Sarga 30
सिद्धाश्रम-यज्ञरक्षणम् — Protection of Viśvāmitra’s Sacrifice at Siddhāśrama
बालकाण्ड
এই সৰ্গত দেশ-কাল-জ্ঞ আৰু বাক্নিপুণ ৰাম-লক্ষ্মণে বিশ্বামিত্ৰ মুনিক বিনীতভাৱে সুধে—ৰাতিৰ ৰাক্ষসসকল কেতিয়া আহিব, যাতে যজ্ঞ ৰক্ষা কৰিব পৰা যায়। ঋষিসকলে তেওঁলোকক আদেশ দিয়ে যে বিশ্বামিত্ৰে দীক্ষা আৰু মৌন-ব্ৰত গ্ৰহণ কৰা সময়ত ছয় ৰাতি ধৰি যজ্ঞ-অনুষ্ঠানৰ প্ৰহৰা দিব লাগিব। ষষ্ঠ দিনা যজ্ঞৰ তেজস্বিতা বৃদ্ধি পায়; বেদী পুৰোহিত, উপকৰণ, কুশ, স্ৰুৱ আৰু আহুতিৰে দীপ্ত হৈ উঠে। তেতিয়া আকাশত ভয়ংকৰ শব্দ হয়; মাৰীচ আৰু সুবাহু অনুচৰসহ উপস্থিত হৈ মায়াৰে আকাশ আচ্ছাদিত কৰে আৰু ৰক্তবৃষ্টি কৰি বেদী অপবিত্ৰ কৰিবলৈ ধৰে। ৰামে তৎক্ষণাৎ লক্ষ্মণক সাৱধান কৰি মানৱাস্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰে—ধৰ্মসঙ্গত আৰু অনিষ্ট-নিবাৰণমূলক—আৰু মাৰীচক শত যোজন দূৰ উথলি উঠা সাগৰত নিক্ষেপ কৰে; সি অচেতন হয় যদিও জীৱিত থাকে। তাৰপিছত ৰামে অগ্নেয়াস্ত্ৰে সুবাহুক নিধন কৰে আৰু বায়ব্যাস্ত্ৰে বাকী যজ্ঞ-ঘ্ন ৰাক্ষসসকলক বিনাশ কৰে। যজ্ঞ সম্পূৰ্ণ হোৱাত বিশ্বামিত্ৰে ৰামক প্ৰশংসা কৰে—গুৰুৰ আদেশ সিদ্ধ হয়, ‘সিদ্ধাশ্ৰম’ নাম সত্য প্ৰতিপন্ন হয়, আৰু ঋষিসকলে বিজয়ী ইন্দ্ৰৰ দৰে ৰামক সন্মান জনায়।
Shlokas
Verse 1
अथ तौ देशकालज्ञौ राजापुत्रावरिन्दमौ।देशे काले च वाक्यज्ञावब्रूतां कौशिकं वच:।।।।
তাৰ পাছত দেশ-কালৰ যোগ্যতা বুজা, বাক্যত নিপুণ আৰু শত্রুদমন সেই দুজন ৰাজপুত্ৰে কৌশিক (বিশ্বামিত্ৰ)ক যথোচিত বাক্যৰে সম্বোধন কৰিলে।
Verse 2
भगवन् श्रोतुमिच्छावो यस्मिन् काले निशाचरौ।संरक्षणीयौ तौ ब्रह्मन्नातिवर्तेत तत्क्षणम्।।।।
“ভগৱন, সেই দুজন নিশাচৰ কোন সময়ত আহিব সেয়া আমি শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ, যাতে তেওঁলোকৰ বিৰুদ্ধে ৰক্ষা ব্যৱস্থা কৰিব পাৰি; হে ব্ৰাহ্মণ, সেই ক্ষণ যেন আমাৰ পৰা অতিক্ৰম নকৰে।”
Verse 3
एवं ब्रुवाणौ काकुत्स्थौ त्वरमाणौ युयुत्सया।सर्वे ते मुनय: प्रीता: प्रशशंसुर्नृपात्मजौ।।।।
এইদৰে কাকুৎস্থ বংশৰ সেই দুয়ো জনে যুদ্ধেচ্ছাৰে ত্বৰিত হৈ কথা ক’লে; তেতিয়া সকলো মুনি প্ৰসন্ন হৈ সেই দুয়ো ৰাজপুত্ৰক প্ৰশংসা কৰিলে।
Verse 4
