Sarga 23
कामाश्रम-प्रवेशः / Entry into Kāma’s Hermitage at the Sarayū–Gaṅgā Confluence
बालकाण्ड
প্ৰভাতত বিশ্বামিত্ৰে ৰাম আৰু লক্ষ্মণক জগাই সন্ধ্যা আৰু নিত্যকৰ্ম সম্পন্ন কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। স্নান, তৰ্পণ/জলাঞ্জলি আৰু জপ কৰি দুয়ো ৰাজকুমাৰে বিনয়ে যাত্ৰাৰ বাবে সাজু হৈ থিয় হয়। আগবাঢ়ি তেওঁলোকে সৰয়ূ আৰু দিৱ্য ত্ৰিধাৰা গঙ্গাৰ শুভ সংগম দেখা পায় আৰু ওচৰতেই এক প্ৰাচীন আশ্ৰম লক্ষ্য কৰে, য’ত দীৰ্ঘকাল সাধনাৰত ঋষিসকলে সহস্ৰাব্দ ধৰি কঠোৰ তপস্যা কৰি আহিছে। ভাতৃদ্বয়ৰ কৌতূহলত বিশ্বামিত্ৰে বুজাই দিয়ে—এই স্থান কন্দর্প/কামৰ সৈতে সম্পৃক্ত; শিৱৰ কঠোৰ ধ্যান-তপস্যাত কামে বিঘ্ন ঘটোৱাত শিৱৰ প্ৰচণ্ড দৃষ্টিয়ে কামক দগ্ধ কৰি অশৰীৰ কৰি তোলে, সেয়ে তেওঁ ‘অনঙ্গ’ নামে খ্যাত হয় আৰু এই ভূমি অনঙ্গ-সম্পৰ্কীয় দেশ হিচাপে প্ৰসিদ্ধ হয়। তাৰ পাছত আশ্ৰম-ধৰ্ম অনুসাৰে তেওঁলোকে পবিত্ৰ নদীদ্বয়ৰ মাজত ৰাতি অৱস্থান কৰে। আশ্ৰমবাসী মুনিসকলে তপোবলে তেওঁলোকক চিনাক্ত কৰি অৰ্ঘ্য-পাদ্য দি আতিথ্য কৰে; সন্ধ্যা-উপাসনা সম্পন্ন হয় আৰু বিশ্বামিত্ৰে উপদেশমূলক কাহিনী শুনাই শৃঙ্খলিত আচাৰ, তীৰ্থভূমিৰ মাহাত্ম্য আৰু সীমালঙ্ঘনকাৰী কামনাৰ নৈতিক ফলৰ কথা স্মৰণ কৰায়।
Shlokas
Verse 1
प्रभातायां तु शर्वर्यां विश्वामित्रो महामुनि:।अभ्यभाषत काकुत्स्थौ शयानौ पर्णसंस्तरे।।।।
ৰাতি পোহৰলৈ পৰিণত হোৱাত, মহামুনি বিশ্বামিত্ৰে পৰ্ণশয্যাত শয়ন কৰি থকা দুজন কাকুৎস্থ—ৰাম আৰু লক্ষ্মণ—ক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 2
कौसल्या सुप्रजा राम पूर्वा सन्ध्या प्रवर्तते।उत्तिष्ठ नरशार्दूल कर्तव्यं दैवमाह्निकम्।।।।
হে কৌসল্যাৰ সুপ্ৰজ ৰাম! পূৰ্বসন্ধ্যা প্ৰৱৰ্তিত হৈছে। হে নৰশাৰ্দূল, উঠা; দৈৱ আৰু আহ্নিক কৰ্ম কৰিব লাগিব।
Verse 3
तस्यर्षे: परमोदारं वचश्श्रुत्वा नृपात्मजौ ।स्नात्वा कृतोदकौ वीरौ जेपतु: परमं जपम्।।।।
সেই ঋষিৰ পৰম উদাৰ বচন শুনি, দুয়ো ৰাজকুমাৰে স্নান কৰি, উদক-ক্ৰিয়া (জলাৰ্পণ) সম্পন্ন কৰি, পৰম জপ জপিলে।
Verse 4
कृताह्निकौ महावीर्यौ विश्वामित्रं तपोधनम्।अभिवाद्याभिसंहृष्टौ गमनायाभितस्थतु:।।।।
