Adhyaya 35

Verse 1

भीष्म उवाच । उक्तं भगवता सर्वं पुराणाश्रयसंयुतं । तथा श्वेतेन ब्रह्मांडं गुरवे प्रतिपादितं

ভীষ্ম ক’লে: “ভগৱানে পুৰাণ-প্ৰমাণে আশ্ৰিত কৰি এই সকলো কথা ক’লে; আৰু তেনেদৰে শ্বেতই নিজৰ গুৰুক ব্ৰহ্মাণ্ড-পুৰাণ ব্যাখ্যা কৰি দিলে।”

Verse 2

श्रुत्वैतत्कौतुकं जातं यथा तेनास्थिलेहनं । कृतं क्षुधापनोदार्थे अन्नदानाद्विना द्विज

এই কথা শুনি মোৰ মনত কৌতূহল জাগিল—কেনেকৈ তেওঁ অন্নদান নকৰাকৈ, হে দ্বিজ, কেৱল ক্ষুধা নিবারণৰ বাবে হাড় চেলেকিবলৈ বাধ্য হ’ল।

Verse 3

तदहं श्रोतुमिच्छामि पृथिव्यां ये च पार्थिवाः । अन्नदानाद्दिवं प्राप्ताः क्रतवश्चान्नमूलकाः

সেয়ে মই শুনিব বিচাৰোঁ—পৃথিৱীত কোন কোন ৰজা অন্নদানৰ দ্বাৰা স্বৰ্গ লাভ কৰিলে; আৰু যজ্ঞসমূহৰ কথাও, কিয়নো যজ্ঞ অন্নৰ ওপৰতেই নিৰ্ভৰশীল।

Verse 4

कथं तस्य मतिर्नष्टा श्वेतस्य च महात्मनः । न दत्तं तेनान्नदानमृषिभिर्वा न दर्शितम्

সেই মহাত্মা শ্বেতৰ বুদ্ধি কেনেকৈ নষ্ট হ’ল? তেওঁ অন্নদান নকৰিলে নে ঋষিসকলে তেওঁক এই শিক্ষা দিয়া নাছিল?

Verse 5

अहो माहात्म्यमन्नस्य इह दत्तस्य यत्फलम् । परत्र भुज्यते पुंभिः स्वर्गश्चाक्षयतां व्रजेत्

আহা! অন্নৰ মাহাত্ম্য কিমান মহান—ইহলোকে দিয়া অন্নদানৰ ফল পৰলোকে মানুহে ভোগ কৰে, আৰু তাৰ বাবে স্বৰ্গো অক্ষয় হয়।

Verse 6

अन्नदानं परं विप्राः कीर्तयंति सदोत्थिताः । अन्नदानात्सुरेद्रेण त्रैलोक्यमिह भुज्यते

হে বিপ্ৰসকল! সদা সজাগ হৈ তোমালোকে অন্নদানক পৰম দান বুলি কীৰ্তন কৰা; কিয়নো অন্নদানৰ বলতেই দেৱেন্দ্ৰও ইয়াত ত্ৰিলোকৰ অধিপত্য ভোগ কৰে।

Verse 7

शतक्रतुरिति प्रोक्तः सर्वैरेव द्विजोत्तमैः । तेनावस्थां तत्सदृशीं प्राप्तवांस्त्रिदशेश्वरः

সকলো দ্বিজোত্তমে তেওঁক “শতক্ৰতু” বুলি সম্বোধন কৰিলে; আৰু সেই (উপাধি/পুণ্য)ৰ বলতেই ত্ৰিদশেশ্বৰ উপযুক্ত অৱস্থা লাভ কৰিলে।

Verse 8

दानदेवगतः स्वर्गं त्वत्तः सर्वं श्रुतं मया । अपरं च पुरावृत्तं निवृत्तं यदि कर्हिचित्

দান-দেৱতাৰ দ্বাৰা লাভ হোৱা স্বৰ্গ বিষয়ে মই তোমাৰ পৰা সকলো শুনিলোঁ। এতিয়া যদি আন কোনো প্ৰাচীন বৃত্তান্ত—কেতিয়াবা অনুক্ত ৰৈ গৈ থাকিলে—সেয়াও কৃপা কৰি কোৱা।

Verse 9

भूयोपि श्रोतुमिच्छामि तन्मे वद महामते । पुलस्त्य उवाच । एतदाख्यानकं पूर्वमगस्त्येन महात्मना

মই পুনৰ শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ; হে মহামতে, সেই কথা মোক কোৱা। পুলস্ত্য ক’লে: এই একে আখ্যান পূৰ্বতে মহাত্মা অগস্ত্যই ক’ছিল।

Verse 10

रामाय कथितं राजंस्तत्ते वक्ष्यामि सांप्रतम् । भीष्म उवाच । कस्मिन्वंशे समुत्पन्नो रामोऽसौ नृपसत्तमः

হে ৰাজন, ৰামলৈ যি কোৱা হৈছিল, সেয়া মই এতিয়া তোমাক ক’ম। ভীষ্ম ক’লে: সেই ৰাম—নৃপসত্তম—কোন বংশত জন্মিছিল?

Verse 11

यस्यागस्त्येन कथितश्चेतिहासः पुरातनः । पुलस्त्य उवाच । रघुवंशे समुत्पन्नो रामो नाम महाबलः

অগস্ত্যই যি প্ৰাচীন ইতিাহাস ক’ছিল—সেয়া শুনা। পুলস্ত্য ক’লে: ৰঘুবংশত ‘ৰাম’ নামৰ মহাবলী এক জন উদ্ভৱ হৈছিল।

Verse 12

देवकार्यं कृतं तेन लंकायां रावणो हतः । पृथिवीं राज्यसंस्थस्य ऋषयोऽभ्यागता गृहे

তেওঁৰ দ্বাৰা দেৱকাৰ্য সম্পন্ন হ’ল; লংকাত ৰাৱণ নিহত হ’ল। আৰু পৃথিৱীৰ ৰাজ্যত সুদৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হোৱাৰ পাছত ঋষিসকল তেওঁৰ গৃহলৈ আহিল।

