Sarga 20
राज्ञः शङ्का–प्रत्याख्यानम् (Daśaratha’s Objections to Sending Rāma) — Bala Kanda, Sarga 20
बालकाण्ड
এই সৰ্গত ৰাজসাৰ্বভৌমত্ব আৰু তপস্যাবলে সমৰ্থিত ঋষি-আদেশৰ মাজত ন্যায়-নৈতিক আলোচনাৰ মঞ্চ ৰচিত হয়। বিশ্বামিত্ৰৰ অনুৰোধ শুনি ৰজা দশৰথ ক্ষণিকৰ বাবে সংযম হেৰুৱায় আৰু পিতৃধৰ্ম তথা ৰাজ্যশাসনৰ বাস্তৱবোধৰ পৰা যুক্তি তোলে: ৰাম ষোল্লা বছৰো হোৱা নাই, মায়াবী ৰাক্ষস-যুদ্ধৰ কৌশলত এতিয়াও সম্পূৰ্ণ প্ৰশিক্ষিত নহয়, আৰু পুত্ৰ-বিচ্ছেদ তেওঁ সহিব নোৱাৰে। দশৰথ বিকল্প আগবঢ়ায়—নিজৰ সম্পূৰ্ণ অক্ষৌহিণী সেনা, অভিজ্ঞ বীৰসকল, আনকি নিজে যাত্ৰা কৰাৰ কথাও—আৰু কয় যে ৰাজকুমাৰক লৈ যোৱা অনুচিত। তেওঁ নিজৰ বৃদ্ধাৱস্থা আৰু বহু কষ্টে লাভ কৰা ৰামৰ জন্ম-প্ৰাপ্তিৰ কথা স্মৰণ কৰাই আবেগিক আৰু বংশগত দায়বদ্ধতা অধিক তীব্ৰ কৰে। তাৰ পিছত দশৰথে ৰাক্ষসসকলৰ বিষয়ে বিস্তৃত তথ্য বিচাৰে—তেওঁলোকৰ শক্তি, বংশ, আকাৰ, ৰক্ষক আৰু উপযুক্ত প্ৰতিউত্তৰ কৌশল। বিশ্বামিত্ৰে পুলস্ত্য বংশৰ প্ৰসঙ্গ তুলি ধৰে: ব্ৰহ্মাৰ বৰ লাভ কৰা ৰাৱণ ত্ৰিলোকক পীড়িত কৰে; যজ্ঞ তেওঁ নিজে সোজাকৈ নষ্ট নকৰে, কিন্তু মাৰিচ আৰু সুবাহুক উচটাই বিঘ্ন ঘটায়। সৰ্গৰ অন্তত বিশ্বামিত্ৰৰ ক্ৰোধ ঘৃত-আহুতিত প্ৰজ্বলিত যজ্ঞাগ্নিৰ দৰে উত্থিত হয়, যাৰ দ্বাৰা তপস্যাসমর্থ ধৰ্মৰ সৈতে অসহযোগিতাৰ তৎক্ষণাৎ নৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক পৰিণাম সূচিত হয়।
Shlokas
Verse 1
तच्छ्रुत्वा राजशार्दूलो विश्वामित्रस्य भाषितम्।मुहूर्तमिव निस्संज्ञस्संज्ञावानिदमब्रवीत्।।।।
বিশ্বামিত্ৰৰ বাক্য শুনি, ৰাজশাৰ্দূল—ৰাজাসকলৰ মাজত বাঘসম—ক্ষণমাত্ৰ নিস্সঞ্জ্ঞ হৈ পৰিল; পাছত সঞ্জ্ঞা পাই এইদৰে ক’লে।
Verse 2
ऊनषोडशवर्षो मे रामो राजीवलोचन:।न युद्धयोग्यतामस्य पश्यामि सह राक्षसै:।।।।
মোৰ পদ্মনয়ন ৰাম এতিয়াও ষোল্ল বছৰো পূৰ্ণ কৰা নাই; ৰাক্ষসসকলৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিবলৈ তেওঁ যোগ্য বুলি মই নেদেখোঁ।
Verse 3
