Sarga 10
ऋश्यशृङ्ग-आनयनम् (Bringing Ṛśyaśṛṅga to Aṅga and His Marriage to Śāntā)
बालकाण्ड
ਸৰ্গ ১০ ত ৰজা দশৰথৰ অনুৰোধত মন্ত্ৰী সুমন্ত্ৰই ৰজা আৰু সভাসদসকলৰ আগত ঋষি ঋষ্যশৃঙ্গক কেনেকৈ ৰজা ৰোমপাদৰ ৰাজ্যলৈ অনা হৈছিল, সেই পুৰণি কাহিনী বৰ্ণনা কৰিছে। ৰোমপাদৰ ৰাজ্যত খৰাং হোৱাত, মন্ত্ৰীসকলে এক কৌশল ৰচনা কৰে। তেওঁলোকে সুন্দৰী বাৰবনিতাসকলক অৰণ্যলৈ পঠায় যাতে তেওঁলোকে নাৰী আৰু নগৰীয়া সুখৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে অজ্ঞ সেই তপস্বীক আকৰ্ষিত কৰিব পাৰে। বাৰবনিতাসকলে বিভাণ্ডক ঋষিৰ আশ্ৰমৰ ওচৰত সুযোগৰ বাবে অপেক্ষা কৰে। ঋষ্যশৃঙ্গই তেওঁলোকক লগ পাই তেওঁলোকৰ পৰিচয় সোধে আৰু অতিথি সৎকাৰ কৰে। পিতৃৰ উভতি অহাৰ ভয়ত নাৰীসকলে মিঠাই আৰু সুস্বাদু খাদ্য দি গুচি যায়, যিবোৰক ঋষ্যশৃঙ্গই 'ফল' বুলি ভুল কৰে, যিয়ে তেওঁৰ নিৰ্দোষতা প্ৰকাশ কৰে। পিছদিনা তেওঁ পুনৰ সেই ঠাইলৈ যায় আৰু তেওঁলোকৰ সৈতে অংগ দেশলৈ যাত্ৰা কৰে। তেওঁ অহাৰ লগে লগে বৰষুণৰ দেৱতা পৰ্জন্যই বৰষুণ দিয়ে। ৰোমপাদে তেওঁক ভক্তিৰে আদৰণি জনায় আৰু পিতৃ বিভাণ্ডকৰ ক্ৰোধৰ পৰা ৰক্ষা পাবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে, আৰু অৱশেষত নিজৰ কন্যা শান্তাক ঋষ্যশৃঙ্গৰ সৈতে বিবাহ দিয়ে।
Shlokas
Verse 1
सुमन्त्रश्चोदितो राज्ञा प्रोवाचेदं वचस्तदा।यथर्श्यशृङ्गस्त्वानीत श्श्रुणु मे मन्त्रिभिस्सह।।।।
ৰাজাৰ আদেশত প্ৰেৰিত সুমন্ত্ৰে তেতিয়া এই বাক্য ক’লে: “মন্ত্ৰীসকলসহ শুনা—ঋষ্যশৃংগক ইয়ালৈ কেনেকৈ আনিছিল।”
Verse 2
रोमपादमुवाचेदं सहामात्य: पुरोहित:।उपायो निरपायोऽयमस्माभिरभिचिन्तित:।। ।।
অমাত্যসকলৰ সৈতে পুৰোহিতে ৰোমপাদক ক’লে: “আমি চিন্তা কৰা উপায় এইটো; ই নিৰাপদ, অপায়ৰহিত।”
Verse 3
ऋश्यशृङ्गो वनचरस्तपस्स्वाध्ययने रत:।अनभिज्ञस्स नारीणां विषयाणां सुखस्य च।।।
ঋশ্যশৃঙ্গ বনচৰ, তপস্যা আৰু স্বাধ্যায়ত ৰত; নাৰী, বিষয়ভোগ আৰু লোকসুখৰ বিষয়ে সি সম্পূৰ্ণ অনভিজ্ঞ।
Verse 4
इन्द्रियार्थैरभिमतैर्नरचित्तप्रमाथिभि: ।पुरमानाययिष्याम: क्षिप्रं चाध्यवसीयताम्।। ।।
“ইন্দ্ৰিয়প্ৰিয়, নৰচিত্তক মথি পেলাব পৰা বিষয়সুখেৰে আমি তাক নগৰলৈ আনিম; সেয়ে শীঘ্ৰে সিদ্ধান্ত হওক।”
Verse 5
गणिकास्तत्र गच्छन्तु रूपवत्यस्स्वलङ्कृता:।प्रलोभ्य विविधोपायैरानेष्यन्तीह सत्कृता:।।।।