Verse 13

प्राप्तास्ते तु महात्मानो राघवस्य निवेशनम् । प्रतीहारस्ततो राममगस्त्यवचनाद्द्रुतम्

সেই মহাত্মা ঋষিসকল ৰাঘৱৰ নিবাসলৈ উপস্থিত হ’ল। তেতিয়া দ্বাৰপালজনে অগস্ত্যৰ বচন অনুসৰি তৎক্ষণাৎ ৰামক জনালে।

Verse 14

आवेदयामास ऋषीन्प्राप्तास्तांश्च त्वरान्वितः । दृष्ट्वा रामं द्वारपालः पूर्णचंद्रमिवोदितम्

নৱোদিত পূৰ্ণচন্দ্ৰৰ দৰে ৰামক দেখি দ্বাৰপালে তৎক্ষণাৎ ত্বৰিত হৈ আহি থকা ঋষিসকলক জনালে যে তেওঁলোক উপস্থিত হৈছে।

Verse 15

कौसल्यासुत भद्रं ते सुप्रभाताद्य शर्वरी । द्रष्टुमभ्युदयं तेद्य सम्प्राप्तो रघुनंदन

হে কৌসল্যাৰ পুত্ৰ, তোমাৰ মঙ্গল হওক। আজি ৰাতি সুন্দৰ প্ৰভাতলৈ পৰিণত হৈছে। হে ৰঘুনন্দন, তোমাৰ সমৃদ্ধি আৰু যশৰ অভ্যুদয় দেখিবলৈ মই আজি আহিছোঁ।

Verse 16

अगस्त्यो मुनिभिः सार्धं द्वारि तिष्ठति ते नृप । श्रुत्वा प्राप्तान्मुनीन्रामस्तान्भास्करसमद्युतीन्

হে নৃপ, অগস্ত্য মুনি ঋষিসকলৰ সৈতে তোমাৰ দ্বাৰত থিয় হৈ আছে। ঋষিসকল আহিছে বুলি শুনি, সূৰ্যসম দীপ্তিমান তপস্বীসকলক সাক্ষাৎ কৰিবলৈ ৰাম আগবাঢ়িল।

Verse 17

प्राह वाक्यं तदा द्वास्थं प्रवेशय त्वरान्वितः । किमर्थं तु त्वया द्वारि निरुद्धा मुनिसत्तमाः

তেতিয়া ৰামে দ্বাৰস্থক এই কথা ক’লে— “তৎক্ষণাৎ ত্বৰিত হৈ তেওঁলোকক ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰোৱা; বিলম্ব নকৰিবা। তুমি কিয় দ্বাৰত মুনিশ্ৰেষ্ঠসকলক ৰোধ কৰি ৰাখিলা?”

Verse 18

रामवाक्यान्मुनींस्तांस्तु प्रावेशयद्यथासुखम् । दृष्ट्वा तु तान्मुनींन्प्राप्तान्प्रत्युवाच कृतांजलि

ৰামৰ বাক্য অনুসৰি দ্বাৰপালে সেই ঋষিসকলক সুখেৰে ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰাই আৰামকৈ বহুৱালে। আহি পোৱা মুনিসকলক দেখি ৰামে কৃতাঞ্জলি হৈ তেওঁলোকক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 19

रामोऽभिवाद्य प्रणत आसनेषु न्यवेशयत् । ते तु कांचनचित्रेषु स्वास्तीर्णेषु सुखेषु च

ৰামে সন্মানে অভিবাদন কৰি প্ৰণাম জনাই তেওঁলোকক আসনত বহুৱালে—সুখদায়ক, সু-বিছোৱা আৰু সোণালী অলংকাৰ-চিত্ৰে সুশোভিত।

Verse 20

कुशोत्तरेषु चासीनाः समंतान्मुनिपुंगवाः । पाद्यमाचमनीयं च ददौ चार्घ्यं पुरोहितः

কুশাঘাসে আৱৃত আসনত চাৰিওফালে বহি থকা সেই মুনিপুঙ্গৱসকলক পুৰোহিতে পাদ্য, আচমনীয জল আৰু অৰ্ঘ্য অৰ্পণ কৰি সন্মান জনালে।

Verse 21

रामेण कुशलं पृष्टा ऋषयः सर्व एव ते । महर्षयो वेदविद इदं वचनमब्रुवन्

ৰামে তেওঁলোক সকলো ঋষিৰ কুশল-মঙ্গল সুধিলে; তেতিয়া সেই সকলো মহর্ষি, বেদবিদ, এই বাক্য ক’লে।

Verse 22

कुशलं ते महाबाहो सर्वत्र रघुनंदन । त्वां तु दिष्ट्या कुशलिनं पश्यामो हतविद्विषम्

হে মহাবাহো, ৰঘুনন্দন! সকলো ঠাইতে তোমাৰ কুশল-মঙ্গল। ভাগ্যবশতঃ আমি তোমাক কুশলিন, শত্রু-নিহত ৰূপে দেখিছোঁ।

Verse 23

हृता सीतातिपापेन रावणेन दुरात्मना । पत्नी ते रघुशार्दूल तस्या एवौजसा हतः

অতিপাপী দুষ্টাত্মা ৰাৱণে সীতাক হৰণ কৰিছে। হে ৰঘুশাৰ্দূল, তেওঁ তোমাৰ পত্নী; তথাপি সীতাৰ নিজ তেজ-তপোবলে সি নিধন হ’ব।

Verse 24

असहायेन चैकेन त्वया राम रणे हतः । यादृशं ते कृतं कर्म तस्य कर्ता न विद्यते

হে ৰাম, তুমি একাই, কোনো সহায় নোহোৱাকৈ, ৰণত তাক বধ কৰিলা। তুমি যি কৰ্ম কৰিলা, তেনে কৰ্মৰ সমান কৰ্তা ক’তো পোৱা নাযায়।

Verse 25

इह संभाषितुं प्राप्ता दृष्ट्वा पूताः स्म सांप्रतम् । दर्शनात्तव राजेंद्र सर्वे जातास्तपस्विनः