इयमक्षौहिणी पूर्णा यस्याहं पतिरीश्वर:।अनया संवृतो गत्वा योद्धाऽहं तैर्निशाचरै:।।।।
এই সম্পূৰ্ণ অক্ষৌহিণী সেনা মোৰ অধীন; মই ইয়াৰ স্বামী আৰু অধিপতি। এই সেনাৰে আৱৃত হৈ আগবাঢ়ি গৈ, মই নিজেই সেই নিশাচৰসকলৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিম।
Verse 4
इमे शूराश्च विक्रान्ता भृत्या मेऽस्त्रविशारदा:।योग्या रक्षोगणैर्योद्धुं न रामं नेतुमर्हसि।।।।
মোৰ এই ভৃত্যসকল শূৰ আৰু পৰাক্ৰমী, অস্ত্ৰবিদ্যাত পাৰদৰ্শী; ৰাক্ষসগণৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিবলৈ যোগ্য। সেয়ে ৰামক লৈ যোৱা আপোনাৰ বাবে উচিত নহয়।
Verse 5
अहमेव धनुष्पाणिर्गोप्ता समरमूर्धनि।यावत्प्राणान्धरिष्यामि तावद्योत्स्ये निशाचरै:।।।।
মই নিজেই ধনুৰ্বাণ হাতে লৈ সমৰৰ শীৰ্ষত ৰক্ষক হৈ থাকিম; যেতিয়ালৈকে প্ৰাণ ধাৰণ কৰিম, তেতিয়ালৈকে নিশাচৰসকলৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিম।
Verse 6
निर्विघ्ना व्रतचर्या सा भविष्यति सुरक्षिता।अहं तत्रागमिष्यामि न रामं नेतुमर्हसि।।।।
সেই ব্ৰতচৰ্যা সুৰক্ষিত হৈ নিৰ্বিঘ্নে সম্পন্ন হ’ব; মই তাত নিজেই আহিম—সেয়ে তুমি ৰামক লৈ যোৱা উচিত নহয়।
Verse 7
बालो ह्यकृतविद्यश्च न च वेत्ति बलाबलम्।न चास्त्रबलसंयुक्तो न च युद्धविशारद:।।।।न चासौ रक्षसां योग्य: कूटयुद्धा हि ते ध्रुवम् ।
সেয়া কেৱল বালক, যুদ্ধবিদ্যাত অশিক্ষিত; বল-অবলৰ ভেদ নাজানে। অস্ত্ৰবলৰে সজ্জিত নহয়, যুদ্ধত পাৰদৰ্শীও নহয়; আৰু ৰাক্ষসসকলৰ সন্মুখীন হ’বলৈ যোগ্য নহয়, কিয়নো তেওঁলোক নিশ্চয় কূটযুদ্ধত নিপুণ।
Verse 8
विप्रयुक्तो हि रामेण मुहूर्तमपि नोत्सहे।।।।जीवितुं मुनिशार्दूल न रामं नेतुमर्हसि।
ৰামৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হ’লে মই এক মুহূৰ্তও জীয়াই থাকিবলৈ নোৱাৰোঁ। হে মুনিশাৰ্দূল, তুমি ৰামক লৈ যোৱা উচিত নহয়।
Verse 9
यदि वा राघवं ब्रह्मन्नेतुमिच्छसि सुव्रत।।।।चतुरङ्गसमायुक्तं मया च सहितं नय।
হে ব্ৰাহ্মণ, সুব্ৰত মুনিবৰ! যদি তুমি ৰাঘৱক লৈ যাবলৈ ইচ্ছা কৰা, তেন্তে মোকো মোৰ চতুৰঙ্গ সেনাসহ একেলগে লৈ যোৱা।
