Adhyaya 73
The Slaying of Vṛtrāsura
এই অধ্যায়ত ব্যাসৰ বৰ্ণনাৰ জৰিয়তে ইন্দ্ৰ আৰু বৃত্ৰাসুৰৰ মাজত ক্ৰমে তীব্ৰ হোৱা দ্বন্দ্ব-যুদ্ধ দেখুওৱা হৈছে। প্ৰথমে হাতী আৰু ৰথৰ সংঘৰ্ষ, তাৰ পিছত ঘন বাণবৃষ্টি, শূল-আঘাত, আৰু শেষত গদা, খড়্গ-ঢাল লৈ নিকট যুদ্ধ চলি থাকে। আকাশত শাম্ভৱ আৰু বৈষ্ণৱ দিৱ্য অস্ত্ৰৰ সংঘাতে অগ্নিস্ফুলিঙ্গ উৰি উঠে; সেই তেজে দুয়ো পক্ষৰ সেনা বিচলিত হৈ পিছু হটে আৰু যুদ্ধক্ষেত্ৰ প্ৰায় শূন্য হয়। বৃত্ৰে মায়াৰে ‘পৰ্বতৰ স্তূপ’ আৰু ভয়ংকৰ জীৱ-জন্তুৰ ঝাঁক সৃষ্টি কৰে, কিন্তু সেয়া প্ৰতিহত হৈ কাটি নাশ কৰা হয়। দেৱতা আৰু সিদ্ধসকলে গদাযুদ্ধ প্রত্যক্ষ কৰে। অৱশেষত ইন্দ্ৰে বৃত্ৰক চুলিৰে ধৰি শিৰচ্ছেদ কৰে; দেৱসকলে জয়ধ্বনি, দুন্দুভি-বাদ্য আৰু অপ্সৰাৰ নৃত্যৰে বিজয় উদ্যাপন কৰে, আৰু দৈত্যসকলে পলায়ন কৰে।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । ततो वृत्रो महातेजा दैत्यानां प्रवरो युधि । दिग्गजाढ्यं गजारूढः प्राद्रवद्बलसूदनम्
ব্যাসে ক’লে: তেতিয়া মহাতেজস্বী বৃত্ৰ—যুদ্ধত দানৱসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ—দিগ্গজসম বলবান হাতীত আৰোহণ কৰি বলসূদনৰ ফালে ধাৱিত হ’ল।
Verse 2
आगच्छंतं ततो वृत्रं शरैः कालानलप्रभैः । विव्याध सर्वगात्रेषु द्विरदस्थो महाहवे
বৃত্ৰ আগবাঢ়ি আহোঁতে, তেতিয়া মহাযুদ্ধত হাতীত আৰোহণ কৰা যোদ্ধাই কালানলসম দীপ্ত শৰেৰে তাৰ সৰ্বাঙ্গ বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 3
ततो वृत्रस्तु शीर्षं च जिष्णोरेव पतत्रिणा । विव्याध सहसा तेन स चचाल महाबलः
তাৰ পাছত জিষ্ণুৰ পাখিধাৰী বাহনে হঠাতে বৃত্ৰৰ মূৰ বিদ্ধ কৰিলে; তথাপি সেই মহাবলী কঁপিল, কিন্তু তৎক্ষণাৎ নপতিল।
Verse 4
आत्मानं च समाश्वास्य धनुरुद्यम्य वीर्यवान् । ववर्ष शरवर्षेण तस्य दैत्यस्य विग्रहे
নিজ মন দৃঢ় কৰি, সেই বীৰে ধনু উঠাই সেই দানৱৰ দেহত শৰ-বৃষ্টিৰ দৰে বাণ বৰষালে।
Verse 5
शरांश्छित्वा बिभेदाशु शरैराशीविषोपमैः । शतक्रतुं महावीर्यः सर्वदेवाधिपं युधि
তাৰ বাণ কাটি পেলাই, মহাবীৰ্য বীৰে বিষধৰ সাপ সদৃশ বাণেৰে যুধত শতক্ৰতু—ইন্দ্ৰ, সকলো দেৱৰ অধিপতি—ক শীঘ্ৰে বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 6
ततः शरसहस्रैस्तु दैत्यं विव्याध देवराट् । परस्परं शरा यांति यथा सप्ताश्व रश्मयः
