Sarga 12
द्वादशः सर्गः — Aśvamedha-saṅkalpa (Daśaratha resolves on the Horse Sacrifice)
बालकाण्ड
সৰ্গ ১২ত মহাৰাজ দশৰথে সন্তানহীনতাৰ শোক আৰু বংশধাৰা অটুট ৰখাৰ কামনাৰে অশ্বমেধ যজ্ঞ কৰিবলৈ বিধিবৎ সংকল্প গ্ৰহণ কৰে। বসন্তকালত তেওঁ ঘোষণা কৰে যে যজ্ঞ শাস্ত্ৰানুসাৰে কঠোৰ নিয়মেৰে সম্পন্ন হ’ব, আৰু ঋষ্যশৃঙ্গ মুনিৰ আধ্যাত্মিক প্ৰভাৱৰ দ্বাৰাই মনোৰথ সিদ্ধি লাভ হ’ব। দৰবাৰৰ নিয়ম অনুসৰি সুমন্ত্ৰক আদেশ দিয়া হয় যে মুখ্য ঋত্বিজ আৰু বিদ্বান ব্ৰাহ্মণ—বশিষ্ঠ, সুয়জ্ঞ, বামদেৱ, জাবালি, কাশ্যপ আদি—ক আহ্বান কৰিব। সমবেত পুৰোহিতসকলে “সাধু” বুলি সিদ্ধান্ত সমৰ্থন কৰে, যজ্ঞ-সামগ্ৰী সংগ্ৰহ আৰু যজ্ঞ-অশ্বক বিধিমতে মুক্তি দিয়াৰ ব্যৱস্থা কৰিবলৈ কয়। তেওঁলোকে ৰজাৰ ধৰ্মিক বুদ্ধিৰ ফলস্বৰূপ অতি পৰাক্ৰমী চাৰিজন পুত্ৰ লাভৰ আশীৰ্বাদ দিয়ে। তাৰ পিছত প্ৰশাসনিক নিৰ্দেশত সৰয়ূ নদীৰ উত্তৰ তীৰত যজ্ঞভূমি নিৰ্ধাৰণ, শান্তি-কর্ম আৰু কল্পবিধিৰ কঠোৰ পালন উল্লেখ কৰা হয়। লগতে সতৰ্কবাণী দিয়া হয় যে ব্ৰহ্মৰাক্ষসসকলে যজ্ঞত ছিদ্ৰ বিচাৰে; যজ্ঞ দোষযুক্ত হ’লে যজমানৰ বিপদ ঘটে। শেষত মন্ত্রীসকলে আদেশ কাৰ্যকৰী কৰে, ব্ৰাহ্মণসকল বিদায় লয়, আৰু ৰজা প্ৰাসাদলৈ উভতি যায়—সংকল্পৰ পৰা প্ৰাতিষ্ঠানিক কাৰ্যৰ আৰম্ভণি।
Shlokas
Verse 1
तत: काले बहुतिथे कस्मिंश्चित्सुमनोहरे।वसन्ते समनुप्राप्ते राज्ञो यष्टुं मनोऽभवत्।।।।
তাৰ পিছত বহুদিনৰ অন্তত, এক অতি মনোহৰ সময়ত, বসন্ত ঋতু আহি পোৱাত ৰজাৰ মন যজ্ঞ কৰিবলৈ উদ্বুদ্ধ হ’ল।
Verse 3
तथेति च स राजानमुवाच च सुसत्कृत:।सम्भारा सम्भ्रियन्तां ते तुरगश्च विमुच्यताम्।।।।
সুসত্কৃত হৈ সেই দ্বিজে ৰজাক ক’লে: “তথাস্তु। আপোনাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সম্ভাৰসমূহ সংগ্ৰহ কৰা হওক, আৰু যজ্ঞাশ্বক মুক্ত কৰা হওক।”
Verse 4
ततो राजाऽब्रवीद्वाक्यं सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम्।सुमन्त्रावाहय क्षिप्रं ऋत्विजो ब्रह्मवादिन:।।।।सुयज्ञं वामदेवं च जाबालिमथ काश्यपम्।पुरोहितं वसिष्ठं च ये चान्ये द्विजसत्तमा:।।।।
তাৰ পাছত ৰজাই মন্ত্ৰীশ্ৰেষ্ঠ সুমন্ত্ৰক ক’লে: “সুমন্ত্ৰ, শীঘ্ৰে ব্ৰহ্মবাদী ঋত্বিজসকলক আহ্বান কৰা—সুয়জ্ঞ, বামদেৱ, জাবালি আৰু কাশ্যপক; লগতে পুৰোহিত বশিষ্ঠক আৰু আন শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকলকো।”
Verse 5