আমি তোমাৰ সৈতে কথা ক’বলৈ ইয়ালৈ আহিছোঁ; এতিয়াই তোমাক দেখি আমি পবিত্ৰ হ’লোঁ। হে ৰাজেন্দ্ৰ, তোমাৰ দৰ্শন-মাত্ৰতেই আমি সকলোৱে তপস্বী হৈ পৰিলোঁ।

Verse 26

रावणस्य वधात्तेद्य कृतमश्रुप्रमार्जनम् । दत्वा पुण्यामिमां वीर जगत्यभयदक्षिणाम्

আজি ৰাৱণ-বধৰ দ্বাৰা তোমাৰ অশ্ৰু মচি গ’ল। হে বীৰ, জগতক অভয়—নির্ভয়তা—ৰূপে এই পুণ্য দক্ষিণা দান কৰি তুমি কৰ্তব্য সম্পন্ন কৰিলা।

Verse 27

दिष्ट्या वर्धसि काकुत्स्थ जयेनामितविक्रम । दृष्टस्संभाषितश्चासि यास्यामश्चाश्रमान्स्वकान्

দিষ্ট্যাই তুমি বৃদ্ধি পাওঁ, হে কাকুৎস্থ, অমিত বিক্ৰমে বিজয়ী। আমি তোমাক দেখিলোঁ আৰু কথা পাতিলোঁ; এতিয়া আমি নিজৰ আশ্ৰমলৈ গ’ম।

Verse 28

अरण्यं ते प्रविष्टस्य मया चेंद्रशरासनम् । अर्पितं चाक्षयौ तूणौ कवचं च परंतप

তুমি যেতিয়া অৰণ্যত প্ৰৱেশ কৰিলা, তেতিয়া মই তোমাক ইন্দ্ৰৰ ধনু দিলোঁ; লগতে দুটা অক্ষয় তূণীৰ আৰু কবচো, হে শত্রু-তাপক।

Verse 29

भूयोप्यागमनं कार्यमाश्रमे मे रघूद्वह । एवमुक्त्वा तु ते सर्वे मुनयोंतर्हिताऽभवन्

“হে ৰঘুবংশৰ শ্ৰেষ্ঠ, মোৰ আশ্ৰমলৈ পুনৰ আহিবা।” এইদৰে কৈ সেই সকলো মুনি তেতিয়াই দৃষ্টিৰ পৰা অন্তৰ্হিত হ’ল।

Verse 30

गतेषु मुनिमुख्येषु रामो धर्मभृतां वरः । चिंतयामास तत्कार्यं किं स्यान्मे मुनिनोदितम्

যেতিয়া প্ৰধান মুনিসকল গ’ল, তেতিয়া ধৰ্মধাৰকসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰামে সেই কাৰ্য বিষয়ে চিন্তা কৰিলে: “মুনিয়ে মোক কি আদেশ দিলে?”

Verse 31

भूयोप्यागमनं कार्यमाश्रमे रघुनंदन । अवश्यमेव गंतव्यं मयाऽगस्त्यस्य सन्निधौ

“হে ৰঘুনন্দন, মই আশ্ৰমলৈ পুনৰ যামেই লাগিব; নিশ্চয়েই মই অগস্ত্য মুনিৰ সান্নিধ্যলৈ যাব লাগিব।”

Verse 32

श्रोतव्यं देवगुह्यं तु कार्यमन्यच्च यद्वदेत् । एवं चिंतयतस्तस्य रामस्यामिततेजसः

“দেৱগুপ্ত ৰহস্য শুনিব লাগে, আৰু যি আন কাৰ্য আদেশ কৰে সেয়াও সম্পন্ন কৰিব লাগে।” এইদৰে চিন্তা কৰি থকা অমিত তেজস্বী ৰাম…

Verse 33

करिष्ये नियतं धर्मं धर्मो हि परमा गतिः । सुतवर्षसहस्राणि दश राज्यमकारयत्

“মই নিশ্চয়েই নিয়ত ধৰ্ম আচৰণ কৰিম, কিয়নো ধৰ্মেই পৰম গতি।” এইদৰে তেওঁ দহ হাজাৰ বছৰ ধৰি ৰাজ্য শাসন কৰালে।

Verse 34

ददतो जुह्वतश्चैव जग्मुस्तान्येकवर्षवत् । प्रजाः पालयतस्तस्य राघवस्य महात्मनः

মহাত্মা ৰাঘৱে দান দিছিল আৰু যজ্ঞ-হোম কৰিছিল; প্ৰজাসকলক পালন কৰি থাকোঁতে তেওঁৰ বহু দিন যেন একেটা বছৰৰ দৰে পাৰ হৈ গ’ল।

Verse 35

एतस्मिन्नेव दिवसे वृद्धो जानपदो द्विजः । मृतं पुत्रमुपादाय रामद्वारमुपागतः

সেই দিনেই গাঁৱৰ এজন বৃদ্ধ দ্বিজ ব্ৰাহ্মণে নিজৰ মৃত পুত্ৰক কোলাত লৈ ৰামৰ দুৱাৰলৈ আহি উপস্থিত হ’ল।

Verse 36

उवाच विविधं वाक्यं स्नेहाक्षरसमन्वितम् । दुष्कृतं किंतु मे पुत्र पूर्वदेहांतरे कृतम्

স্নেহভৰা অক্ষৰেৰে তেওঁ নানা কথা ক’লে: “হে পুত্ৰ, কিন্তু মোৰ দ্বাৰা পূৰ্ব দেহান্তৰত কোন দুষ্কৃত কৰ্ম কৰা হৈছিল?”