তাৰ পাছত দেৱৰাজে সহস্ৰ বাণেৰে সেই দানৱক বিদ্ধ কৰিলে। বাণবোৰ পৰস্পৰ কাটি-লংঘি উৰি গ’ল, যেন সপ্তাশ্ব সূৰ্যৰ ৰশ্মিসমূহ।
Verse 7
एवं शरसहस्रैस्तु बिभिदाते परस्परम् । मनोजवसमाः शीघ्रा गाढाः शिखरिणो यथा
এইদৰে সহস্ৰ বাণেৰে দুয়ো পৰস্পৰক বিদ্ধ কৰি থাকিল। বাণবোৰ মনৰ বেগ সদৃশ তীব্ৰ, আৰু পৰ্বতৰ শিখৰৰ দৰে গভীৰে গাঁথ খাইছিল।
Verse 8
बडवानलसंस्पर्शाः खगा वज्रारभेदकाः । तयोर्धनुष्मतोर्युद्धे शरास्तुल्यगुणान्विताः
সেই দুজন মহাধনুৰ্ধাৰীৰ যুধত বাণবোৰ পাখিৰ দৰে উৰি ফুৰিছিল—বডৱানলৰ স্পৰ্শ সদৃশ দাহক, আৰু হীৰাকো ভেদ কৰিব পৰা; দুয়োফালে সমান গুণেৰে সমৃদ্ধ আছিল।
Verse 9
एवं क्रमेण युद्धे च अहोरात्रमवर्तत । महेंद्रो द्विरदं तस्य शूलेनैव जघान ह
এইদৰে ক্ৰমে যুদ্ধ দিন-ৰাতি চলি থাকিল। মহেন্দ্ৰ (ইন্দ্ৰ) এ শূলৰ দ্বাৰাই তাৰ হাতীক আঘাত কৰি নিপাত কৰিলে।
Verse 10
स निपत्य महीपृष्ठे लाघवात्स्वरथं ययौ । रथस्थस्तस्य देवस्य शक्त्या चैरावणं दृढम्
সেইজন মাটিৰ পিঠিত পৰি, লাঘৱেৰে নিজৰ ৰথলৈ গ’ল। তাৰ পাছত ৰথত থিয় হৈ, সেই দেৱতাৰ দিৱ্য শক্তিৰ বলত, শক্তিয়ে দৃঢ়ভাৱে ঐৰাৱণক আঘাত কৰিলে।
Verse 11
बिभेद लाघवेनाशु वज्रेणेव महागिरिं । शुशुभे कंपमानस्तु सेंद्रः स च महागजः
লাঘৱেৰে সি অতি শীঘ্ৰে মহাগিৰিক ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰ যেন চিৰি পেলালে। সেই মহাগজ কঁপমান হৈ, ইন্দ্ৰসহ, দীপ্তিময় হৈ শোভা পালে।
Verse 12
ततः शक्तिं समादाय आविध्य मघवाऽसुरम् । बिभेदोरसि दैत्यस्य स पपात रथोपरि
তাৰ পাছত মঘৱা (ইন্দ্ৰ) এ শক্তি হাতত লৈ অসুৰলৈ নিক্ষেপ কৰিলে। দানৱৰ বুকুত সি বিদ্ধ হ’ল, আৰু সি ৰথৰ ওপৰত পৰি গ’ল।
Verse 13
क्षणात्संज्ञां समालंब्य स विनद्य पतत्त्रिणा । बिभेद समरे शक्रं स ततः कश्मलं गतः
ক্ষণতে সঞ্জ্ঞান ঘূৰাই পাই সি গর্জন কৰি, পাখিযুক্ত অস্ত্ৰেৰে সমৰত শক্র (ইন্দ্ৰ) ক বিদ্ধ কৰিলে। কিন্তু তাৰ পাছত সি মোহত পৰিল।
Verse 14
इंद्रः संज्ञां पुनः प्राप्य जघान विशिखैः शितैः । शतकोटिसमैर्बाणैरर्दितो व्यथयान्वितः
ইন্দ্ৰই পুনৰ সংজ্ঞা লাভ কৰি তীক্ষ্ণ, বিশিখ বাণেৰে প্ৰতি-আঘাত কৰিলে; তথাপি শত-কোটি সম বাণৰ আঘাতে পীড়িত হৈ তেওঁ ব্যথাত আচ্ছন্ন হ’ল।
Verse 15
ततो वृत्रो महाशूलं प्राक्षिपन्निर्जरेश्वरे । शांभवास्त्रेण देवेशो वैष्णवास्त्रं मुमोच ह