“তাত ৰূপৱতী, সুসজ্জিত গণিকাসকল যাওক; নানা উপায়ে প্ৰলোভিত কৰি, সৎকাৰসহ তাক ইয়ালৈ আনক।”
Verse 6
श्रुत्वा तथेति राजा च प्रत्युवाच पुरोहितम्।पुरोहितो मन्त्रिणश्च तथा चक्रुश्च ते तदा।।।।
সেয়া শুনি ৰজাই পুৰোহিতক উত্তৰ দিলে—“তথাস্তু।” তাৰপিছত পুৰোহিত আৰু মন্ত্ৰীসকলে সেই সময়তে তেনেদৰেই কাৰ্য সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 7
वारमुख्याश्च तच्छ्रुत्वा वनं प्रविविशुर्महत्।आश्रमस्याविदूरेऽस्मिन् यत्नं कुर्वन्ति दर्शने।।।।ऋषिपुत्रस्य धीरस्य नित्यमाश्रमवासिन:।
এই কথা শুনি মুখ্য বেশ্যাসকল মহাবনত প্ৰৱেশ কৰিলে। আশ্ৰমৰ অতি ওচৰত থাকি, সদায় আশ্ৰমবাসী ধীৰ আৰু সংযমী ঋষিপুত্ৰৰ দৰ্শন লাভ কৰিবলৈ তেওঁলোকে নিৰন্তৰ যত্ন কৰিলে।
Verse 8
पितुस्सनित्यसन्तुष्टो नातिचक्राम चाश्रमात्।।।।न तेन जन्मप्रभृति दृष्टपूर्वं तपस्विना।स्त्री वा पुमान्वा यच्चान्यत्सर्वं नगरराष्ट्रजम्।। ।।
পিতৃসান্নিধ্যত সদায় সন্তুষ্ট হৈ তেওঁ কেতিয়াও আশ্ৰমৰ সীমা অতিক্ৰম নকৰিলে।
Verse 9
पितुस्सनित्यसन्तुष्टो नातिचक्राम चाश्रमात्।।1.10.8।।न तेन जन्मप्रभृति दृष्टपूर्वं तपस्विना।स्त्री वा पुमान्वा यच्चान्यत्सर्वं नगरराष्ट्रजम्।। 1.10.9।।
জন্মৰ পৰা সেই তপস্বীয়ে নাৰী বা পুৰুষ—আৰু নগৰ-ৰাষ্ট্ৰসম্বন্ধীয় আন কোনো বস্তু—আগতে কেতিয়াও দেখা নাছিল।
Verse 10
तत: कदाचित्तं देशमाजगाम यदृच्छया।विभण्डकसुतस्तत्र ताश्चापश्यद्वराङ्गना:।।।।
তাৰ পাছত এদিন বিভাণ্ডকৰ পুত্ৰ যদৃচ্ছায় সেই দেশলৈ আহি পৰিল; তাত তেওঁ সেই সুন্দৰী নাৰীসকলক দেখিলে।
Verse 11
ताश्चित्रवेषा: प्रमदा गायन्त्यो मधुरस्वरा:।ऋषिपुत्रमुपागम्य सर्वा वचनमब्रुवन्।। ।।
চিত্ৰবেশধাৰী সেই প্ৰমদাসকল মধুৰ স্বৰে গাই গাই ঋষিপুত্ৰৰ ওচৰলৈ আহিল; আৰু সকলোৱে মিলি তেওঁক বাক্য ক’লে।
Verse 12
कस्त्वं किं वर्तसे ब्रह्मन् ज्ञातुमिच्छामहे वयम्।एकस्त्वं विजने घोरे वने चरसि शंस न:।। ।।
হে ব্ৰাহ্মণ, তুমি কোন? তুমি কেনেকৈ জীৱন ধাৰণ কৰিছা? আমি জানিব বিচাৰোঁ। এই ভয়ংকৰ নিৰ্জন বনতে তুমি একেলগে কিয় ঘূৰি ফুৰিছা? আমাক কোৱা।
Verse 13
अदृष्टरूपास्तास्तेन काम्यरूपा वने स्त्रिय:।हार्दात्तस्य मतिर्जाता व्याख्यातुं पितरं स्वकम्।।।।