নিত্যকৰ্ম তথা সন্ধ্যাবন্দনা সম্পন্ন কৰি, মহাবীৰ্যৱান সেই দুজন ৰাজকুমাৰে তপোধন বিশ্বামিত্ৰ মুনিক প্ৰণাম কৰিলে; হৰ্ষ-উৎসাহে পৰিপূৰ্ণ হৈ যাত্ৰাৰ বাবে সাজু হৈ থিয় দিলে।
Verse 5
तौ प्रयातौ महावीर्यौ दिव्यां त्रिपथगां नदीम्।ददृशाते ततस्तत्र सरय्वास्सङ्गमे शुभे।।।।
অলপ আগলৈ আগবাঢ়ি, মহাবীৰ্যৱান সেই দুজন মহাবীৰে তাত সৰযূ নদীৰ সৈতে শুভ সংগমস্থলত দিৱ্য ত্ৰিপথগা গঙ্গাক দৰ্শন কৰিলে।
Verse 6
तत्राश्रमपदं पुण्यमृषीणामग्य्रतेजसाम् ।बहुवर्षसहस्राणि तप्यतां परमं तप:।।।।
তাত তেওঁলোকে অগ্ৰতেজস্বী ঋষিসকলৰ পুণ্য আশ্ৰমভূমি দেখিলে; য’ত বহু হাজাৰ বছৰ ধৰি পৰম তপস্যা চলি আছিল।
Verse 7
तं दृष्ट्वा परमप्रीतौ राघवौ पुण्यमाश्रमम्।ऊचतुस्तं महात्मानं विश्वामित्रमिदं वच:।।।।
সেই পুণ্য আশ্ৰম দেখি ৰাঘৱদ্বয় পৰম আনন্দিত হ’ল আৰু মহাত্মা বিশ্বামিত্ৰক এই বাক্য ক’লে।
Verse 8
कस्यायमाश्रम: पुण्य: कोन्वस्मिन्वसते पुमान्।भगवन् श्रोतुमिच्छाव: परं कौतूहलं हि नौ।।।।
“ভগৱন, এই পুণ্য আশ্ৰম কাৰ? আৰু ইয়াত সঁচাকৈ কোনে বাস কৰে? আমি দুয়ো শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ; কিয়নো আমাৰ কৌতূহল অতি বৃহৎ।”
Verse 9
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुङ्गव:।अब्रवीच्छ्रूयतां राम यस्यायं पूर्व आश्रम:।। ।।
তেওঁলোকৰ বাক্য শুনি মুনিপুঙ্গৱে মৃদু হাঁহি মাৰি ক’লে— “ৰাম, শুনা; এই আশ্ৰমটো পূৰ্বকালত তেওঁৰ আছিল।”
Verse 10
कन्दर्पो मूर्तिमानासीत्काम इत्युच्यते बुधै:।तपस्यन्तमिह स्थाणुं नियमेन समाहितम्।।।।कृतोद्वाहं तु देवेशं गच्छन्तं समरुद्गगणम्।धर्षयामास दुर्मेधा हुङ्कृतश्च महात्मना।।।।
হে ৰঘুনন্দন, ইয়াত কন্দৰ্প একদা মূৰ্তিমান ৰূপে আছিল; জ্ঞানীসকলে তাক ‘কাম’ বুলি কয়। এই স্থানত দেৱেশ স্থাণু (শিৱ) নিয়মপূৰ্বক তপস্যাত সমাহিত আছিল; নৱবিবাহিতা সহধৰ্মিণীৰ সৈতে, মৰুদ্গণসহ গমন কৰা সেই দেৱক দুৰ্মেধা কামে ধৃষ্টতাৰে উপদ্ৰৱ কৰিছিল; তেতিয়া মহাত্মা শিৱে ভয়ংকৰ হুঙ্কাৰ তুলিলে।
Verse 11
कन्दर्पो मूर्तिमानासीत्काम इत्युच्यते बुधै:।तपस्यन्तमिह स्थाणुं नियमेन समाहितम्।।1.23.10।। कृतोद्वाहं तु देवेशं गच्छन्तं समरुद्गगणम्।धर्षयामास दुर्मेधा हुङ्कृतश्च महात्मना।।1.23.11।।