Verse 37

त्वामेकपुत्रं यदहं पश्यामि निधनं गतम् । अप्राप्तयौवनं बालं पंचवर्षं गतायुषम्

যেতিয়া মই তোমাক—মোৰ একমাত্ৰ পুত্ৰক—মৃত্যুলৈ গ’লা দেখোঁ; তুমি বালক, যৌৱন নাপোৱা, মাত্ৰ পাঁচ বছৰৰ, যাৰ আয়ু শেষ হ’ল—

Verse 38

अकाले कालमापन्नं दुःखाय मम पुत्रक । अकृत्वा पितृकार्याणि गतो वैवस्वतक्षयम्

হে মোৰ পুত্ৰ, অকালতে তুমি কালক বরণ কৰিলা, মোৰ দুখৰ কাৰণ হৈ। পিতৃকাৰ্য নকৰাকৈয়ে তুমি বৈৱস্বত (যম)ৰ ধামলৈ গ’লা।

Verse 39

रामस्य दुष्कृतं व्यक्तं येन ते मृत्युरागतः । बालवध्या ब्रह्मवध्या स्त्रीवध्या चैव राघवम्

ৰামৰ দুষ্কৃত স্পষ্ট—সেই কাৰণেই তোমাৰ ওপৰত মৃত্যু আহিল। ৰাঘৱৰ ওপৰত বাল-ৱধ, ব্ৰাহ্মণ-ৱধ আৰু স্ত্ৰী-ৱধৰ পাপ আৰোপিত হৈছে।

Verse 40

प्रवेक्ष्यति न सन्देहः सभार्ये तु मृते मयि । शुश्राव राघवः सर्वं दुःखशोकसमन्वितम्

“সন্দেহ নাই—মই মোৰ পত্নীৰ সৈতে মৰিলে, তেওঁ নিশ্চয় অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰিব।” ৰাঘৱে এই সকলো কথা দুখ-শোকত ভৰপূৰ হৈ শুনিলে।

Verse 41

निवार्य तं द्विजं रामो वसिष्ठं वाक्यमब्रवीत् । किं मयाद्य च कर्तव्यं कार्यमेवं विधे स्थिते

সেই দ্বিজক নিবাৰণ কৰি ৰামে বশিষ্ঠক ক’লে: “আজি মই কি কৰোঁ? বিধিৰূপে অৱস্থা এনেকুৱা হ’লে কৰণীয় কি?”

Verse 42

प्राणानहं जुहोम्यग्नौ पर्वताद्वा पतेह्यहम् । कथं शुद्धिमहं यामि श्रुत्वा ब्राह्मणभाषितम्

মই মোৰ প্ৰাণ অগ্নিত আহুতি দিবলৈও সাজু, বা পৰ্বতৰ পৰা জঁপিয়াই পৰোঁ। ব্ৰাহ্মণৰ বাক্য শুনি মই কেনেকৈ শুদ্ধি লাভ কৰিম?

Verse 43

वसिष्ठस्याग्रतः स्थित्वा राज्ञो दीनस्य नारदः । प्रत्युवाच श्रुतं वाक्यमृषीणां सन्निधौ तदा

বশিষ্ঠৰ আগত থিয় হৈ, দীন ৰজাক নাৰদে তেতিয়া ঋষিসকলৰ সন্নিধানত শুনা বাক্য পুনৰ কৈ উত্তৰ দিলে।

Verse 44

शृणु राम यथाकालं प्राप्तो वै बालसंक्षयः । पुरा कृतयुगे राम सर्वत्र ब्राह्मणोत्तरम्

শুনা, হে ৰাম! সময়মতে শিশু-ক্ষয় (অকাল মৃত্যু) নিশ্চয় উপস্থিত হ’ল। পূৰ্বে কৃতযুগত, হে ৰাম, সৰ্বত্ৰ ব্ৰাহ্মণসকলেই শ্ৰেষ্ঠ আসনত আছিল।

Verse 45

अब्राह्मणो न वै कश्चित्तपस्तपति राघव । अमृत्यवस्तदा सर्वे जायंते चिरजीविनः

হে ৰাঘৱ! তেতিয়া কোনো অব্ৰাহ্মণ তপস্যা নকৰিছিল। সেই সময়ত সকলোৱে মৃত্যুৰ পৰা মুক্ত হৈ চিৰজীৱী ৰূপে জন্ম লৈছিল।

Verse 46

त्रेतायुगे पुनः प्राप्ते ब्रह्मक्षत्रमनुत्तमम् । अधर्मो द्वापरे तेषां वैश्यान्शूद्रांस्तथाविशत्

যেতিয়া ত্ৰেতাযুগ পুনৰ আহিল, ব্ৰাহ্মণ আৰু ক্ষত্ৰিয় পুনৰোত্তম হ’ল। কিন্তু দ্বাপৰযুগত অধৰ্মে তেওঁলোকৰ বৈশ্য আৰু শূদ্ৰসকলৰ মাজতো প্ৰৱেশ কৰিলে।

Verse 47

एवं निरंतरं जुष्टमुद्भूतमनृतं पुनः । अधर्मस्य त्रयः पादा एको धर्मस्य चागतः

এইদৰে অনৃত (মিছা) নিৰন্তৰ ভোগ কৰা হ’ল আৰু পুনঃপুনঃ উদ্ভৱ হ’ল। অধৰ্ম তিনিটা পাদত স্থিত হ’ল, আৰু ধৰ্মৰ কেৱল এটা পাদহে ৰ’ল।

Verse 48

ततः पूर्वे भृशं त्रस्ता वर्णा ब्राह्मणपूर्वकाः । भूयः पादस्तु धर्मस्य द्वितीयः समपद्यत

তেতিয়া পূৰ্বৱৰ্ণসমূহ—ব্ৰাহ্মণসকলক আগত ৰাখি—অতি ভয়াক্ৰান্ত হ’ল। আৰু পুনৰ ধৰ্মৰ দ্বিতীয় পাদ (অংশ) স্থাপিত হ’ল।

Verse 49

तस्मिन्द्वापरसंज्ञे तु तपो वैश्यं समाविशत् । युगत्रयस्य वैधर्म्यं धर्मस्य प्रतितिष्ठति

দ্বাপৰ নামে যি যুগ, তাত তপস্যা বৈশ্য বৰ্ণত প্ৰৱেশ কৰিলে; এইদৰে তিন যুগৰ ভিন্ন স্বভাৱ ধৰ্মৰ স্থিৰ নীতি ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হয়।

Verse 50

कलिसंज्ञे ततः प्राप्ते वर्तमाने युगेंतिमे । अधर्मश्चानृतं चैव ववृधाते नरर्षभ

যেতিয়া কলি নামে যুগ আহে আৰু অন্তিম যুগ চলি থাকে, হে নৰশ্ৰেষ্ঠ, অধৰ্ম আৰু অসত্য নিশ্চয় বৃদ্ধি পায়।