বনত তেনে আগতে কেতিয়াও ইমান মনোহৰ ৰূপৰ নাৰী দেখা নাছিল; হৃদয়ৰ স্নেহে প্ৰেৰিত হৈ, নিজৰ পিতাৰ কথা তেওঁলোকক ক’বলৈ তাৰ মনত এক সংকল্প জাগিল।
Verse 14
पिता विभण्डकोऽस्माकं तस्याहं सुत औरस:।ऋश्यशृङ्ग इति ख्यातं नाम कर्म च मे भुवि।।।।
আমাৰ পিতা বিভাণ্ডক; আৰু মই তেওঁৰেই ঔৰস পুত্ৰ। পৃথিৱীত মোৰ নাম ‘ঋষ্যশৃংগ’ বুলি খ্যাত—মোৰ কৰ্ম আৰু ভাগ্যৰ সৈতে জড়িত নাম।
Verse 15
इहाश्रमपदोऽस्माकं समीपे शुभदर्शना:।करिष्ये वोऽत्र पूजां वै सर्वेषां विधिपूर्वकम्।।।।
ইয়াৰ ওচৰতে আমাৰ আশ্ৰম আছে, হে শুভদৰ্শনা নাৰীসকল। তাত মই তোমালোক সকলোকে বিধিপূৰ্বক, নিয়মানুসাৰে, যথোচিত পূজা-আতিথ্য কৰিম।
Verse 16
ऋषिपुत्रवचश्श्रुत्वा सर्वासां मतिरास वै।तदाश्रमपदं द्रष्टुं जग्मुस्सर्वाश्च तेन ता:।। ।।
ঋষিপুত্ৰৰ বাক্য শুনি সকলোৰে মনত গভীৰ উৎসুকতা জাগিল; সেই আশ্ৰমস্থান চাবলৈ সেই সকলো নাৰী তেওঁৰ সৈতে তাত গ’ল।
Verse 17
आगतानां तत: पूजामृषिपुत्रश्चकार ह।इदमर्घ्यमिदं पाद्यमिदं मूलमिदं फलं च न:।।।।
তাৰ পিছত ঋষিপুত্ৰে তেওঁলোকক যথোচিত পূজা কৰিলে: “এই অৰ্ঘ্য, এই পাদ্য; আৰু এই আমাৰ মূল আৰু ফল—গ্ৰহণ কৰক।”
Verse 18
प्रतिगृह्य च तां पूजां सर्वा एव समुत्सुका:।ऋषेर्भीताश्च शीघ्रं ता गमनाय मतिं दधु:।।।।
সেই পূজা গ্ৰহণ কৰি সকলোৱে উত্সুক হ’লেও ব্যাকুল হ’ল; ঋষিক ভয় কৰি সোনকালে গমন কৰিবলৈ মন স্থিৰ কৰিলে।
Verse 19
अस्माकमपि मुख्यानि फलानीमानि वै द्विज ।गृहाण प्रति भद्रं ते भक्षयस्व च मा चिरम्।।।।
“হে দ্বিজ, আমাৰ এই শ্ৰেষ্ঠ ফলসমূহ গ্ৰহণ কৰক; আপোনাৰ মঙ্গল হওক—ভক্ষণ কৰক, বিলম্ব নকৰিব।”
Verse 20
ततस्तास्तं समालिङ्ग्य सर्वा हर्षसमन्विता:।मोदकान्प्रददुस्तस्मै भक्ष्यांश्च विविधान् बहून्।।।।
তাৰ পিছত হৰ্ষে পৰিপূৰ্ণ সকলোৱে তেওঁক আলিঙ্গন কৰি, তেওঁলৈ বহু মোদক আৰু নানা বিধৰ বহু ভক্ষ্য প্ৰদান কৰিলে।
Verse 21
तानि चास्वाद्य तेजस्वी फलानीति स्म मन्यते।अनास्वादितपूर्वाणि वने नित्यनिवासिनाम्।।।।
সেই তেজস্বীয়ে সেই ফলসমূহ আস্বাদ কৰি মনে ভাবিলে—“এইবোৰ ফল”; বনতে নিত্যবাসী লোকসকলে পূৰ্বে কেতিয়াও আস্বাদ নকৰা অপূৰ্ব ফল।
Verse 22
आपृच्छ्य च तदा विप्रं व्रतचर्यां निवेद्य च।गच्छन्ति स्मापदेशात्ता भीतास्तस्य पितुस्स्त्रिय:।।।।
