Adhyaya 25

Verse 1

भीष्म उवाच । उपवासेष्वशक्तस्य तदेव फलमिच्छतः । अनभ्यासेन रोगाद्वा किमिष्टं व्रतमुच्यताम्

ভীষ্ম ক’লে: যিজন উপবাস কৰিবলৈ অক্ষম, তথাপি একে ফল কামনা কৰে—অভ্যাস নথকাৰ বাবে বা ৰোগৰ কাৰণে—তেনে জনৰ বাবে কোন প্ৰিয় ব্ৰত বিধান কৰা উচিত?

Verse 2

पुलस्त्य उवाच । उपवासेष्वशक्तानां नक्तं भोजनमिष्यते । यस्मिन्व्रते तदप्यत्र श्रूयतां वै व्रतं महत्

পুলস্ত্য ক’লে: উপবাসত অক্ষমসকলৰ বাবে ৰাতি আহাৰ গ্ৰহণ কৰাটো অনুমোদিত। যি ব্ৰতত এই বিধান আছে, সেই মহৎ ব্ৰতটো ইয়াতো শুনা।

Verse 3

आदित्यशयनं नाम यथावच्छंकरार्चनम् । येषु नक्षत्रयोगेषु पुराणज्ञाः प्रचक्षते

‘আদিত্য-শয়ন’ নামৰ বিধি আৰু শংকৰৰ যথাযথ আৰাধনা—পুৰাণজ্ঞসকলে কয় যে কোন কোন নক্ষত্ৰ-যোগত এইবোৰ পালন কৰিব লাগে।

Verse 4

यदा हस्तेन सप्तम्यामादित्यस्य दिनं भवेत् । सूर्यस्य चापि संक्रांतिस्तिथिस्सा सार्वकामिकी

যেতিয়া হস্ত নক্ষত্ৰসহ সপ্তমী তিথিত আদিত্যবাৰ পৰে আৰু সূৰ্যৰ সংক্ৰান্তিও ঘটে, তেতিয়া সেই তিথিক ‘সাৰ্বকামিকী’ বোলা হয়, যি সকলো কামনা পূৰ্ণ কৰে।

Verse 5

उमामहेश्वरस्यार्चामर्चयेत्सूर्यनामभिः । सूर्यार्चां शिवलिगं च उभयं पूजयेद्यतः

উমা-মহেশ্বৰৰ মূৰ্তিক সূৰ্যৰ নামসমূহেৰে অৰ্চনা কৰিব লাগে; কিয়নো তেনে কৰিলে সূৰ্য-মূৰ্তি আৰু শিৱলিঙ্গ—উভয়ৰ একেলগে পূজা সম্পন্ন হয়।

Verse 6

उमापते रवेश्चापि न भेदः क्वचिदिष्यते । यस्मात्तस्मान्नृपश्रेष्ठ गृहे भानुं समर्चयेत्

হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ! উমাপতি (শিৱ) আৰু ৰবি (সূৰ্য)ৰ মাজত কেতিয়াও ভেদ মানা নহয়। সেয়ে নিজ গৃহতে ভানুক সমৰ্চনা কৰিব লাগে।

Verse 7

हस्तेन सूर्याय नमोस्तुपादावर्काय चित्रासु च गुल्फदेशं । स्वातीषु जंघे पुरुषोत्तमाय धात्रे विशाखासु च जानुदेशम्

হস্তেৰে সূৰ্যক নমস্কাৰ; পদযুগলে অৰ্কক নমস্কাৰ। চিত্ৰা নক্ষত্ৰত গোৰালি-দেশ পূজা; স্বাতীত জঙ্ঘা-দেশ; তাত পুৰুষোত্তমক প্ৰণাম; আৰু বিশাখাত ধাত্ৰক জানু-দেশত পূজা।

Verse 8

तथानुराधासु नमोभि पूज्यमुरुद्द्वयं चैव सहस्रभानोः । ज्येष्ठास्वनंगाय नमोस्तु गुह्यमिन्द्रा यभीमाय कटिं च मूले

তদ্ৰূপে অনুৰাধা নক্ষত্ৰসমূহত পূজ্যজনক নমস্কাৰ; আৰু সহস্ৰকিৰণ সূৰ্যৰ ৰুদ্ৰ-যুগলকো নমস্কাৰ। জ্যেষ্ঠাত অনঙ্গক নমস্কাৰ; আৰু গুপ্ত দেৱতা গুহ্যক নমস্কাৰ; ইন্দ্ৰক, ভীমক, আৰু কটিদেশ তথা মূল (আধাৰ)ত অধিষ্ঠিত শক্তিকো নমস্কাৰ।

Verse 9

पूर्वोत्तराषाढयुगे च नाभिं त्वष्ट्रे नमः सप्ततुरंगमाय । तीक्ष्णांशवे श्रवणे चाथ कुक्षिं पृष्ठं धनिष्ठासु विकर्तनाय