তেতিয়া বৃত্ৰই নিৰ্জৰেশ্বৰ, দেৱাধিপতিৰ ওপৰত মহাশূল নিক্ষেপ কৰিলে। দেৱেশে শাম্ভৱ অস্ত্ৰেৰে প্ৰতিহত কৰি পুনৰ বৈষ্ণৱ অস্ত্ৰ মুকলি কৰিলে।
Verse 16
उभयोरंबरे चास्त्रे वह्निकूटसमप्रभे । अन्योन्यं जघ्नतुस्तत्र स्फुलिगानि विमुंचती
আকাশত উভয় অস্ত্ৰ অগ্নিকূটসম দীপ্তিময় হৈ তাত পৰস্পৰে আঘাত কৰিলে আৰু স্ফুলিঙ্গ ছিটাই দিলে।
Verse 17
स्पर्शने च स्फुलिंगानामुभयोः सेनयोर्भटाः । न शक्ताः संमुखे स्थातुं शलभा ज्वलने यथा
স্ফুলিঙ্গৰ স্পৰ্শ হোৱাত উভয় সেনাৰ বীৰসকল মুখামুখি থিয় হ’ব নোৱাৰিলে—জ্বলা অগ্নিৰ সন্মুখত শলভাৰ দৰে।
Verse 18
दग्धाः पेतुः पृथिव्यां च दिशस्सर्वाः प्रदुद्रुवुः । देवदानवयोर्वीराः शून्यस्तत्राभवद्रणः
দগ্ধ হৈ সিহঁত পৃথিৱীত পৰিল আৰু সকলো দিশ আতংকত পলাই গ’ল। দেৱ-দানৱৰ বীৰশূন্য হৈ তাত ৰণক্ষেত্ৰ শূন্য হ’ল।
Verse 19
अस्त्रं निरस्तकं दृष्ट्वा स दैत्यः क्रोधमूर्च्छितः । मायया शैलसंदोहमस्त्रं शक्रे मुमोच ह
নিজৰ অস্ত্ৰ নিষ্ফল হোৱা দেখি সেই দৈত্য ক্ৰোধ-মূৰ্ছাত আচ্ছন্ন হ’ল; তাৰ পাছত মায়াৰ বলত শৈলসমূহৰ গুচ্ছ সদৃশ এক অস্ত্ৰ শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 20
बाणौघैः शैलसंघातं प्रचिच्छेद रणे हरिः । अघोरं प्रासृजद्दैत्यः पुरुहूते महाबले
ৰণত হৰিয়ে বাণবৃষ্টিৰে শৈলসমূহৰ সেই সংহাত ছিন্নভিন্ন কৰিলে। তেতিয়া দৈত্যই মহাবলী পুৰুহূত (ইন্দ্ৰ)ৰ ওপৰত এক ভয়ংকৰ অস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 21
कोटिकोटिसहस्राणि जंतूनां प्रवराणि च । सिंहशार्दूलभल्लूक वृक व्याघ्र महागजाः
কোটি কোটি আৰু সহস্ৰ সহস্ৰ জীৱ আছে; তাতো শ্ৰেষ্ঠসকল—সিংহ, শাৰ্দূল (বাঘ), ভালুক, বাঘিনী/বৃক (নেকুৰা), ব্যাঘ্ৰ, আৰু মহাগজ।
Verse 22
दंदशूकादयः सत्वाः प्रधावंति सुरेश्वरं । क्षुरप्रैरर्धचंद्रैश्च भल्लैः शिलीमुखैस्तथा
দংশুক আদি সত্বাসকল দৌৰি আহি সুৰেশ্বৰ (দেৱলোকৰ অধিপতি)ক আক্রমণ কৰিলে; ক্ষুৰপ্ৰ, অৰ্ধচন্দ্ৰ, ভল্ল আৰু শিলীমুখ সদৃশ বাণেৰে আঘাত হানিলে।
Verse 23
असंप्राप्तान्प्रचिच्छेद मघवा परवीरहा । ततो वृत्रो महाबाहुर्धनुरुद्यम्य वीर्यवान्
পৰবীৰহা মঘৱা (ইন্দ্ৰ)য়ে যিসকল এতিয়াও ওচৰ নাপালেহি, তেওঁলোককেই ছিন্ন কৰিলে। তাৰ পাছত মহাবাহু, বীৰ্যবান বৃত্ৰই ধনু উঠাই ধৰি টানিলে।
Verse 24
बिभेद शरसाहस्रैर्वज्रकल्पैः शतक्रतुं । छित्वा क्षुरप्रैश्शक्रश्च धनुस्तस्य चकर्त च