अद्यप्रभृति षड्रात्रं रक्षतं राघवौ युवाम्।दीक्षां गतो ह्येष मुनिर्मौनित्वं च गमिष्यति।।।।
আজিৰ পৰা আগন্তুক ছয় ৰাতি তোমালোক দুয়ো ৰাঘৱে এই যজ্ঞৰ ৰক্ষা কৰিবা; কিয়নো এই মুনিয়ে দীক্ষা গ্ৰহণ কৰিছে আৰু মৌনব্ৰতও পালন কৰিব।
Verse 5
तौ तु तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रौ यशस्विनौ।अनिद्रौ षडहोरात्रं तपोवनमरक्षताम्।।।।
সেই বাক্য শুনি যশস্বী ৰাজপুত্ৰ দুয়ো নিন্দ্ৰা ত্যাগ কৰি ছয় দিন-ৰাতি তপোবনৰ ৰক্ষা কৰিলে।
Verse 6
उपासाञ्चक्रतुर्वीरौ यत्तौ परमधन्विनौ।ररक्षतुर्मुनिवरं विश्वामित्रमरिन्दमौ।।।।
সম্পূৰ্ণ সজাগ হৈ থকা সেই পৰম ধনুৰ্ধৰ বীৰ দুয়ো যজ্ঞৰ উপাসনাত নিযুক্ত হৈ, শত্রুদমন ৰূপে মুনিবৰ বিশ্বামিত্ৰক ৰক্ষা কৰিলে।
Verse 7
अथ काले गते तस्मिन् षष्ठेऽहनि समागते।सौमित्रिमब्रवीद्रामो यत्तो भव समाहित:।।।।
তাৰ পাছত সেই সময় পাৰ হৈ ষষ্ঠ দিন উপস্থিত হোৱাত ৰামে সৌমিত্ৰিক ক’লে: “সাৱধান হৈ থাক; মন একাগ্ৰ কৰি সমাহিত হোৱা।”
Verse 8
रामस्यैवं ब्रुवाणस्य त्वरितस्य युयुत्सया।प्रजज्वाल ततो वेदिस्सोपाध्यायपुरोहिता।।।।
ৰামে এইদৰে ক’বলৈ ধৰোঁতেই—যুদ্ধৰ বাবে তৎপৰ আৰু ত্বৰিত হৈ—বেদৰ আচার্য আৰু পুৰোহিতসকলৰ উপস্থিতিত যজ্ঞবেদী হঠাৎ প্ৰজ্বলিত হৈ উঠিল।
Verse 9
सदर्भचमसस्रुक्का ससमित्कुसुमोच्चया।विश्वामित्रेण सहिता वेदिर्जज्वाल सर्त्विजा।।।।
কুশ, চমস আৰু স্ৰুক, সমিধাৰ গুচ্ছ আৰু পুষ্পৰ ৰাশিৰে সুসজ্জিত বেদী, বিশ্বামিত্ৰ মুনিৰ সৈতে ঋত্বিজ পুৰোহিতসকলৰ সহিত দ্যুতিময়ভাৱে জ্বলি উঠিল।
Verse 10
मन्त्रवच्च यथान्यायं यज्ञोऽसौ सम्प्रवर्तते।आकाशे च महान् शब्द: प्रादुरासीद्भयानक:।।।।
মন্ত্ৰবিধি অনুসাৰে যথান্যায় যজ্ঞ সুশৃঙ্খলভাৱে চলি থাকোঁতে, আকাশত হঠাৎ ভয়ংকৰ এক মহাশব্দ উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 11
आवार्य गगनं मेघो यथा प्रावृषि निर्गत:।तथामायां विकुर्वाणौ राक्षसावभ्यधावताम्।।।।
যেনেকৈ বৰ্ষাকালত মেঘে বিস্তাৰ হৈ আকাশ ঢাকি পেলায়, তেনেদৰেই মায়া বিকাৰ কৰি সেই দুজন ৰাক্ষসে ধাৱমান হৈ আগবাঢ়ি আহিল।
Verse 12
मारीचश्च सुबाहुश्च तयोरनुचराश्च ये।आगम्य भीमसङ्काशा रुधिरौघमवासृजन्।।।।
মাৰীচ আৰু সুবাহু, লগতে তেওঁলোকৰ অনুচৰসকল—ভীষণ আকৃতিৰ—সেই ঠাইলৈ আহি যজ্ঞৰ ওপৰত ৰক্তধাৰা ঢালি দিলে।