Verse 51

भविता शूद्रयोन्यां तु तपश्चर्या कलौ युगे । स ते विषयपर्यंते राजन्नुग्रतरं तपः

কলি যুগত তোমাৰ তপস্যাৰ ফল শূদ্ৰ যোনিত প্ৰকাশ পাব। হে ৰাজন, তোমাৰ ৰাজ্যৰ সীমালৈকে ই তোমাৰ বাবে অধিক কঠোৰ প্ৰায়শ্চিত্ত হ’ব।

Verse 52

शूद्रस्तपति दुर्बुद्धिस्तेन बालवधः कृतः । यस्याधर्ममकार्यं वा विषये पार्थिवस्य हि

দুৰ্বুদ্ধি শূদ্ৰে তপে, কিয়নো সি বালবধ কৰিছে; ৰজাৰ বিষয়ৰ ভিতৰত সি অধৰ্ম বা নিষিদ্ধ কৰ্ম কৰিলে।

Verse 53

पुरे वा राजशार्दूल कुरुते दुर्मतिर्नरः । क्षिप्रं स नरकं याति यावदाभूतसंप्लवम्

হে ৰাজশাৰ্দূল, যি দুৰ্মতি নৰে নগৰত এনে কৰ্ম কৰে, সি শীঘ্ৰে নৰকলৈ যায় আৰু মহাপ্ৰলয় পৰ্যন্ত তাতেই থাকে।

Verse 54

चतुर्थं तस्य पापस्य भागमश्नाति पार्थिवः । सत्त्वं पुरुषशार्दूल गच्छस्व विषयं स्वकम्

ৰাজাই সেই পাপৰ চতুৰ্থাংশ ভাগ ভোগ কৰে। হে পুৰুষশাৰ্দূল, নৰসিংহ! এতিয়া তুমি নিজৰ বিষয়-ৰাজ্যলৈ গমন কৰা।

Verse 55

दुष्कृतं यत्र पश्येथास्तत्र यत्नं समाचर । एवं ते धर्मवृद्धिश्च बलस्य वर्धनं तथा

য’ত দুষ্কৃত্য দেখা পোৱা, ত’তেই ৰোধ আৰু সংশোধনৰ বাবে দৃঢ় প্ৰয়াস কৰা। এইদৰে তোমাৰ ধৰ্মবৃদ্ধি হ’ব, আৰু শক্তিও বৃদ্ধি পাব।

Verse 56

भविष्यति नरश्रेष्ठ बालस्यास्य च जीवनम् । नारदेनैवमुक्तस्तु साश्चर्यो रघुनंदनः

হে নৰশ্ৰেষ্ঠ, এই শিশুটি নিশ্চয়েই জীয়াই থাকিব। নাৰদে এইদৰে ক’লে, ৰঘুনন্দন বিস্ময়ে অভিভূত হ’ল।

Verse 57

प्रहर्षमतुलं लेभे लक्ष्मणं चेदमब्रवीत् । गच्छ सौम्य द्विजश्रेष्ठं समाश्वासय लक्ष्मण

তেওঁ অতুল আনন্দ লাভ কৰিলে আৰু লক্ষ্মণক এইদৰে ক’লে— “যোৱা, হে সৌম্য! দ্বিজশ্ৰেষ্ঠৰ ওচৰলৈ গৈ তেওঁক সান্ত্বনা দিয়া, হে লক্ষ্মণ।”

Verse 58

बालस्य च शरीरं त्वं तैलद्रोण्यां निधापय । गंधैश्च परमोदारैस्तैलैश्चैव सुगंधिभिः

আৰু তুমি শিশুটোৰ দেহ তেলৰ দ্ৰোণীত স্থাপন কৰা, উত্তম সুগন্ধি দ্ৰব্য আৰু সুবাসিত তেলসমূহেৰে।

Verse 59

यथा न शीर्यते बालस्तथा सौम्य विधीयताम् । यथा शरीरं गुप्तं स्याद्बालस्याक्लिष्टकर्मणः

হে সৌম্য, এনেদৰে ব্যৱস্থা কৰা হওক যাতে শিশুটি ক্ষয় নাযায়; আৰু যাৰ কৰ্ম এতিয়াও ক্লেশে ভাৰাক্ৰান্ত নহয়, সেই শিশুৰ দেহ সুৰক্ষিত থাকে।

Verse 60

विपत्तिः परिभेदो वा न भवेत्तत्तथा कुरु । तथा संदिश्य सौमित्रं लक्ष्मणं शुभलक्षणम्

এনেদৰে কৰা যাতে কোনো বিপদ বা বিভেদ নঘটে। এইদৰে উপদেশ দি, শুভলক্ষণযুক্ত সৌমিত্ৰ লক্ষ্মণক (আৰু নিৰ্দেশ দিলে)।

Verse 61

मनसा पुष्पकं दध्यावागच्छेति महायशाः । इंगितं तत्तु विज्ञाय कामगं हेमभूषितम्

সেই মহাযশস্বীয়ে মনে মনে পুষ্পকক ধ্যান কৰি ক’লে—‘আহা!’; আৰু তাৰ ইংগিত বুজি, ইচ্ছামতে চলা, সোনাৰে অলংকৃত (বিমান) আহিল।

Verse 62

आजगाम मुहूर्तात्तु समीपं राघवस्य हि । सोब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यमहमस्मि नराधिप

অল্প সময়তে সি ৰাঘৱৰ ওচৰলৈ আহিল। হাত জোৰ কৰি ক’লে: “হে নৰাধিপ, মই উপস্থিত।”

Verse 63

अग्रे तव महाबाहो किंकरः समुपस्थितः । भाषितं सुचिरं श्रुत्वा पुष्पकस्य नराधिप

হে মহাবাহো, তোমাৰ আগত তোমাৰ দাস উপস্থিত। হে নৰাধিপ, পুষ্পকৰ বাক্য বহু সময় ধৰি শুনি (সি এইদৰে ক’লে)।