Verse 10
षष्टिर्वर्षसहस्राणि जातस्य मम कौशिक।।।।दु:खेनोत्पादितश्चायं न रामं नेतुमर्हसि।
হে কৌশিক! মোৰ জন্মৰ পৰা ষাঠি হাজাৰ বছৰ পাৰ হৈ গৈছে; আৰু এই ৰামক মই দুখ সহি সহি মাত্ৰ লাভ কৰিছোঁ—সেয়ে তুমি তেওঁক লৈ যোৱা উচিত নহয়।
Verse 11
चतुर्णामात्मजानां हि प्रीति:परमिका मम।।।।ज्येष्ठं धर्मप्रधानं च न रामं नेतुमर्हसि।
মোৰ চাৰিজন পুত্ৰৰ মাজত ৰামৰ প্ৰতি মোৰ প্ৰীতি সৰ্বাধিক; আৰু তেওঁ জ্যেষ্ঠ তথা ধৰ্মত অগ্ৰগণ্য, সেয়ে ৰামক লৈ যোৱা আপোনাৰ পক্ষে উচিত নহয়।
Verse 12
किंवीर्या राक्षसास्ते च कस्य पुत्राश्च ते च के।।।।कथं प्रमाणा: के चैतान्रक्षन्ति मुनिपुङ्गव।
হে মুনিপুঙ্গৱ, সেই ৰাক্ষসসকলৰ বীৰ্য কিমান? তেওঁলোক কাৰ পুত্ৰ, আৰু তেওঁলোক কোন? তেওঁলোকৰ দেহ-প্ৰমাণ কেনেকুৱা, আৰু তেওঁলোকক কোনে ৰক্ষা কৰে?
Verse 13
कथं च प्रतिकर्तव्यं तेषां रामेण रक्षसाम्।।।।मामकैर्वा बलैर्ब्रह्मन्मया वा कूटयोधिनाम्।3
হে ব্ৰাহ্মণ, সেই কূটযোদ্ধা ৰাক্ষসসকলৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিশোধ কেনেকৈ কৰিব—ৰামৰ দ্বাৰা, মোৰ সৈন্যবলেৰে, নে মই নিজেই?
Verse 14
सर्वं मे शंस भगवन्कथं तेषां मया रणे।।।।स्थातव्यं दुष्टभावानां वीर्योत्सिक्ता हि राक्षसा:।4तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत।।।।
হে ভগৱন, সকলো কথা মোক কওক—ৰণত মই তেওঁলোকৰ সন্মুখত কেনেকৈ থিয় হ’ম? কিয়নো সেই ৰাক্ষসসকল দুষ্টস্বভাৱৰ আৰু নিজৰ বীৰ্যৰ গৰ্বত উন্মত্ত। দশৰথৰ এই বাক্য শুনি বিশ্বামিত্ৰে উত্তৰ দিলে।
Verse 15
सर्वं मे शंस भगवन्कथं तेषां मया रणे।।1.20.14।।स्थातव्यं दुष्टभावानां वीर्योत्सिक्ता हि राक्षसा:।4तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत।।1.20.15।।
হে ভগৱন, সকলো কথা মোক বুজাই কওক—ৰণত মই তেওঁলোকৰ সন্মুখীন কেনেকৈ হ’ম? সেই ৰাক্ষসসকল দুষ্টস্বভাৱৰ আৰু নিজৰ শক্তিৰ গৰ্বত ফুলি উঠিছে। দশৰথৰ বাক্য শুনি বিশ্বামিত্ৰে প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 16
