Sarga 28
अस्त्रग्रहणं संहारोपदेशश्च — Receiving the Astras and Instruction on Withdrawal
बालकाण्ड
এই সৰ্গত মহামুনি বিশ্বামিত্ৰে শুদ্ধিকৰণ-অনুষ্ঠান সম্পন্ন কৰাই ৰামচন্দ্ৰক দিৱ্য অস্ত্ৰসমূহৰ বিধিবদ্ধ হস্তান্তৰ কৰে। কাব্য-ভাষাৰ মতে ৰাম এতিয়া ‘দেৱতাসকলৰো অজেয়’ সদৃশ; তথাপি ৰামে কেৱল অস্ত্ৰ লাভতেই সন্তুষ্ট নহয়। ধৰ্মসংযম আৰু নিয়ন্ত্ৰিত শক্তিৰ নিদৰ্শন স্বৰূপে তেওঁ অস্ত্ৰৰ সংহাৰ—অর্থাৎ প্রত্যাহাৰ/নিবৃত্তি—পদ্ধতি বিচাৰে। বিশ্বামিত্ৰে সংহাৰ-মন্ত্ৰ শিকাই দিয়ে আৰু ভৃশাশ্বৰ পুত্ৰ বুলি বৰ্ণিত তেজস্বী, ৰূপ-পরিবর্তনশীল অস্ত্ৰসমূহৰ তালিকাভুক্ত প্ৰদান কৰে। অস্ত্ৰ-দেৱতাসকলে দেহধাৰী দীপ্তিময় ৰূপ ধৰি—কিছুমান কয়লাৰ দৰে ক’লা, কিছুমান ধোঁৱাৰ দৰে, কিছুমান সূৰ্য-চন্দ্ৰ সদৃশ—অঞ্জলি বদ্ধ কৰি ৰামৰ সন্মুখত উপস্থিত হৈ সেৱা নিবেদন কৰে। ৰামে তেওঁলোকক আদেশ দিয়ে যে ‘মনতে নিবাস’ কৰি প্ৰয়োজনত সহায় কৰিব, তাৰ পিছত বিদায় দিয়ে; তেওঁলোকে পৰিক্ৰমা কৰি প্ৰস্থান কৰে। পথ আগবঢ়াই ৰামে পৰ্বতৰ ওচৰত মেঘ-সদৃশ ঘন উপবন দেখে, য’ত পশু-পক্ষীৰ কূজন আছে। তেওঁ সোধে—ই কাৰ আশ্ৰম? লগতে বিশ্বামিত্ৰৰ যজ্ঞ বাধা দিয়া ৰাক্ষসসকলৰ উৎপত্তি আৰু বাসস্থান ক’ত, সেই বিষয়ে জানিব খোজে, যাতে আগন্তুক ৰক্ষাকাৰ্য স্থিৰ হয়।
Shlokas
Verse 1
प्रतिगृह्य ततोऽस्त्राणि प्रहृष्टवदनश्शुचि:।गच्छन्नेव च काकुत्स्थो विश्वामित्रमथाब्रवीत्।।1.28.1।।
তাৰ পিছত সেই অস্ত্ৰসমূহ গ্ৰহণ কৰি, শুচি আৰু প্ৰহৃষ্ট মুখে কাকুৎস্থ (ৰাম) আগবাঢ়ি যাওঁতেই বিশ্বামিত্ৰক ক’লে।
Verse 2
गृहीतास्त्रोऽस्मि भगवन् दुराधर्षस्सुरैरपि।अस्त्राणां त्वहमिच्छामि संहारं मुनिपुङ्गव।।1.28.2।।
হে মহামুনে, আপোনাৰ যজ্ঞত বিঘ্ন ঘটাবলৈ যি পাপী, ব্ৰাহ্মণ-হন্তা আৰু দুষ্টাচাৰী দুৰাত্মাসকল আহে, সিহঁত কোন দেশৰ পৰা আহে? ভগৱন, সেই কোন অঞ্চল য’ত আপোনাৰ যাজ্ঞিক ক্ৰিয়াক মই ৰক্ষা কৰিব লাগিব আৰু য’ত ৰাক্ষসসকলক বধ কৰিব লাগিব? হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ প্ৰভো, এই সকলো কথা মই শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ।
Verse 3
एवं ब्रुवति काकुत्स्थे विश्वामित्रो महामुनि:।संहारं व्याजहाराथ धृतिमान् सुव्रतश्शुचि:।।1.28.3।।
কাকুৎস্থ শ্ৰীৰামে এইদৰে কোৱাৰ পাছত, ধৃতিমান, শুচি আৰু সুৱ্ৰতধাৰী মহামুনি বিশ্বামিত্ৰে তেতিয়া অস্ত্ৰসমূহ সংহাৰ (পুনৰ আহ্বান কৰি উলটাই লোৱা) কৰাৰ মন্ত্র উপদেশ দিলে।
Verse 4
सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च।प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम्।।1.28.4।।लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ।दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ।।1.28.5।।पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ।ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्यविमलावुभौ।।1.28.6।।योगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रशमनौतथा।सार्चिर्माली धृतिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा।।1.28.7।।पितृसौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ।करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव।।1.28.8।।कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा।जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा।।1.28.9।।भृशाश्वतनयान् राम भास्वरान्कामरूपिण:।प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव।।1.28.10।।
“সত্যৱন্ত, সত্যকীৰ্তি, ধৃষ্ট, ৰভস; আৰু ‘প্ৰতিহাৰতৰ’ নামধাৰী; লগতে পৰাঙ্মুখ আৰু অৱাঙ্মুখ,” বুলি বিশ্বামিত্ৰে তেজস্বী অস্ত্ৰদেৱতাসকলৰ নাম উচ্চাৰণ কৰিলে।
Verse 5
सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च।प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम्।।1.28.4।।लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ।दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ।।1.28.5।।पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ।ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्यविमलावुभौ।।1.28.6।।योगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रशमनौतथा।सार्चिर्माली धृतिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा।।1.28.7।।पितृसौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ।करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव।।1.28.8।।कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा।जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा।।1.28.9।।भृशाश्वतनयान् राम भास्वरान्कामरूपिण:।प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव।।1.28.10।।
“আৰু লক্ষাক্ষ আৰু বিষম; দৃঢ়নাভ আৰু সুনাভ; দশাক্ষ আৰু শতবক্ত্ৰ; লগতে দশশীৰ্ষ আৰু শতোদৰ,” বুলি তেওঁ অস্ত্ৰশক্তিসকলৰ নাম ক্ৰমে ক’লে।
Verse 6
सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च।प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम्।।1.28.4।।लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ।दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ।।1.28.5।।पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ।ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्यविमलावुभौ।।1.28.6।।योगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रशमनौतथा।सार्चिर्माली धृतिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा।।1.28.7।।पितृसौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ।करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव।।1.28.8।।कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा।जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा।।1.28.9।।भृशाश्वतनयान् राम भास्वरान्कामरूपिण:।प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव।।1.28.10।।
“পদ্মনাভ আৰু মহানাভ; দুন্দুনাভ আৰু সুনাভক; জ্যোতিষ আৰু কৃষন; আৰু দুজন—নৈৰাশ্য আৰু বিমল,” বুলি তেওঁ তালিকা অব্যাহত ৰাখিলে।
Verse 7
सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च।प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम्।।1.28.4।।लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ।दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ।।1.28.5।।पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ।ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्यविमलावुभौ।।1.28.6।।योगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रशमनौतथा।सार्चिर्माली धृतिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा।।1.28.7।।पितृसौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ।करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव।।1.28.8।।कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा।जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा।।1.28.9।।भृशाश्वतनयान् राम भास्वरान्कामरूपिण:।प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव।।1.28.10।।
“যোগন্ধৰ আৰু হৰিদ্ৰ; দৈত্য আৰু প্ৰশমন; সাৰ্চিৰ্মালী, ধৃতিৰ্মালী, বৃত্তিমান, আৰু ৰুচিৰো,” বুলি তেওঁ আগলৈ ক’লে।
Verse 8
सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च।प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम्।।1.28.4।।लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ।दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ।।1.28.5।।पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ।ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्यविमलावुभौ।।1.28.6।।योगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रशमनौतथा।सार्चिर्माली धृतिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा।।1.28.7।।पितृसौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ।करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव।।1.28.8।।कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा।जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा।।1.28.9।।भृशाश्वतनयान् राम भास्वरान्कामरूपिण:।प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव।।1.28.10।।