Verse 13
सा तेन रुधिरौघेण वेदिर्जज्वाल मण्डिता।सहसाऽभिद्रुतो रामस्तानपश्य त्ततो दिवि।।।।
সেই ৰক্তধাৰাৰে সিক্ত বেদী শোভিত হৈ জ্বলি উঠিল; আৰু ৰাম তৎক্ষণাৎ দৌৰি আগবাঢ়ি, তাৰ পাছত তেওঁলোকক আকাশত দেখিলে।
Verse 14
तावापतन्तौ सहसा दृष्ट्वा राजीवलोचन:।लक्ष्मणं त्वभिसम्प्रेक्ष्य रामो वचनमब्रवीत्।।।।
তেওঁলোক দুয়োটা সহসা ধাৱি অহা দেখি, পদ্মনয়ন ৰামে লক্ষ্মণলৈ দৃষ্টি স্থিৰ কৰি এই বাক্য ক’লে।
Verse 15
पश्य लक्ष्मण दुर्वृत्तान् राक्षसान् पिशिताशनान्।मानवास्त्रसमाधूताननिलेन यथा घनान्।।।।
“চোৱা, লক্ষ্মণ! দুৰ্বৃত্ত, মাংসভোজী এই ৰাক্ষসসকলক—মানৱাস্ত্ৰে মই এনেদৰে খেদাই দিম, যেনেকৈ বতাহে মেঘক ছিটাই দিয়ে।”
Verse 16
मानवं परमोदारमस्त्रं परमभास्वरम्।चिक्षेप परमक्रुद्धो मारीचोरसि राघव:।।।।
পৰম ক্ৰুদ্ধ ৰাঘৱে পৰম উদাৰ আৰু পৰম দীপ্তিমান মানবাস্ত্ৰ মাৰীচৰ বক্ষস্থলত নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 17
स तेन परमास्त्रेण मानवेन समाहित:।संपूर्णं योजनशतं क्षिप्तस्सागरसम्प्लवे।।।।
সেই পৰম মানবাস্ত্ৰৰ আঘাতত সমাহত হৈ, সি সম্পূৰ্ণ এশ যোজন দূৰলৈ নিক্ষিপ্ত হৈ সাগৰৰ ঢৌৰ উথাল-পাথালত পৰিল।
Verse 18
विचेतनं विघूर्णन्तं शीतेषु बलताडितम्।निरस्तं दृश्य मारीचं रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।।।।
দূৰলৈ নিক্ষিপ্ত—চেতনাহীন, ঘূৰ্ণিত আৰু শীতেষু অস্ত্ৰৰ বলত পীড়িত—মাৰীচক দেখি শ্ৰীৰামে লক্ষ্মণক ক’লে।
Verse 19
पश्य लक्ष्मण शीतेषुं मानवं धर्मसंहितम्।मोहयित्वा नयत्येनं न च प्राणैर्व्ययुज्यत।।।।
“চোৱা, লক্ষ্মণ! ধৰ্মসংহিত এই শীতেষু মানৱ অস্ত্ৰে তাক মোহিত কৰি দূৰলৈ লৈ যায়; কিন্তু প্ৰাণবিয়োগ নকৰে।”
Verse 20
इमानपि वधिष्यामि निर्घृणान् दुष्टचारिण:।राक्षसान् पापकर्मस्थान् यज्ञघ्नान् रुधिराशनान्।।।।
“এই নিৰ্ঘৃণ, দুষ্টাচাৰী, পাপকর্মত স্থিত—যজ্ঞঘ্ন আৰু ৰুধিৰাশন—ৰাক্ষসসকলকো মই বধ কৰিম।”
Verse 21
सङ्गृह्यास्त्रं ततो रामो दिव्यमाग्नेयमद्भुतम्।सुबाहूरसि चिक्षेप सविद्ध: प्रापतद्भुवि।।।।
তাৰ পিছত শ্ৰীৰামে অদ্ভুত দিৱ্য আগ্নেয় অস্ত্ৰ গ্ৰহণ কৰি সুবাহুৰ বক্ষস্থলত নিক্ষেপ কৰিলে; আঘাতপ্ৰাপ্ত সুবাহু ভূমিত পতিত হ’ল।