पौलस्त्यवंशप्रभवो रावणो नाम राक्षस:।स ब्रह्मणा दत्तवरस्त्रैलोक्यं बाधते भृशम्।।1.20.16।।महाबलो महावीर्यो राक्षसैर्बहुभिर्वृत:।
পুলস্ত্য বংশত জন্ম লোৱা ‘ৰাৱণ’ নামৰ এক ৰাক্ষস আছে। ব্ৰহ্মাই দিয়া বৰৰ বলত বলৱান হৈ সি ত্ৰিলোকক অতি ভীষণভাৱে পীড়া দিয়ে; মহাবলী, মহাবীৰ্যৱান, আৰু বহু ৰাক্ষসেৰে পৰিবেষ্টিত।
Verse 17
श्रूयते हि महावीर्यो रावणो राक्षसाधिप:।।।।साक्षाद्वैश्रवणभ्राता पुत्रो विश्रवसो मुने:।
শুনা যায় যে মহাবীৰ্যৱান ৰাৱণ ৰাক্ষসাধিপতি; সি সাক্ষাৎ বৈশ্ৰৱণ (কুবেৰ)ৰ ভ্ৰাতা আৰু মুনি বিশ্ৰৱসৰ পুত্ৰ।
Verse 18
यदा स्वयं न यज्ञस्य विघ्नकर्ता महाबल:।।।।तेन सञ्चोदितौ द्वौ तु राक्षसौ वै महाबलौ।मारीचश्च सुबाहुश्च यज्ञविघ्नं करिष्यत:।।।।
যেতিয়া সেই মহাবলী নিজে যজ্ঞৰ বিঘ্নকাৰী নহয়, তেতিয়া সি প্ৰেৰণা দি দুজন মহাবলী ৰাক্ষস—মাৰীচ আৰু সুবাহু—ক যজ্ঞত বিঘ্ন ঘটাবলৈ নিয়োজিত কৰে।
Verse 19
यदा स्वयं न यज्ञस्य विघ्नकर्ता महाबल:।।1.20.18।।तेन सञ्चोदितौ द्वौ तु राक्षसौ वै महाबलौ।मारीचश्च सुबाहुश्च यज्ञविघ्नं करिष्यत:।।1.20.19।।
যেতিয়া সেই মহাবলী নিজে যজ্ঞ ভাঙি নধৰে, তেতিয়া সি প্ৰেৰণা দি দুজন মহাবলী ৰাক্ষস—মাৰীচ আৰু সুবাহু—ক যজ্ঞত বিঘ্ন ঘটাবলৈ নিয়োজিত কৰে।
Verse 20
इत्युक्तो मुनिना तेन राजोवाच मुनिं तदा।न हि शक्तोऽस्मि सङ्ग्रामे स्थातुं तस्य दुरात्मन:।।।।
সেই মুনিয়ে এইদৰে ক’লে, ৰজাই তেতিয়া মুনিক উত্তৰ দিলে: “যুদ্ধত সেই দুষ্টচিত্তজনৰ সন্মুখত থিয় হ’বলৈ মই সক্ষম নহয়।”
Verse 21
स त्वं प्रसादं धर्मज्ञ कुरुष्व मम पुत्रके।मम चैवाल्पभाग्यस्य दैवतं हि भवान्गुरु:।।।।
সেয়ে, হে ধৰ্মজ্ঞ, মোৰ সৰু পুত্ৰটোৰ ওপৰত প্ৰসাদ কৰক; আৰু অল্পভাগ্যশালী মোৰ ওপৰতো। ভৱানেই মোৰ গুৰু—সঁচাকৈ মোৰ দেৱতা আৰু আশ্ৰয়।
Verse 22
देवदानवगन्धर्वा यक्षा:पतगपन्नगा:।न शक्ता रावणं सोढुं किं पुनर्मानवा युधि।।।।
দেৱ, দানৱ, গন্ধৰ্ব, যক্ষ, পক্ষী আৰু নাগসকলেও যুদ্ধত ৰাৱণক সহিব নোৱাৰে—তেন্তে মানুহে কেনেকৈ পাৰিব?