হে ৰঘুনন্দন, ইয়াত কন্দৰ্প একদা মূৰ্তিমান ৰূপে আছিল; জ্ঞানীসকলে তাক ‘কাম’ বুলি কয়। এই স্থানত দেৱেশ স্থাণু (শিৱ) নিয়মপূৰ্বক তপস্যাত সমাহিত আছিল; নৱবিবাহিতা সহধৰ্মিণীৰ সৈতে, মৰুদ্গণসহ গমন কৰা সেই দেৱক দুৰ্মেধা কামে ধৃষ্টতাৰে উপদ্ৰৱ কৰিছিল; তেতিয়া মহাত্মা শিৱে ভয়ংকৰ হুঙ্কাৰ তুলিলে।
Verse 12
अवदग्धस्य रौद्रेण चक्षुषा रघुनन्दन।व्यशीर्यन्त शरीरात्स्वात्सर्वगात्राणि दुर्मते:।।।।
হে ৰঘুনন্দন, সেই ৰৌদ্ৰ দৃষ্টিত দগ্ধ হোৱা দুৰ্মতি কামৰ দেহৰ সকলো অংগ-প্ৰত্যংগ নিজৰ শৰীৰৰ পৰা খহি পৰি দগ্ধ হৈ নষ্ট হ’ল।
Verse 13
तस्य गात्रं हतं तत्र निर्दग्थस्य महात्मना।अशरीर: कृत: काम: क्रोधाद्देवेश्वरेण हि।।।।
তাত মহাত্মা দেৱেশ্বৰে ক্ৰোধবশে কামদেৱক সম্পূৰ্ণ দগ্ধ কৰিলে; তেওঁৰ দেহ নষ্ট হ’ল আৰু সি নিশ্চয় অশৰীৰী কৰি দিয়া হ’ল।
Verse 14
अनङ्ग इति विख्यातस्तदाप्रभृति राघव।स चाङ्गविषयश्श्रीमान्यत्राङ्गं प्रमुमोच ह।।।।
হে ৰাঘৱ, সেই সময়ৰ পৰা সি ‘অনঙ্গ’ নামে খ্যাত হ’ল; আৰু য’ত সি নিজৰ অঙ্গ (দেহ) ত্যাগ কৰিলে, সেই শ্ৰীমন্ত অঞ্চল ‘অঙ্গবিষয়’ নামে পৰিচিত হ’ল।
Verse 15
तस्यायमाश्रम: पुण्यस्तस्येमे मुनय: पुरा।शिष्या धर्मपरा नित्यं तेषां पापं न विद्यते।।।।
এইটো তেওঁৰ পুণ্য আশ্ৰম; আৰু এই মুনিসকল পূৰ্বতে তেওঁৰ শিষ্য আছিল। তেওঁলোকে সদায় ধৰ্মপৰায়ণ; সেয়ে তেওঁলোকৰ ওপৰত পাপৰ লেশমাত্ৰও নপৰে।
Verse 16
इहाद्य रजनीं राम वसेम शुभदर्शन।पुण्ययोस्सरितोर्मध्ये श्वस्तरिष्यामहे वयम्।।।।
হে শুভদৰ্শন ৰাম, আজি ৰাতি আমি ইয়াত দুটা পুণ্য নদীৰ মাজত বাস কৰোঁ; কাইলৈ আমি পাৰ হ’ম।
Verse 17
अभिगच्छामहे सर्वे शुचय: पुण्यमाश्रमम्।स्नाताश्च कृतजप्याश्च हुतहव्या नरोत्तम।।।।
হে নৰোত্তম, আমি সকলোৱে শুচি হৈ—স্নান কৰি, জপ সম্পন্ন কৰি, আৰু অগ্নিত হব্য অৰ্পণ কৰি—এই পুণ্য আশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰিম।
Verse 18
तेषां संवदतां तत्र तपोदीर्घेण चक्षुषा।विज्ञाय परमप्रीता मुनयो हर्षमागमन्।।।।
তাত তেওঁলোকে তাত সংবাদ কৰি থাকোঁতে, তপস্যাজনিত দীঘল দৃষ্টিৰে মুনিসকলে তেওঁলোকক চিনিলে; আৰু পৰম প্ৰীতিত অতিশয় হৰ্ষিত হ’ল।
Verse 19