তাৰ পাছত সেই বিপ্ৰক বিদায় লৈ আৰু নিজৰ ব্ৰতাচৰণৰ কথা অজুহাত স্বৰূপে নিবেদন কৰি, তেওঁৰ পিতাক ভয় কৰা সেই স্ত্ৰীসকল তাতৰ পৰা গুচি গ’ল।
Verse 23
गतासु तासु सर्वासु काश्यपस्यात्मजो द्विज:।अस्वस्थहृदयश्चासीद्दु:खं स्म परिवर्तते।।।।
সকলো গুচি যোৱাৰ পাছত, কাশ্যপবংশজাত সেই দ্বিজৰ হৃদয় অস্থিৰ হ’ল; তেওঁ মনতে পুনঃপুনঃ দুখকেই ঘূৰাই-ফুৰাই ভাবি থাকিল।
Verse 24
ततोऽपरेद्युस्तं देशमाजगाम स वीर्यवान्।मनोज्ञा यत्र ता दृष्टा वारमुख्यास्स्वलङ्कृताः।।।।
তাৰ পাছত পৰদিন সেই বীৰ্যবান তপস্বী পুনৰ সেই স্থানলৈ আহিল, য’ত তেওঁ মনোহৰ আৰু সুসজ্জিত বাৰমুখ্যাসকলক দেখিছিল।
Verse 25
दृष्ट्वैव च तास्तदा विप्रमायान्तं हृष्टमानसा:।उपसृत्य ततस्सर्वास्तास्तमूचुरिदं वच:।।।।
সেই বিপ্ৰক আহি থকা দেখিমাত্ৰে তেওঁলোক হৃষ্টচিত্ত হ’ল; তাৰ পাছত সকলোৱে তেওঁৰ ওচৰলৈ গৈ এই বাক্য ক’লে।
Verse 26
एह्याश्रमपदं सौम्य ह्यस्माकमिति चाब्रुवन्।तत्राप्येष विधिश्श्रीमान् विशेषेण भविष्यति।।।।
তেওঁলোকে ক’লে: “হে সৌম্য, আমাৰ আশ্ৰমপদলৈ আহা; তাতো তোমাৰ বাবে বিশেষভাৱে শ্ৰীময় আতিথ্য-সৎকাৰ হ’ব।”
Verse 27
श्रुत्वा तु वचनं तासां सर्वासां हृदयङ्गमम्।गमनाय मतिं चक्रे तं च निन्युस्तदा स्त्रिय:।।।।
সেই সকলো নাৰীৰ হৃদয়ঙ্গম বাক্য শুনি, সি যোৱাৰ সংকল্প কৰিলে; তাৰ পাছত নাৰীসকলে তাক তেতিয়াই লগত লৈ গ’ল।
Verse 28
तत्र चानीयमाने तु विप्रे तस्मिन्महात्मनि।ववर्ष सहसा देवो जगत्प्रह्लादयंस्तदा।।।।
তাত যেতিয়া সেই মহাত্মা ব্ৰাহ্মণক আনিবলৈ লৈ যোৱা হৈছিল, তেতিয়া জগতক আনন্দিত কৰি বৰ্ষাদেৱে হঠাতে ধাৰাসাৰে বৰষুণ ঢালিলে।
Verse 29
वर्षेणैवागतं विप्रं विषयं स्वं नराधिप:।प्रत्युद्गम्य मुनिं प्रह्वश्शिरसा च महीं गत:।।।।
বৰষুণৰ সৈতে সেই ব্ৰাহ্মণ যেতিয়া নিজৰ ৰাজ্যসীমাত উপস্থিত হ’ল, তেতিয়া নৰাধিপ ৰজাই মুনিক আদৰিবলৈ আগবাঢ়িল; বিনয়ে শিৰ নোৱাই ভক্তিভাৱে মস্তক মাটিত স্পৰ্শ কৰি প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 30
अर्घ्यं च प्रददौ तस्मै न्यायतस्सुसमाहित:।वव्रे प्रसादं विप्रेन्द्रान्मा विप्रं मन्युराविशेत्।।।।
সুসংযত চিত্তে তেওঁ বিধিমতে তেওঁক অৰ্ঘ্য অৰ্পণ কৰিলে; আৰু ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠৰ প্ৰসাদ প্ৰাৰ্থনা কৰিলে—এই কাৰ্যৰ বাবে মুনি (পিতা)ৰ ক্ৰোধ যেন নাহে।