“হে ৰাঘৱ! পিতৃসৌমনস আৰু বিধূত- মকৰ এই দুয়ো; লগতে কৰবীৰকৰ, আৰু ধন আৰু ধান্যো,” (তেওঁ ক’লে)।
Verse 9
सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च।प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम्।।1.28.4।।लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ।दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ।।1.28.5।।पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ।ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्यविमलावुभौ।।1.28.6।।योगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रशमनौतथा।सार्चिर्माली धृतिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा।।1.28.7।।पितृसौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ।करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव।।1.28.8।।कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा।जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा।।1.28.9।।भृशाश्वतनयान् राम भास्वरान्कामरूपिण:।प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव।।1.28.10।।
“কামৰূপ, কামৰুচি, মোহ আৰু আৱৰণ; জৃম্ভক আৰু সৰ্বনাভ; লগতে সন্তান আৰু বৰণো,” (তেওঁ আগবঢ়াই ক’লে)।
Verse 10
सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च।प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम्।।1.28.4।।लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ।दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ।।1.28.5।।पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ।ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्यविमलावुभौ।।1.28.6।।योगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रशमनौतथा।सार्चिर्माली धृतिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा।।1.28.7।।पितृसौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ।करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव।।1.28.8।।कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा।जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा।।1.28.9।।भृशाश्वतनयान् राम भास्वरान्कामरूपिण:।प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव।।1.28.10।।
হে ৰাম! ভৃশাশ্বৰ পুত্ৰ এই ভাস্বৰ, কামৰূপীসকলক মোৰ পৰা গ্ৰহণ কৰা। তোমাৰ মঙ্গল হওক, হে ৰাঘৱ; তুমি ইহা ধাৰণ কৰিবলৈ পাত্ৰ।
Verse 11
बाढमित्येव काकुत्स्थ: प्रहृष्टेनान्तारात्मना। दिव्यभास्वरदेहाश्च मूर्तिमन्तस्सुखप्रदा:।।1.28.11 केचिदङ्गारसदृशा: केचिद्धूमोपमास्तथा। चन्द्रार्कसदृशा: केचित्प्रह्वाञ्जलिपुटास्तथा।।1.28.12।। रामं प्राञ्जलयो भूत्वाऽब्रुवन् मधुरभाषिण:। इमे स्म नरशार्दूल शाधि किं करवाम ते।।1.28.13।।
“বাঢম্” বুলি কাকুৎস্থে অন্তৰাত্মা প্ৰহৃষ্ট হৈ ক’লে। তেতিয়া সেই অস্ত্ৰ-দেৱতাসকল দিৱ্য ভাস্বৰ দেহ ধৰি মূৰ্তিমান হৈ প্ৰত্যক্ষ হ’ল আৰু আশ্বাস তথা সুখ-কল্যাণ দানকাৰী হ’ল।
Verse 12
बाढमित्येव काकुत्स्थ: प्रहृष्टेनान्तारात्मना। दिव्यभास्वरदेहाश्च मूर्तिमन्तस्सुखप्रदा:।।1.28.11 केचिदङ्गारसदृशा: केचिद्धूमोपमास्तथा। चन्द्रार्कसदृशा: केचित्प्रह्वाञ्जलिपुटास्तथा।।1.28.12।। रामं प्राञ्जलयो भूत्वाऽब्रुवन् मधुरभाषिण:। इमे स्म नरशार्दूल शाधि किं करवाम ते।।1.28.13।।
কিছুমান অস্ত্ৰ-দেৱতা অঙ্গাৰৰ দৰে ক’লা, কিছুমান ধোঁৱাৰ দৰে; কিছুমান চন্দ্ৰ-সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান, আৰু কিছুমান নতশিৰ হৈ অঞ্জলি জোৰি থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 13
बाढमित्येव काकुत्स्थ: प्रहृष्टेनान्तारात्मना। दिव्यभास्वरदेहाश्च मूर्तिमन्तस्सुखप्रदा:।।1.28.11 केचिदङ्गारसदृशा: केचिद्धूमोपमास्तथा। चन्द्रार्कसदृशा: केचित्प्रह्वाञ्जलिपुटास्तथा।।1.28.12।। रामं प्राञ्जलयो भूत्वाऽब्रुवन् मधुरभाषिण:। इमे स्म नरशार्दूल शाधि किं करवाम ते।।1.28.13।।
অঞ্জলি জোৰি মধুৰ বাক্য ক’লে তেওঁলোকে ৰামক ক’লে: “হে নৰশাৰ্দূল! আমি ইয়াত উপস্থিত; আদেশ কৰক—আপোনাৰ বাবে আমি কি কৰোঁ?”