পূৰ্বাষাঢা আৰু উত্তৰাষাঢাৰ সন্ধিক্ষণত নাভিৰ পূজা কৰিব—সাত ঘোঁৰাৰ অধিপতি ত্বষ্টৃক নমস্কাৰ। শ্ৰৱণ নক্ষত্ৰত কৰ্ণ, তাৰ পিছত উদৰ; আৰু ধনিষ্ঠাত পিঠি—তীক্ষ্ণ কিৰণধাৰী বিকর্তন (সূৰ্য)ক নমঃ।

Verse 10

वक्षस्थलं ध्वांतविनाशनाय जलाधिपर्क्षे प्रतिपूजनीयम् । पूर्वोत्तरा भाद्रपदद्वये च बाहूत्तमश्चंडकराय पूज्यौ

অন্ধকাৰ বিনাশৰ বাবে বক্ষস্থল পূজ্য, বিশেষকৈ জলাধিপতি-সম্পৰ্কিত তিথিত। তদ্ৰূপে ভাদ্ৰপদৰ দুয়ো পক্ষত চণ্ডকৰ (তীক্ষ্ণ কিৰণধাৰী সূৰ্য)ৰ উদ্দেশ্যে বাহু আৰু উত্তম ভুজা পূজ্য।

Verse 11

साम्नामधीशाय करद्वयं च संपूजनीयं नृप रेवतीषु । नखानि पूज्यानि तथाश्विनीषु नमोस्तु सप्ताश्वधुरंधराय

হে নৃপ, ৰেৱতী নক্ষত্ৰত সামগানৰ অধীশ্বৰজনাৰ দুয়ো হাত বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব। তদ্ৰূপে অশ্বিনী নক্ষত্ৰত নখসমূহ পূজ্য। সাত ঘোঁৰাৰ ভাৰ বহনকাৰী প্ৰভুক নমঃ।

Verse 12

कठोरधाम्ने भरणीषु कंठं दिवाकरायेत्यभिपूजनीयम् । ग्रीवाग्निपर्क्षे धरसंपुटे तु संपूजयेद्भारत रोहिणीषु

ভৰণী নক্ষত্ৰত কঠোৰ তেজধাৰী দিবাকৰ (সূৰ্য) ৰূপে কণ্ঠক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব। আৰু গ্ৰীৱাগ্নি-পৰ্ক্ষ আৰু ধৰ-সম্পুট অঞ্চলত, হে ভাৰত, ৰোহিণী নক্ষত্ৰত তেঁওক সম্পূৰ্ণৰূপে পূজা কৰিব।

Verse 13

मृगेर्चनीया रसना पुरारे रौद्रे तु दंता हरये नमस्ते । नमः सवित्रे इति शंकरस्य नासाभि पूज्या च पुनर्वसौ च

হে পুরাৰি (ত্ৰিপুৰ-বিনাশক), মৃগ কালত ৰসনা অৰ্চনীয়; ৰৌদ্ৰত দন্তসমূহ—হৰিক নমস্কাৰ। “নমঃ সৱিত্ৰে” মন্ত্ৰে শংকৰৰ নাসিকাও পূজ্য; আৰু পুনৰ্বসু নক্ষত্ৰতো তদ্ৰূপ।

Verse 14

ललाटमंभोरुहवल्लभाय पुष्येलकान्वेदशरीरधारिणे । सार्पे च मौलिविबुधप्रियाय मघासु कर्णाविति पूजनीयौ

পুষ্য নক্ষত্ৰত কমল-প্ৰিয় (লক্ষ্মী/বিষ্ণুৰ প্ৰিয়) ললাট আৰু বেদক দেহৰূপে ধাৰণকাৰী কটি-দেশৰ পূজা কৰিব লাগে। সাৰ্পত দেবপ্ৰিয় মস্তক, আৰু মঘাত কৰ্ণ—এইদৰে এই অঙ্গসমূহ পূজনীয়।

Verse 15

पूर्वासु गोब्राह्मणनंदनाय नेत्राणि संपूज्यतमानि शंभोः । अथोत्तराफाल्गुनि भे भ्रुवौ च विश्वेश्वरायेति च पूजनीये

পূৰ্বাষাঢ়া নক্ষত্ৰত ‘গো আৰু ব্ৰাহ্মণৰ নন্দন’ বুলি সম্বোধন কৰি শম্ভুৰ অতি মনোহৰ নেত্ৰদ্বয় পূজা কৰিব লাগে। তাৰপিছত উত্তৰাফল্গুনীত ‘বিশ্বেশ্বৰ’ বুলি ভ্ৰূদ্বয় পূজনীয়।