Verse 22
शेषान् वायव्यमादाय निजघान महायशा:।राघव: परमोदारो मुनीनां मुदमावहन्।।।।
মহাযশস্বী পৰম উদাৰ ৰাঘৱে বায়ব্য অস্ত্ৰ গ্ৰহণ কৰি অৱশিষ্ট ৰাক্ষসসকলক নিধন কৰিলে আৰু মুনিসকলৰ হৃদয়ত আনন্দ আনিলে।
Verse 23
स हत्वा राक्षसान् सर्वान् यज्ञघ्नान् रघुनन्दन:।ऋषिभि: पूजितस्तत्र यथेन्द्रो विजये पुरा।।।।
যজ্ঞধ্বংসকাৰী সকলো ৰাক্ষসক বধ কৰি ৰঘুনন্দন তাত ঋষিসকলৰ দ্বাৰা পূজিত হ’ল—পূৰ্বে বিজয়ী ইন্দ্ৰ যেনেকৈ পূজিত হৈছিল তেনেকৈ।
Verse 24
अथ यज्ञे समाप्ते तु विश्वामित्रो महामुनि:।निरीतिका दिशो दृष्टवा काकुत्स्थमिदमब्रवीत्।।।।
তাৰ পিছত যজ্ঞ সমাপ্ত হোৱাত মহামুনি বিশ্বামিত্ৰে দিশসমূহ নিৰ্বিঘ্ন দেখি কাকুৎস্থ (ৰাম)ক এই বাক্য ক’লে।
Verse 25
कृतार्थोऽस्मि महाबाहो कृतं गुरुवचस्त्वया।सिद्धाश्रममिदं सत्यं कृतं राम महायश:।।।।
“হে মহাবাহো, মই কৃতাৰ্থ হ’লোঁ; তুমি গুৰুজনৰ বচন পালন কৰিলা। হে মহাযশস্বী ৰাম, সত্যই এই ‘সিদ্ধাশ্ৰম’ সাৰ্থক হ’ল।”
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dharmic use-of-force problem: how to neutralize yajña-defilers without collapsing into indiscriminate violence. Rama’s Mānavāstra incapacitates and removes Mārīca while explicitly not taking his life, distinguishing restraint from weakness and aligning martial action with ritual protection.
Dharma is enacted through vigilance and proportionality: sacred social order (yajña) requires protection; speech and action must fit deśa-kāla; and power (astra) is legitimate when governed by righteousness and directed toward restoring harmony rather than personal rage.
Siddhāśrama is the focal sacred site, presented as a ritually charged āśrama-space where Vedic implements (kuśa, sruk, camasa), officiants (ṛtvij, purohita), and dīkṣā/mauna observances define cultural practice; the narrative also references the sky as the arena of attack and the far-off surging sea into which Mārīca is cast.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.