বজ্ৰ-সদৃশ সহস্ৰ শৰৰে তেওঁ শতক্ৰতু (ইন্দ্ৰ)ক বিদ্ধ কৰিলে; আৰু শক্ৰে ক্ষুৰধাৰ শৰৰে ছেদন কৰি তাৰ ধনু ভাঙি চূৰ্ণ কৰিলে।
Verse 25
सूतं चाश्वान्पृथिव्यां च पातयामास तत्क्षणात् । सकंटकांगदां भीमां संपूज्यासुरसत्तमः
সেই ক্ষণতে অসুৰশ্ৰেষ্ঠে সূত আৰু অশ্বসমূহক পৃথিৱীত পাটাই দিলে; আৰু কণ্টক-ঘেৰাযুক্ত, অঙ্গদ-সহ ভয়ংকৰ অস্ত্ৰক পূজা কৰি আগবাঢ়িল।
Verse 26
जघान पद्मिनः शीर्षे मोहाद्दंती क्षितिं ययौ । सगदः सर्वदेवेशो धरणीं समुपस्थितः
মোহবশত দন্তধাৰীজনে পদ্মধাৰীৰ মূৰত আঘাত কৰি পৃথিৱীত পৰিল। তেতিয়া গদাধাৰী সৰ্বদেৱেশ্বৰ ধৰণী-দেৱীৰ সন্মুখত উপস্থিত হ’ল।
Verse 27
ततस्तयोर्गदायुद्धमवर्तत मुहुर्मुहुः । तयोः प्रहरतोः शब्दो गदापातोद्भवो ध्रुवं
তাৰ পাছত সেই দুয়োৰ মাজত গদাযুদ্ধ বাৰে বাৰে আৰম্ভ হ’ল। দুয়োয়ে প্ৰহাৰ কৰোঁতে গদাৰ আঘাতৰ সংঘৰ্ষৰ পৰা নিশ্চিতভাৱে শব্দ উঠিল।
Verse 28
आवर्तं परिवर्तं च चक्रतुस्तौ पुनः पुनः । अध ऊर्ध्वं प्रहारं च पार्श्वयोरतिभीषणं
পুনঃ পুনঃ সেই দুয়োয়ে ঘূৰ্ণন আৰু প্ৰতিঘূৰ্ণন কৌশল কৰিলে; তলৰ পৰা ওপৰৰ পৰা ভয়ংকৰ প্ৰহাৰ কৰি, পৰ্শ্বদ্বয়ত আতংকজনক আঘাত হানিলে।
Verse 29
बभूवैवं तयोर्युद्धं लोकालोकभयंकरं । दृष्ट्वा देवगणाः सिद्धा दानवा विस्मयं गताः
এইদৰে দুয়োৰ মাজত যুদ্ধ হ’ল—লোকসমূহ আৰু লোকালোক পৰ্যন্ত ভয়ংকৰ। তাক দেখি দেৱগণ, সিদ্ধসকল আৰু দানৱসকলো বিস্ময়ত নিমগ্ন হ’ল।
Verse 30
युद्ध्यमानौ तु तौ वीरौ मृत्युसंशयमागतौ । देवदानववीराश्च द्रष्टुं नैव तदीशिरे
যুদ্ধ কৰি থাকোঁতে সেই দুয়ো বীৰ মৃত্যুৰ সন্দেহলৈ উপনীত হ’ল। দেৱ আৰু দানৱৰ বীৰ যোদ্ধাসকলেও সেই দৃশ্য চাবলৈ সাহস নাপালে।
Verse 31
ईशब्रह्मादयः खे तु स्थिता द्रष्टुं तदद्भुतं । तयोर्हुंकारशब्देन गदापातस्वनेन च
ঈশ, ব্ৰহ্মা আদি দেৱসকল আকাশত স্থিত হৈ সেই অদ্ভুত দৃশ্য চাবলৈ থাকিল। দুয়োৰ হুঙ্কাৰধ্বনি আৰু গদা পতনৰ ঘন শব্দে দিশসমূহ কঁপাই তুলিলে।
Verse 32
ऊर्ध्वोर्ध्वमगमच्छब्दो ह्यशनेश्चोपजायते । भग्ने गदे द्वयोरेव करः संपुटितस्तयोः
শব্দ ওপৰ ওপৰলৈ উঠি থাকিল, যেন বজ্ৰধ্বনি জন্ম লৈছে। দুয়োৰ গদা ভাঙি যেতিয়া গ’ল, তেতিয়া দুয়োৰ হাত মুঠি কৰি কটকটকৈ চেপি ধৰিলে।
Verse 33
एवं चैवार्धयामेन तयोरस्त्रे निपेततुः । एतस्मिंन्नन्तरे वीरौ खड्गचर्मधरौ तदा