अर्घ्यं पाद्यं तथाऽतिथ्यं निवेद्य कुशिकात्मजे।रामलक्ष्मणयो: पश्चादकुर्वन्नतिथिक्रियाम्।।।।
কুশিকাত্মজ (বিশ্বামিত্ৰ)ক অৰ্ঘ্য, পাদ্য আৰু যথোচিত আতিথ্য নিবেদন কৰি, তাৰ পাছত ৰাম-লক্ষ্মণৰ বাবে অতিথিক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 20
सत्कारं समनुप्राप्य कथाभिरभिरञ्जयन्।यथार्हमजपन् सन्ध्यामृषयस्ते समाहिता:।।।।
যথোচিত সৎকাৰ লাভ কৰি আৰু কথাবাৰ্তাৰে প্ৰসন্ন হৈ, সমাহিতচিত্ত সেই ঋষিসকলে যথাৰ্হভাবে সন্ধ্যা-জপ কৰিলে।
Verse 21
तत्र वासिभिरानीता मुनिभिस्सुव्रतै: सह।न्यवसन् सुसुखं तत्र कामाश्रमपदे तदा।।।।
তাত থকা বাসিন্দাসকলে সুব্ৰত মুনিসকলৰ সৈতে তেওঁলোকক তাত আনিলে; তেতিয়া কামাশ্ৰম-স্থানত তেওঁলোকে অতি সুখে বাস কৰিলে।
Verse 22
कथाभिरभिरामाभिरभिरामौ नृपात्मजौ।रमयामास धर्मात्मा कौशिको मुनिपुङ्गव:।।।।
ধৰ্মাত্মা মুনিপুঙ্গৱ কৌশিক (বিশ্বামিত্ৰ)য়ে মনোমোহা কথাৰে মনোমোহা ৰাজকুমাৰ দুজনক আনন্দিত কৰিলে।
Verse 23
অলপ আগলৈ আগবাঢ়ি, মহাবীৰ্যৱান সেই দুজন মহাবীৰে তাত সৰযূ নদীৰ সৈতে শুভ সংগমস্থলত দিৱ্য ত্ৰিপথগা গঙ্গাক দৰ্শন কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The chapter contrasts disciplined ritual conduct (sandhyā, japa, hospitality) with Kāma’s impulsive disrespect toward an ascetic vow; the pivotal action is Kāma’s affront to Śiva during tapas, resulting in immediate moral-ritual consequence.
Upadeśa centers on the governance of desire by dharma: tapas and self-restraint sustain cosmic and social order, while unregulated kāma—especially when it violates sacred boundaries—leads to diminution (the Anaṅga, ‘bodiless,’ condition) and lasting moral memory in place-names and tradition.
The Sarga highlights the Sarayū–Gaṅgā saṅgama, the sacred āśrama complex identified as Kāma’s hermitage, and the tradition that the locality is famed as Aṅgadeśa/Ananga-associated terrain, alongside āśrama customs such as arghya-pādya hospitality and sandhyā observance.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.