Verse 64

अभिवाद्य महर्षींस्तान्विमानं सोध्यरोहत । धनुर्गृहीत्वा तूणौ च खड्गं चापि महाप्रभम्

সেই মহর্ষিসকলক প্ৰণাম কৰি তেওঁ বিমানে আৰোহণ কৰিলে। ধনু, তূণীৰ আৰু মহাপ্ৰভা দীপ্তিমান খড়্গ গ্ৰহণ কৰি যাত্ৰাৰ বাবে সাজু হ’ল।

Verse 65

निक्षिप्य नगरे वीरौ सौमित्रि भरतावुभौ । प्रायात्प्रतीचीं त्वरितो विचिन्वन्सुसमाहितः

সৌমিত্ৰী আৰু ভৰত—দুয়ো বীৰক নগৰত থৈ, তেওঁ তৎক্ষণাৎ পশ্চিম দিশলৈ ৰাওনা হ’ল; সুসমাহিত মনৰে অনুসন্ধান কৰি গ’ল।

Verse 66

उत्तरामगमत्पश्चाद्दिशं हिमवदाश्रिताम् । पूर्वामपि दिशां गत्वा तथाऽपश्यन्नराधिपः

তাৰ পাছত নৰাধিপতিয়ে হিমৱান-আশ্ৰিত উত্তৰ দিশলৈ গ’ল। পূব দিশলৈও গৈ, নৰলোকৰ অধিপতিয়ে তাতো একেই অৱস্থা দেখিলে।

Verse 67

सर्वां शुद्धसमाचारामादर्शमिव निर्मलाम् । ततो दिशं समाक्रामद्दक्षिणां रघुनंदनः

তেওঁ তাইক সৰ্বতোভাবে শুদ্ধ আচাৰসম্পন্ন, পালিশ কৰা দৰ্পণৰ দৰে নিৰ্মল দেখিলে। তেতিয়া ৰঘুনন্দনে দক্ষিণ দিশলৈ আগবাঢ়িল।

Verse 68

शैलस्य उत्तरे पार्श्वे ददर्श सुमहत्सरः । तस्मिन्सरसि तप्यंतं तापसं सुमहत्तपः

পৰ্বতৰ উত্তৰ পাৰ্শ্বত তেওঁ এক অতি বৃহৎ সৰোবৰ দেখিলে। সেই সৰোবৰতে তেওঁ এক তপস্বীক তপস্যা কৰি থকা দেখিলে—অতিমহৎ তপৰ অধিকারী।

Verse 69

ददर्श राघवो भीमं लंबमानमधोमुखं । तमुपागम्य काकुत्स्थस्तप्यमानं तु तापसम्

ৰাঘৱে এক ভয়ংকৰ তাপসক দেখিলে, যি উল্টাকৈ ঝুলিছিল, মুখ মাটিৰ ফালে। ওচৰলৈ গৈ কাকুত্স্থে দেখিলে যে সেই ঋষি কঠোৰ তপস্যাত দগ্ধমান।

Verse 70

उवाच राघवो वाक्यं धन्यस्त्वममरप्रभ । कस्यां योनौ तपोवृद्धिर्वर्तते दृढनिश्चय

ৰাঘৱে ক’লে— “ধন্য তুমি, হে অমৰলোকৰ প্ৰভু! হে দৃঢ়নিশ্চয়ী, কোন যোনিত তপস্যাৰ বৃদ্ধি সত্যই স্থিত থাকে?”

Verse 71

अहं दाशरथी रामः पृच्छामि त्वां कुतूहलात् । कोर्थो व्यवसितस्तुभ्यं स्वर्गलोकोथ वेतरः

“মই দাশৰথী ৰাম; কৌতূহলবশত তোমাক সুধিছোঁ। তুমি কোন উদ্দেশ্য স্থিৰ কৰিছা—স্বৰ্গলোক লাভ, নে আন কিবা?”

Verse 72

किमर्थं तप्यसे वा त्वं श्रोतुमिच्छामि तापस । ब्राह्मणो वासि भद्रं ते क्षत्रियो वाथ दुर्जयः

“কিহৰ বাবে তুমি তপস্যা কৰিছা? হে তাপস, মই শুনিব খোজোঁ। কোৱা—তুমি ব্ৰাহ্মণ নে, হে ভদ্ৰ, নতুবা অজেয় ক্ষত্ৰিয়?”

Verse 73

वैश्यस्तृतीयवर्णो वा शूद्रो वा सत्यमुच्यताम् । तपः सत्यात्मकं नित्यं स्वर्गलोकपरिग्रहे

“তুমি বৈশ্য—তৃতীয় বৰ্ণ—হওক বা শূদ্ৰ, সত্য কোৱা হওক। সত্যস্বৰূপ তপস্যা নিত্য পালন কৰিলে স্বৰ্গলোক লাভ হয়।”

Verse 74

सात्विकं राजसं चैव तच्च सत्यात्मकं तपः । जगदुपकारहेतुर्हि सृष्टं तद्वै विरिंचिना

তপস্যা (তপ) সাত্ত্বিক আৰু ৰাজস—দুয়ো প্ৰকাৰৰ, আৰু ই সত্য-আত্মক। জগতৰ উপকাৰৰ হেতুতে সেই তপক বিৰিঞ্চি (ব্ৰহ্মা) সৃষ্টি কৰিছিল।

Verse 75

रौद्रं क्षत्रियतेजोजं तत्तु राजसमुच्यते । परस्योत्सादनार्थाय तच्चासुरमुदाहृतम्

ক্ষত্ৰিয় বীৰ্যৰ পৰা জন্মা সেই ৰৌদ্ৰ শক্তিক ‘ৰাজস’ বোলা হয়। কিন্তু যেতিয়া ই আনৰ বিনাশৰ উদ্দেশ্যে ব্যৱহৃত হয়, তেতিয়া তাক ‘আসুৰ’ (দৈত্যীয়) বুলি ঘোষণা কৰা হয়।

Verse 76

अंगानि निह्नुते यो वा असृग्दिग्धानि भागशः । पंचाग्निंसाधयेद्वापि सिद्धिं वा मृत्युमेव वा