Verse 23
स हि वीर्यवतां वीर्यमादत्ते युधि राक्षस:।तेन चाहं न शक्तोऽस्मि संयोद्धुं तस्य वा बलै:।।।।सबलो वा मुनिश्रेष्ठ सहितो वा ममात्मजै:।
সেই ৰাক্ষসে যুদ্ধত বীৰসকলৰ বীৰ্যও হৰণ কৰে। সেয়ে, হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, মই তাৰ সৈতে বা তাৰ বাহিনীৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিবলৈ সক্ষম নহয়—মই সেনাসহ গৈলেও, বা মোৰ পুত্ৰসকলৰ সৈতে একেলগে গৈলেও।
Verse 24
कथमप्यमरप्रख्यं सङ्ग्रामाणामकोविदम्।बालं मे तनयं ब्रह्मन् नैव दास्यामि पुत्रकम्।।।।
হে ব্ৰাহ্মণ, মোৰ পুত্ৰটো অমৰ-সদৃশ দেখা গ’লেও যুদ্ধবিদ্যাত অদক্ষ; সি এতিয়াও বালক। কোনো উপায়ে মই মোৰ সৰু পুত্ৰটোক এৰি নিদিম।
Verse 25
अथ कालोपमौ युध्दे सुतौ सुन्दोपसुन्दयो:।।।।यज्ञविघ्नकरौ तौ ते नैव दास्यामि पुत्रकम्।
আৰু অধিককৈ, সুন্দ আৰু উপসুন্দৰ সেই দুজন পুত্ৰ যুদ্ধত কালসম ভয়ংকৰ; তোমাৰ যজ্ঞত বিঘ্ন ঘটোৱা সিহঁতেই। সেয়ে মই মোৰ পুত্ৰক কেতিয়াও দিম নোৱাৰোঁ।
Verse 26
मारीचश्च सुबाहुश्च वीर्यवन्तौ सुशिक्षितौ।तयोरन्यतरेणाहं योध्दा स्यां ससुहृद्गण:।।।।
মাৰীচ আৰু সুবাহু শক্তিমান আৰু সু-প্ৰশিক্ষিত; মোৰ বিশ্বাসী সুহৃদগণৰ সৈতে মই সিহঁতৰ মাজৰ যিকোনো এজনৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিব পাৰোঁ।
Verse 27
इति नरपतिजल्पनाद्द्विजेन्द्रंकुशिकसुतं सुमहान्विवेश मन्यु:।सुहुत इव मखेऽग्निराज्यसिक्तस्समभवदुज्ज्वलितो महर्षिवह्नि:।।।।
ৰাজাই এইদৰে কোৱাৰ লগে লগে, দ্বিজেন্দ্ৰ কুশিকপুত্ৰ সেই মহামুনিৰ অন্তৰত মহাক্ৰোধ প্ৰৱেশ কৰিলে; যজ্ঞত ঘৃত সিঞ্চিত অগ্নি যেন উজ্জ্বলকৈ জ্বলি উঠে, তেনেদৰে মহর্ষি অগ্নিসম ক্ৰোধে প্ৰজ্বলিত হৈ উঠিল।
Verse 28
এই সম্পূৰ্ণ অক্ষৌহিণী সেনা মোৰ অধীন; মই ইয়াৰ স্বামী আৰু অধিপতি। এই সেনাৰে আৱৃত হৈ আগবাঢ়ি গৈ, মই নিজেই সেই নিশাচৰসকলৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিম।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a king may relinquish his underage heir to an ascetic mission for the sake of protecting a yajña. Daśaratha prioritizes paternal guardianship and dynastic security, while Viśvāmitra’s request frames participation as a dharmic obligation that supersedes private attachment.
The sarga teaches that dharma is often adjudicated at the boundary between emotion and duty: personal love does not automatically override obligations tied to the maintenance of ritual and social order. It also highlights that ascetic authority (tapas) can function as a legitimizing force that compels political cooperation when the public good is threatened.
The principal cultural landmark is the yajña setting itself—an institution requiring protection to remain nirvighna (unobstructed). The chapter also foregrounds the military-cultural unit of an akṣauhiṇī and the epic’s cosmological scope through references to the ‘three worlds’ (trailokya) afflicted by Rāvaṇa.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.