ततो राजाऽब्रवीद्वाक्यं सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम्।सुमन्त्रावाहय क्षिप्रं ऋत्विजो ब्रह्मवादिन:।।1.12.4।।सुयज्ञं वामदेवं च जाबालिमथ काश्यपम्।पुरोहितं वसिष्ठं च ये चान्ये द्विजसत्तमा:।।1.12.5।।
তেতিয়া ৰজাই মন্ত্ৰীসকলৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ সুমন্ত্ৰক ক’লে: “হে সুমন্ত্ৰ! শীঘ্ৰে যজ্ঞ-কাৰ্য্যৰ ঋত্বিজ আৰু বেদজ্ঞ ব্ৰহ্মবাদীসকলক আহ্বান কৰা—সুযজ্ঞ, বামদেৱ, জাবালী, কাশ্যপ; লগতে কুল-পুৰোহিত বশিষ্ঠ আৰু আন শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকলকো।”
Verse 6
ततस्सुमन्त्रस्त्वरितं गत्वा त्वरितविक्रम:।समानयत्स तान्विप्रान् समस्तान्वेदपारगान्।।।।
তেতিয়া ত্বৰিত পৰাক্ৰমী সুমন্ত্ৰ তৎক্ষণাৎ গৈ, বেদত পাৰঙ্গত সকলো বিপ্ৰক একেলগে সমবেত কৰি আনিলে।
Verse 7
तान्पूजयित्वा धर्मात्मा राजा दशरथस्तदा।धर्मार्थसहितं युक्तं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत्।।।।
তেওঁলোকক পূজা কৰি ধৰ্মাত্মা ৰজা দশৰথে তেতিয়া ধৰ্ম-অৰ্থসহিত, যুক্তিযুক্ত আৰু মৃদু, সুস্নিগ্ধ বাক্য ক’লে।
Verse 8
मम लालप्यमानस्य पुत्रार्थं नास्ति वै सुखम्।तदर्थं हयमेधेन यक्ष्यामीति मतिर्मम।।।।
‘পুত্ৰলাভৰ আকাংক্ষাত ব্যাকুল মোৰ সঁচাকৈ সুখ নাই; সেয়ে মোৰ সিদ্ধান্ত—মই অশ্বমেধ যজ্ঞ কৰিম।’
Verse 9
तदहं यष्टुमिच्छामि शास्त्रदृष्टेन कर्मणा।ऋषिपुत्रप्रभावेन कामान्प्राप्स्यामि चाप्यहम्।।।।
‘সেয়ে মই শাস্ত্ৰদৃষ্ট কৰ্মবিধি অনুসাৰে যজ্ঞ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ; আৰু ঋষিপুত্ৰৰ প্ৰভাৱ-অনুগ্ৰহে মইও ইষ্টফল লাভ কৰিম।’
Verse 10
ततस्साध्विति तद्वाक्यं ब्राह्मणा: प्रत्यपूजयन्।वसिष्ठप्रमुखास्सर्वे पार्थिवस्य मुखाच्च्युतम्।।।।
তেতিয়া বসিষ্ঠপ্ৰমুখ সকলো ব্ৰাহ্মণে পাৰ্থিৱৰ মুখৰ পৰা নিৰ্গত সেই বাক্যক ‘সাধু’ বুলি কৈ প্ৰশংসা কৰিলে।
Verse 11
ऋष्यशृङ्गपुरोगाश्च प्रत्यूचुर्नृपतिं तदा।सम्भारास्सम्भ्रियन्तां ते तुरगश्च विमुच्यताम्।।।।
তেতিয়া ঋষ্যশৃঙ্গক অগ্ৰে ৰাখি পুৰোহিতসকলে নৃপতিক উত্তৰ দিলে: “যজ্ঞৰ সকলো সামগ্ৰী সংগ্ৰহ কৰা হওক, আৰু আপোনাৰ যজ্ঞাশ্ব মুক্ত কৰা হওক।”
Verse 12
सर्वथा प्राप्स्यसे पुत्रांश्चत्वारोऽमितविक्रमान्।यस्य ते धार्मिकी बुद्धिरियं पुत्रार्थमागता ।।।।
“নিশ্চয় আপুনি অমিত পৰাক্ৰমশালী চাৰি পুত্ৰ লাভ কৰিব; কিয়নো পুত্ৰপ্ৰাপ্তিৰ উদ্দেশ্যে উদ্ভৱ হোৱা এই আপোনাৰ ধৰ্মময় সংকল্পই তাৰ কাৰণ।”
Verse 13
तत: प्रीतोऽभवद्राजा श्रुत्वा तद्विजभाषितम्।अमात्यांश्चाब्रवीद्राजा हर्षेणेदं शुभाक्षरम्।।।।