Verse 31
अन्त:पुरं प्रविश्यास्मै कन्यां दत्त्वा यथाविधि।शान्तां शान्तेन मनसा राजा हर्षमवाप स:।।।।एवं स न्यवसत्तत्र सर्वकामैस्सुपूजित:।
অন্তঃপুৰত প্ৰৱেশ কৰি ৰজাই বিধিপূৰ্বক নিজৰ কন্যা শান্তাক তেওঁক দান কৰি বিবাহ সম্পন্ন কৰিলে; শান্তচিত্তে ৰজাই হৰ্ষ লাভ কৰিলে। এইদৰে ঋষ্যশৃঙ্গ তাত সকলো সুখ-সামগ্ৰীৰে সন্মানিত হৈ সুপূজিত ৰূপে বাস কৰিলে।
Verse 32
সুসংযত চিত্তে তেওঁ বিধিমতে তেওঁক অৰ্ঘ্য অৰ্পণ কৰিলে; আৰু ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠৰ প্ৰসাদ প্ৰাৰ্থনা কৰিলে—এই কাৰ্যৰ বাবে মুনি (পিতা)ৰ ক্ৰোধ যেন নাহে।
Verse 33
অন্তঃপুৰত প্ৰৱেশ কৰি ৰজাই বিধিপূৰ্বক নিজৰ কন্যা শান্তাক তেওঁক দান কৰি বিবাহ সম্পন্ন কৰিলে; শান্তচিত্তে ৰজাই হৰ্ষ লাভ কৰিলে। এইদৰে ঋষ্যশৃঙ্গ তাত সকলো সুখ-সামগ্ৰীৰে সন্মানিত হৈ সুপূজিত ৰূপে বাস কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Romapāda’s ministerial plan to employ courtesans and sensory allure to relocate an innocent ascetic (Ṛśyaśṛṅga) from the forest to the kingdom. The sarga presents this as pragmatic statecraft aimed at public welfare (rain/fertility), yet it remains ethically complex because it leverages the sage’s inexperience rather than transparent consent.
Ascetic tapas is portrayed as a force with ecological and civic consequences: when Ṛśyaśṛṅga is brought, rain falls immediately, implying that inner discipline can manifest as outer prosperity. The chapter also cautions that sensory novelty can destabilize even disciplined persons when they lack experiential discernment.
Key markers include Vibhaṇḍaka’s forest hermitage (āśramapada) as the locus of austerity, Romapāda’s realm of Aṅga as the civic space seeking restoration, and courtly ritual culture—arghya/pādya hospitality, formal welcome with prostration, and marriage “yathā-vidhi”—as mechanisms for integrating ascetic authority into royal order.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.