কোনোৱে যদি নিজৰ অঙ্গ লুকুৱাই বিকৃত কৰে, বা দেহৰ অংশবিশেষ ৰক্তে লেপে, বা পঞ্চাগ্নি তপস্যা কৰে—তেওঁ সিদ্ধি (গুপ্ত সাফল্য) লাভ কৰিব পাৰে, নতুবা কেৱল মৃত্যুয়েই পৰিণতি হয়।

Verse 77

आसुरो ह्येष ते भावो न च मे त्वं द्विजो मतः । सत्यं ते वदतः सिद्धिरनृते नास्ति जीवितम्

তোৰ এই ভাব সত্যই আসুৰীয়; মোৰ দৃষ্টিত তই দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ) নহয়। তই যদি সত্য ক’ৱ, তেন্তে সিদ্ধি পাবি; অসত্যত জীৱন নাই, কোনো আশ্ৰয় নাই।

Verse 78

तस्य तद्भाषितं श्रुत्वा रामस्याक्लिष्टकर्मणः । अवाक्शिरास्तथा भूतो वाक्यमेतदुवाच ह

অকলুষ কৰ্মধাৰী ৰামৰ সেই বাক্য শুনি, সেই সত্তা মূৰ নত কৰি থিয় হৈ থাকিল আৰু তাৰ পিছত এই বাক্য ক’লে।

Verse 79

स्वागतं ते नृपश्रेष्ठ चिराद्दृष्टोसि राघव । पुत्रभूतोस्मि ते चाहं पितृभूतोसि मेनघ

স্বাগতম তোমাক, হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ; বহুদিনৰ পাছত তোমাৰ দৰ্শন হ’ল, হে ৰাঘৱ। মই তোমাৰ পুত্ৰসদৃশ, আৰু তুমি মোৰ পিতৃসদৃশ, হে নিষ্পাপ।

Verse 80

अथवा नैतदेवं हि सर्वेषां नृपतिः पिता । सत्वमर्च्योऽसि भो राजन्वयं ते विषये तपः

অথবা, এইদৰে একেবাৰে নহয়: ৰজা সকলোৰে পিতা নহয়। তথাপি, হে ৰাজন, তুমি পূজনীয়; আমি তোমাৰ ৰাজ্যৰ ভিতৰত তপস্যা কৰি আছোঁ।

Verse 81

चरामस्तत्रभागोस्ति पूर्वं सृष्टः स्वयंभुवा । न धन्याः स्मो वयं राम धन्यस्त्वमसि पार्थिव

আমি ইয়াত ঘূৰি ফুৰিছোঁ; সেই ঠাইত আমাৰ এক অংশ আছে, যি পূৰ্বে স্বয়ম্ভূ (ব্ৰহ্মা)য়ে সৃষ্টি কৰিছিল। হে ৰাম, আমি ধন্য নহয়; ধন্য তুমি, হে পাৰ্থিৱ।

Verse 82

यस्य ते विषये ह्येवं सिद्धिमिच्छंति तापसाः । तपसा त्वं मदीयेन सिद्धिमाप्नुहि राघव

যি বিষয়ত তোমাৰ সম্বন্ধে তাপসসকলে এনে সিদ্ধি কামনা কৰে—মোৰ নিজৰ তপস্যাৰ বলত, হে ৰাঘৱ, তুমি সফলতা লাভ কৰা।

Verse 83

यदेतद्भवता प्रोक्तं योनौ कस्यां तु ते तपः । शूद्रयोनिप्रसूतोहं तप उग्रं समास्थितः

আপুনি যি সুধিছিল—‘কোন যোনিত (জন্মত) তোমাৰ তপস্যা হৈছিল?’—মই শূদ্ৰ যোনিত জন্ম লৈছিলোঁ, তথাপি মই উগ্ৰ তপস্যা গ্ৰহণ কৰিছিলোঁ।

Verse 84

देवत्वं प्रार्थये राम स्वशरीरेण सुव्रत । न मिथ्याहं वदे भूप देवलोकजिगीषया

হে ৰাম, হে সুব্ৰত, মই এই শৰীৰৰেই দেৱত্ব প্ৰাৰ্থনা কৰিছোঁ। হে ৰাজন, দেৱলোক জয় কৰাৰ ইচ্ছাত মই মিছা কথা কোৱা নাই।

Verse 85

शूद्रं मां विद्धि काकुत्स्थ शंबूकं नाम नामतः । भाषतस्तस्य काकुत्स्थः खड्गं तु रुचिरप्रभं

হে কাকুৎস্থ, মোক শূদ্ৰ বুলি জানিব, নামত মই শম্বুক। তেওঁ এইদৰে কৈ থাকোঁতেই, কাকুৎস্থই উজ্জ্বল প্ৰভা থকা তৰোৱালখন হাতত ললে।

Verse 86

निष्कृष्य कोशाद्विमलं शिरश्चिच्छेद राघवः । तस्मिन्शूद्रे हते देवाः सेन्द्राश्चाग्निपुरोगमाः

ৰাঘৱে খাপৰ পৰা নিৰ্মল তৰোৱাল উলিয়াই তেওঁৰ শিৰচ্ছেদ কৰিলে। সেই শূদ্ৰ নিহত হোৱাত, অগ্নি আদি কৰি ইন্দ্ৰ আৰু দেৱতাসকল সন্তুষ্ট হ’ল।

Verse 87

साधुसाध्विति काकुत्स्थं प्रशशंसुर्मुहुर्मुहुः । पुष्पवृष्टिश्च महती देवानां सुसुगंधिनी

"সাধু! সাধু!" বুলি দেৱতাসকলে বাৰে বাৰে কাকুৎস্থৰ প্ৰশংসা কৰিলে। আৰু দেৱতাসকলৰ পৰা সুগন্ধি পুষ্পবৃষ্টি হ’বলৈ ধৰিলে।

Verse 88

आकाशाद्विप्रमुक्ता तु राघवं सर्वतोकिरत् । सुप्रीताश्चाब्रुवन्देवा रामं वाक्यविदांवरम्