ব্ৰাহ্মণসকলৰ বাক্য শুনি ৰজা প্ৰীত হ’ল; আৰু হৰ্ষেৰে তেওঁ নিজৰ অমাত্যসকলক মঙ্গলময় বাক্যৰে এইদৰে ক’লে।
Verse 14
गुरूणां वचनाच्छीघ्रं सम्भारास्सम्भ्रियन्तु मे।समर्थाधिष्ठितश्चाश्वस्सोपाध्यायो विमुच्यताम्।।।।
গুৰুজনৰ বচন অনুসাৰে শীঘ্ৰে মোৰ যজ্ঞসামগ্ৰী সংগ্ৰহ কৰা হওক; আৰু সমৰ্থ যোদ্ধাসকলৰ ৰক্ষাত, উপাধ্যায়সহ, অশ্ব মুক্ত কৰা হওক।
Verse 15
सरय्वाश्चोत्तरे तीरे यज्ञभूमिर्विधीयताम्।शान्तयश्चाभिवर्धन्तां यथाकल्पं यथाविधि।।।।
সৰয়ূ নদীৰ উত্তৰ তীৰত যজ্ঞভূমি বিধান কৰা হওক; আৰু কল্প-বিদি অনুসাৰে শান্তি আৰু ৰক্ষাৰ ক্ৰিয়াসমূহ যথাবিধি বৃদ্ধি কৰা হওক।
Verse 20
ततो द्विजास्ते धर्मज्ञमस्तुवन्पार्थिवर्षभम्।अनुज्ञातास्ततस्सर्वे पुनर्जग्मुर्यथागतम्।।।।
তেতিয়া সেই ধৰ্মজ্ঞ, ৰজাসকলৰ মাজত বৃষভসম পাৰ্থিৱক সেই দ্বিজসকলে স্তৱ কৰিলে। তাৰ অনুমতি লাভ কৰি সকলোৱে যিদৰে আহিছিল তিদৰে পুনৰ উভতি গ’ল।
Verse 21
गतेष्वथ द्विजाग्य्रेषु मन्त्रिणस्तान्नराधिप:।विसर्जयित्वा स्वं वेश्म प्रविवेश महाद्युति:।।।।
শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকল গুচি যোৱাৰ পাছত, মহাদ্যুতিমান নৰাধিপে নিজৰ মন্ত্ৰীসকলকো বিদায় দি নিজৰ ৰাজপ্ৰাসাদত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 22
তাত ৰূপ-যৌৱনশালিনী গণিকাসকল যাওক; ঋষিৰ সেই পুত্ৰক প্ৰলোভিত কৰি, সৎকাৰসহ ইয়ালৈ আনিব।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Daśaratha’s decision to pursue progeny through a public, śāstra-governed sacrifice rather than private expedients—framing personal longing (putrārtha) as an obligation to dynastic and civic stability (kula-santāna).
Desire becomes dharmic when routed through legitimate means: counsel of qualified authorities, procedural correctness (kalpa-vidhi), and accountability. The text also teaches that sacred acts demand meticulous integrity, since even minor omissions can invert intended outcomes.
The northern bank of the Sarayū is specified as the site for constructing the yajnabhūmi, highlighting Ayodhyā’s ritual geography and the cultural centrality of Vedic sacrifice, including śānti rites and the ceremonial release of the Aśvamedha horse.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.