীৰ দৰে ঝলমল কৰিলে। শ্ৰেষ্ঠ অলংকাৰৰে ভূষিত হৈ, তেওঁলোকে চাৰিওফালে গাই, নাচি, বাদ্য বজাই, পৰমানন্দত নিমগ্ন হ’ল।
Verse 14
अथ ताश्चारुसर्वाङ्ग्यो रूपेणाप्रतिमा भुवि।उद्यानभूमिमागम्य तारा इव घनान्तरे।।।।
তাৰ পাছত সৰ্বাঙ্গসুন্দৰী, পৃথিৱীত ৰূপে অপ্রতিম সেই কন্যাসকলে উদ্যানভূমিলৈ আহি, ঘনমাজত তৰাবোৰৰ দৰে দীপ্তিময় হৈ উঠিল।
Verse 15
तास्सर्वगुणसम्पन्ना रूपयौवनसंयुता:।दृष्ट्वा सर्वात्मको वायुरिदं वचनमब्रवीत्।।।।
সৰ্বগুণসম্পন্ন, ৰূপ-যৌৱনে সংযুক্ত সেই কন্যাসকলক দেখি, সৰ্বব্যাপী বায়ুদেৱে তেওঁলোকক এই বচন ক’লে।
Verse 16
अहं व: कामये सर्वा भार्या मम भविष्यथ।मानुषस्त्यज्यतां भावः दीर्घमायुरवाप्स्यथ।।।।
বায়ুদেৱে ক’লে: “মই তোমালোক সকলোকে কামনা কৰোঁ; তোমালোক মোৰ পত্নী হওক। মানৱভাৱ—মর্ত্যতাৰ বোধ—ত্যাগ কৰা; তোমালোক দীৰ্ঘায়ু লাভ কৰিবা।”
Verse 17
चलं हि यौवनं नित्यं मानुषेषु विशेषत:।अक्षय्यं यौवनं प्राप्ताः अमर्यश्च भविष्यथ।।।।
“যৌৱন সদায় চঞ্চল—বিশেষকৈ মানুহৰ মাজত। কিন্তু অক্ষয় যৌৱন লাভ কৰি তোমালোক অমৰ হ’বা।”
Verse 18
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वायोरक्लिष्टकर्मण:।अपहास्य ततो वाक्यं कन्याशतमथाब्रवीत् ।।।।
অক্লিষ্টকৰ্মা বায়ুৰ সেই বাক্য শুনি, শত কন্যাই তেওঁৰ কথাক উপহাস কৰি তাৰ পিছত উত্তৰ দিলে।
Verse 19
अन्तश्चरसि भूतानां सर्वेषां त्वं सुरोत्तम ।प्रभावज्ञा: स्म ते सर्वा: किमस्मानवमन्यसे।।।।
“হে সুৰোত্তম! তুমি সকলো ভূতৰ অন্তৰত বিচৰণ কৰা। তোমাৰ প্ৰভাৱ আমি সকলোৱে জানো; তেন্তে আমাক কিয় অৱমাননা কৰিছা?”
Verse 20
कुशनाभसुतास्सर्वा: समर्थास्त्वां सुरोत्तम।स्थानाच्च्यावयितुं देवं रक्षामस्तु तपो वयम्।।।।
“হে সুৰোত্তম! আমি সকলোৱে কুশনাভৰ কন্যা; দেৱকো তেওঁৰ স্থানৰ পৰা চ্যুত কৰিবলৈ সক্ষম। তথাপি অবিবাহিতা কন্যা হৈ আমি নিজৰ তপস্যা ৰক্ষা কৰি আত্মসংযম ধৰি আছোঁ।”
Verse 21
माभूत्स कालो दुर्मेध: पितरं सत्यवादिनम्।नावमन्यस्व धर्मेण स्वयं वरमुपास्महे।।।।
“হে সুৰোত্তম! আমি সকলোৱে কুশনাভৰ কন্যা; দেৱকো তেওঁৰ স্থানৰ পৰা চ্যুত কৰিবলৈ সক্ষম। তথাপি অবিবাহিতা কন্যা হৈ আমি নিজৰ তপস্যা ৰক্ষা কৰি আত্মসংযম ধৰি আছোঁ।”
Verse 22
पिता हि प्रभुरस्माकं दैवतं परमं हि न:।यस्य नो दास्यति पिता स नो भर्ता भविष्यति।।।।
আমাৰ পিতাই আমাৰ প্ৰভু; আমাৰ বাবে তেওঁ পৰম দেৱতাৰ সমান। পিতাই যাক আমাক দিব, সেয়াই আমাৰ স্বামী হ’ব॥
Verse 23
तासां तद्वचनं श्रुत्वा वायु: परमकोपन:।प्रविश्य सर्वगात्राणि बभञ्ज भगवान् प्रभु:।।।।
সিহঁতৰ বাক্য শুনি পৰম ক্ৰোধিত বায়ুদেৱ—ভগৱান প্ৰভু—সিহঁতৰ দেহত প্ৰৱেশ কৰি, ৰোষবশে সৰ্ব অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ মুচৰি ভাঙি পেলালে।
Verse 24
ता: कन्या वायुना भग्ना विविशुर्नृपतेर्गृहम्।प्रापतन् भुवि सम्भ्रान्तास्सलज्जा स्सास्रलोचना:।।।।
বায়ুদেৱে ভাঙি পেলোৱা সেই কন্যাসকল ৰজাৰ গৃহত প্ৰৱেশ কৰিলে; বিভ্ৰান্ত হৈ কঁপিবলৈ ধৰিলে, লাজেৰে আৰু অশ্ৰুপূৰ্ণ নয়নে ভূমিত পৰি গ’ল।
Verse 25
स च ता दयिता दीना: कन्या: परमशोभना:।दृष्ट्वा भग्नास्तदा राजा सम्भ्रान्त इदमब्रवीत्।।।।
তেতিয়া ৰজাই নিজৰ অতি শোভন, প্ৰিয় কন্যাসকলক দীন আৰু ভাঙি যোৱা অৱস্থাত দেখি ব্যাকুল হৈ এইদৰে ক’লে।
Verse 26
किमिदं कथ्यतां पुत्र्य: को धर्ममवमन्यते।कुब्जा: केन कृता: सर्वा वेष्टन्त्यो नाभिभाषथ।एवं राजा विनिश्श्वस्य समाधिं सन्दधे तत:।।।।
“এইটো কি? কোৱা, কন্যাসকল—কোনে ধৰ্মক অৱমাননা কৰিছে? কোনে তোমালোক সকলোকে বেঁকা-কুব্জ কৰি দিলে? মোৰ চাৰিওফালে থিয় হৈও কিয় কথা নকোৱা?” এইদৰে কৈ ৰজাই গভীৰ নিশ্বাস এৰি, তাৰ পাছত মন সংযত কৰি সমাধিত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Vāyu’s unsolicited marriage proposal to Kuśanābha’s daughters and their refusal grounded in dharma: they assert that marriage must occur through their father’s righteous decision, not through coercion or divine intimidation.
The sarga contrasts desire and entitlement with disciplined moral order: even a powerful deity becomes ethically blameworthy when anger overrides restraint, while the daughters exemplify dharmic agency through fidelity to lawful guardianship and protection of tapas.
The chapter maps early political geography through the founding of Kauśāmbī, Mahodaya, Dharmāraṇya, and Girivraja, and locates Vasu’s territory (Vasumatī) amid five mountains, with the renowned Sumāgadhī/Māgadhī river flowing through Magadha.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.