এইদৰে আধা যামৰ ভিতৰতে দুয়োৰ অস্ত্ৰসমূহ নিস্তেজ হৈ পৰি গ’ল। সেই অন্তৰত তেতিয়া সেই দুয়ো বীৰে খড়্গ আৰু চর্ম ধাৰণ কৰিলে।
Verse 34
प्रतियोद्धुं महाघोरमाहवे संप्रचेरतुः । निस्त्रिंशौ विद्युदुल्काभौ तयोर्गात्रे च चर्मणी
সেই অতি ভয়ানক যুদ্ধত ইজনে সিজনৰ সৈতে যুঁজিবলৈ আগবাঢ়ি আহিল। তেওঁলোকৰ তৰোৱালবোৰ উল্কাৰ দৰে জিলিকি আছিল আৰু ইজনে সিজনৰ শৰীৰ আৰু কৱচত আঘাত কৰিছিল।
Verse 35
दृश्येते सर्वलोकैश्च लाघवं विस्मयं गतैः । चिच्छिदाते तयोरेव चर्मणी बहुवर्णके
তেওঁলোকৰ ক্ষিপ্ৰতা দেখি সকলো মানুহ বিস্ময়ত অভিভূত হ’ল, যেতিয়া তেওঁলোকে সেই বহুৰঙী ঢালবোৰ কাটি টুকুৰা-টুকুৰ কৰি পেলাইছিল।
Verse 36
भीष्मकं बलयुद्धं च तयोरेवं प्रवर्तते । मंडलं चक्रधन्वं च लाघवं च परिप्लुतं
এইদৰে দুয়োৰে মাজত ভয়ানক শক্তিৰ যুঁজ চলিল—বৃত্তাকাৰে ঘূৰা, ধনু আৰু চক্ৰৰ কৌশল তথা ক্ষিপ্ৰতা প্ৰদৰ্শন কৰা হ’ল।
Verse 37
वृत्रवासवयोर्युद्धं वृत्रवासवयोरिव । केशान्वृत्रस्य उत्प्लुत्य संप्रधृत्यासिना द्रुतं
বৃত্র আৰু বাসবৰ (ইন্দ্ৰ) যুদ্ধ তীব্ৰতৰ হৈ পৰিল। জপিয়াই উঠি তেওঁ বৃত্রৰ চুলিত ধৰিলে আৰু হাতত তৰোৱাল লৈ দ্ৰুতগতিৰে আঘাত কৰিলে।
Verse 38
शिरश्चिच्छेद सहसा मघवा रणमूर्धनि । जयशब्दस्ततस्त्वासीद्देवानां च समंततः
তাৰপাছত মঘৱাই (ইন্দ্ৰ) হঠাত ৰণক্ষেত্ৰত তেওঁৰ শিৰচ্ছেদ কৰিলে; আৰু সেই মুহূৰ্ততে দেৱতাসকলৰ মাজত চাৰিওফালে 'জয়' ধ্বনি উঠিল।
Verse 39
प्रोत्फुल्लहृदया देवा मघवंतमपूजयन् । देवदुंदुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः
প্ৰফুল্লিত হৃদয়েৰে দেৱতাসকলে ইন্দ্ৰক পূজা কৰিলে। দেৱ-দুন্দুভিসমূহ বাজি উঠিল আৰু অপ্সৰাসকলে নৃত্য কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 40
गीतं गायंति गंधर्वा मुनयः स्तुतिपाठकाः । भीताः पलायिताः सर्वे दैत्यास्त्यक्तायुधा दिशः
গন্ধৰ্ৱসকলে গীত গাইছিল আৰু ঋষিসকলে স্তুতি পাঠ কৰিছিল। ভয়ত সন্ত্ৰস্ত হৈ সকলো দৈত্যই অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ ত্যাগ কৰি চাৰিওফালে পলাই গ’ল।
Verse 73
इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखंडे वृत्रासुरवधोनाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰী পদ্মপুৰাণৰ প্ৰথম খণ্ড সৃষ্টিখণ্ডত "বৃৎত্ৰাসুৰ বধ" নামৰ তেসত্তৰতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।