Verse 14
मानसा: कार्यकालेषु साहाय्यं मे करिष्यथ।गम्यतामिति तानाह यथेष्टं रघुनन्दन:।।1.28.14।।
ৰঘুনন্দন ৰামে তেওঁলোকক ক’লে: “মোৰ মনত নিবাস কৰা; কাৰ্যকালত মোক সহায় কৰিবা। এতিয়া তোমালোকৰ ইচ্ছামতে গমন কৰা।”
Verse 15
अथ ते राममामन्त्ऱ्य कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्।एवमस्त्विति काकुत्स्थमुक्त्वाजग्मुर्यथाऽगतम्।।1.28.15।।
তাৰ পাছত তেওঁলোকে ৰামক বিদায় লৈ তেওঁৰ প্ৰদক্ষিণা কৰি; কাকুৎস্থক “এৱমস্তু” বুলি কৈ, যিদৰে আহিছিল তিদৰে উভতি গ’ল।
Verse 16
स च तान् राघवो ज्ञात्वा विश्वामित्रं महामुनिम्।गच्छन्नेवाथ मधुरं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत्।।1.28.16।।
ৰাঘৱে সেই অস্ত্ৰসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে বুজি লৈ, চলি থাকোঁতেই মহামুনি বিশ্বামিত্ৰক মধুৰ আৰু কোমল-সুশৃঙ্খল বাক্য ক’লে।
Verse 17
किन्न्वेतन्मेघसङ्काशं पर्वतस्याविदूरत:। वृक्षषण्डमितो भाति परं कौतूहलं हि मे।।1.28.17।।दर्शनीयं मृगाकीर्णं मनोरममतीव च।नानाप्रकारैश्शकुनैर्वल्गुनादैरलङ्कृतम्।।1.28.18।।
পৰ্বতৰ পৰা বেছি দূৰ নহয়, মেঘসদৃশ দেখা এই বৃক্ষগুচ্ছটো ইয়াৰ পৰা কিয় উজ্জ্বলভাৱে ভাসিছে? মোৰ অতি অধিক কৌতূহল জাগিছে।
Verse 18
किन्न्वेतन्मेघसङ्काशं पर्वतस्याविदूरत:। वृक्षषण्डमितो भाति परं कौतूहलं हि मे।।1.28.17।।दर्शनीयं मृगाकीर्णं मनोरममतीव च।नानाप्रकारैश्शकुनैर्वल्गुनादैरलङ्कृतम्।।1.28.18।।
ই দৰ্শনীয় স্থান—মৃগেৰে পৰিপূৰ্ণ, অতি মনোৰম, আৰু নানাবিধ পক্ষীৰ মধুৰ কলৰৱেৰে অলংকৃত।
Verse 19
निस्सृता: स्म मुनिश्रेष्ठ कान्ताराद्रोमहर्षणात्।अनया त्ववगच्छामि देशस्य सुखवत्तया।।1.28.19।।सर्वं मे शंस भगवन् कस्याश्रमपदं त्विदम्।
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, ৰোমহৰ্ষণকাৰী সেই কান্তাৰৰ পৰা আমি যেন ওলাই আহিছোঁ; এই দেশৰ সুখদতাৰে মই তেনে বুজিছোঁ। ভগৱন, সকলো কথা কওক—ই কাৰ আশ্ৰমস্থান?
Verse 20
सम्प्राप्ता यत्र ते पापा ब्रह्मघ्ना दुष्टचारिण:।।1.28.20।।तव यज्ञस्य विघ्नाय दुरात्मानो महामुने।भगवन् तस्य को देशस्सा यत्र तव याज्ञिकी।।1.28.21।।रक्षितव्या क्रिया ब्रह्मन्मया वध्याश्च राक्षसा:।एतत्सर्वं मुनिश्रेष्ठ श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो।।1.28.22।।
হে মহামুনে, আপোনাৰ যজ্ঞত বিঘ্ন ঘটাবলৈ যি পাপী, ব্ৰাহ্মণ-হন্তা আৰু দুষ্টাচাৰী দুৰাত্মাসকল আহে, সিহঁত কোন দেশৰ পৰা আহে? ভগৱন, সেই কোন অঞ্চল য’ত আপোনাৰ যাজ্ঞিক ক্ৰিয়াক মই ৰক্ষা কৰিব লাগিব আৰু য’ত ৰাক্ষসসকলক বধ কৰিব লাগিব? হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ প্ৰভো, এই সকলো কথা মই শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s request for saṃhāra (withdrawal) knowledge immediately after receiving astras—an explicit narrative signal that legitimate power requires reversibility and restraint, preventing uncontrolled or excessive force.
The chapter frames capability as morally incomplete without governance: weapons become ‘mind-resident’ instruments, activated only at need, under disciplined command, aligning martial competence with ritual and social protection (yajña-rakṣaṇa).
A mountain-adjacent, cloud-like grove (vṛkṣaṣaṇḍa) rich in animals and birdsong is foregrounded, leading to inquiry about an āśrama; culturally, the landmarks are ritual: purification rites, pradakṣiṇa, and the sacrificial arena threatened by rākṣasas.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.