আকাশৰ পৰা পৰা সেই পুষ্পবৃষ্টিয়ে ৰাঘৱক চাৰিওফালৰ পৰা আবৰি ধৰিলে; আৰু আনন্দিত দেৱতাসকলে বাকপটু শ্ৰেষ্ঠ ৰামক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 89

सुरकार्यमिदं सौम्य कृतं ते रघुनंदन । गृहाण च वरं राम यमिच्छसि महाव्रत

হে সৌম্য, হে ৰঘুনন্দন! দেৱতাসকলৰ এই কাৰ্য তোমাৰ দ্বাৰাই সম্পন্ন হ’ল। সেয়ে, হে ৰাম, বৰ গ্ৰহণ কৰা—যি ইচ্ছা কৰা, হে মহাব্ৰতী।

Verse 90

त्वत्कृतेन हि शूद्रोऽयं सशरीरोऽभ्यगाद्दिवं । देवानां भाषितं श्रुत्वा राघवः सुसमाहितः

নিশ্চয় তোমাৰ কৰ্মৰ ফলত এই শূদ্ৰে দেহসহ স্বৰ্গলৈ গ’ল। দেৱতাসকলৰ বাক্য শুনি ৰাঘৱ সম্পূৰ্ণ সংযত আৰু মনোযোগী হ’ল।

Verse 91

उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं सहस्राक्षं पुरंदरम् । यदि देवाः प्रसन्ना मे वरार्हो यदि वाप्यहम्

হাত জোৰ কৰি তেওঁ সহস্ৰাক্ষ পুৰন্দৰক ক’লে: “যদি দেৱতাসকল মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন—যদি মইও বৰ পাবলৈ যোগ্য—তেন্তে…”

Verse 92

कर्मणा यदि मे प्रीता द्विजपुत्रः स जीवतु । वरमेतद्धि भवतां कांक्षितं परमं हि मे

যদি মোৰ কৰ্মৰ বাবে তোমালোক মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন, তেন্তে সেই দ্বিজপুত্ৰ জীয়াই থাকক। এইয়েই মোৰ পৰম কামনা—আৰু তোমালোকৰো আকাঙ্ক্ষিত বৰ।

Verse 93

ममापराधाद्बालोऽसौ ब्राह्मणस्यैकपुत्रकः । अप्राप्तकालः कालेन नीतो वैवस्वत क्षयम्

মোৰ অপৰাধৰ বাবে সেই বালক—ব্ৰাহ্মণৰ একমাত্ৰ পুত্ৰ—মৃত্যুৰ সময় নোহোৱাতো কালে তাক বৈৱস্বত (যম)ৰ লোকলৈ লৈ গ’ল।

Verse 94

तं जीवयत भद्रं वो नानृती स्यामहं गुरोः । द्विजस्य संश्रुतो ह्यर्थो जीवयिष्यामि ते सुतम्

তাক জীৱিত কৰা—তোমালোকৰ মঙ্গল হওক। গুৰুৰ আগত মই মিছা হ’ব নোৱাৰোঁ; কিয়নো ব্রাহ্মণক দিয়া প্ৰতিশ্ৰুতি সত্যই বাঁধা। মই তোমাৰ পুত্ৰক পুনৰ জীৱন দিম।

Verse 95

मदीयेनायुषा बालं पादेनार्द्धेन वा सुराः । जीवेदयं वरो मह्यं वरकोट्यधिको वृतः

হে দেৱগণ, মোৰ নিজৰ আয়ুৰে এই শিশুটি জীয়াই থাকক—মোৰ আয়ুৰ চতুৰ্থাংশেৰে হওক বা অর্ধেকেও হওক। এই বৰ মই নিজেই বাছি লৈছোঁ; ই কোটি কোটি বৰতকৈও অধিক মহৎ।

Verse 96

राघवस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा विबुधसत्तमाः । प्रत्यूचुस्ते महात्मानं प्रीताः प्रीतिसमन्विताः

ৰাঘৱৰ সেই বাক্য শুনি, দেৱগণৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠসকল—আনন্দিত আৰু স্নেহে পৰিপূৰ্ণ হৈ—সেই মহাত্মাক উত্তৰ দিলে।

Verse 97

निर्वृतो भव काकुत्स्थ ब्राह्मणस्यैकपुत्रकः । जीवितं प्राप्तवान्भूयः समेतश्चापि बंधुभिः

শান্ত হওক, হে কাকুত্স্থ; ব্রাহ্মণৰ একমাত্ৰ পুত্ৰই পুনৰ জীৱন লাভ কৰিছে আৰু নিজৰ আত্মীয়-স্বজনৰ সৈতে পুনৰ মিলিত হৈছে।

Verse 98

यस्मिन्मुहूर्ते काकुत्स्थ शूद्रोयं विनिपातितः । तस्मिन्मुहूर्ते सहसा जीवेन समयुज्यत

হে কাকুত্স্থ-বংশধৰ, যি মুহূর্তত এই শূদ্ৰজন লুটাই পৰিছিল, সেই একে মুহূর্ততেই হঠাতে সি পুনৰ জীৱনৰ সৈতে যুক্ত হ’ল।

Verse 99

स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते साधयामः परंतपः । अगस्त्यस्याश्रमपदे द्रष्टारः स्म महामुनिम्

তোমাৰ মঙ্গল হওক; তোমাৰ কল্যাণ হওক, হে পৰন্তপ (শত্ৰুদমনকাৰী)। আমি আমাৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধ কৰিম; অগস্ত্যৰ আশ্ৰমস্থললৈ গৈ মহামুনিৰ দৰ্শন কৰিম।

Verse 100

स तथेति प्रतिज्ञाय देवानां रघुनंदनः । आरुरोह विमानं तं पुष्पकं हेमभूषितम्

“তথাস্তু” বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰি, ৰঘুনন্দন (ৰাম) দেৱতাসকলৰ আগত সেই প্ৰতিশ্ৰুতি ৰক্ষা কৰিলে; তাৰ পাছত সোনাৰে অলংকৃত পুষ্পক বিমানত আৰোহণ কৰিলে।