Verse 16

नमोस्तु पाशांकुशपद्मशूल कपालसर्पेन्दुधनुर्धराय । गयासुरानङ्गपुरांधकादि विनाशमूलाय नमः शिवाय

পাশ, অঙ্কুশ, পদ্ম, শূল, কপাল, সৰ্প, চন্দ্ৰ আৰু ধনু ধাৰণকাৰী শিৱলৈ নমস্কাৰ। গয়াসুৰ, অন্ধক আৰু অনঙ্গপুৰ আদি দানৱৰ বিনাশৰ মূলকাৰণ সেই শিৱলৈ নমঃ; শিৱলৈ পুনৰ নমঃ।

Verse 17

इत्यादिकांगानि च पूजयित्वा विश्वेश्वरायेति शिरोभिपूज्यम् । अत्रापि भोक्तव्यमतैलमन्नममांसमक्षारमभुक्तशेषम्

এইদৰে বিধিৰ বিভিন্ন অঙ্গ পূজা কৰি ‘বিশ্বেশ্বৰ’ বুলি কৈ মূৰ নোৱাই প্ৰণাম কৰিব লাগে। ইয়াতো তেলবিহীন, মাংসবিহীন, ক্ষাৰ/অতি লৱণবিহীন অন্ন, আৰু আগতে নৈবেদ্য দিয়া পিছত অৱশিষ্ট যি থাকে—সেই অৱশিষ্ট প্ৰসাদহে ভক্ষণীয়।

Verse 18

इत्येवं नृप नक्तानि कृत्वा दद्यात्पुनर्वसौ । शालेयतंडुलप्रस्थमौदुंबरमथो घृतम्

এইদৰে, হে নৃপতি, ৰাত্ৰি-উপবাসৰ নিয়মসমূহ এই মতে পালন কৰি, পুনৰ্বসু নক্ষত্ৰৰ দিনা উত্তম শালী চাউলৰ এক প্ৰস্থ দান কৰিব লাগে; লগতে উদুম্বৰ (ডুমুৰ)ৰ অৰ্পণ আৰু ঘৃতো দিয়া উচিত।

Verse 19

संस्थाप्य पात्रे विप्राय सहिरण्यं निवेदयेत् । सप्तमे वस्त्रयुग्मं तु पारणे त्वधिकं भवेत्

পাত্ৰত স্থাপন কৰি, সোণসহ যোগ্য ব্ৰাহ্মণক নিবেদন কৰিব। সপ্তম দিনত বস্ত্ৰযুগল দান কৰিব; আৰু পাৰণৰ অন্তত দান অধিক হ’ব।

Verse 20

चतुर्दशे तु संप्राप्ते पारणे भारतादिके । ब्राह्मणं भोजयेद्भक्त्या गुडक्षीरघृतादिभिः

চতুৰ্দশ দিন উপস্থিত হ’লে—ভাৰত আদি বিধিৰে পাৰণৰ সময়ত—ভক্তিসহ ব্ৰাহ্মণক গুড়, দুধ, ঘি আদি দ্ৰব্যেৰে ভোজন কৰাব।

Verse 21

कृत्वा च कांचनं पद्ममष्टपत्रं सकर्णिकम् । शुद्धमष्टांगुलं तच्च पद्मरागदलान्वितम्

আৰু অষ্টপত্ৰ, কৰ্ণিকাসহ শুদ্ধ কাঁচনৰ পদ্ম গঢ়ি তুলিব; সেই পদ্ম অষ্ট আঙুল পৰিমিত হ’ব, আৰু পদ্মৰাগ (ৰুবি) দলেৰে সুশোভিত হ’ব।

Verse 22

शय्यां सुलक्षणां कृत्वा विरुद्धग्रंथिवर्जिताम् । सोपधानवितानां च स्वास्तरावरणाश्रयाम्

সুলক্ষণ শয্যা প্ৰস্তুত কৰিব, যি অসমান গাঁঠ-গুটিৰ দোষৰ পৰা মুক্ত; তাকিয়া আৰু বিতানসহ, আৰু নিজৰ বিছনা-আবৰণেৰে আচ্ছাদিত।

Verse 23

पादुकोपानहच्छत्र चामरासनदर्पणैः । भूपणैरपिसंयुक्तां फलवस्त्रानुलेपनैः

পাদুকা-জুতা, ছত্ৰ, চামৰ, আসন আৰু দৰ্পণসহ; ৰাজকীয় ভূষণেও সংযুক্ত; লগতে ফল, বস্ত্ৰ আৰু অনুলেপন (লেপন) আদিও।

Verse 24

तस्यां विधाय तत्पद्ममलंकृत्य गुणान्विताम् । कपिलां वस्त्रसंयुक्तामतिशीलां पयस्विनीम्

তাত সেই পদ্ম স্থাপন কৰি সুসজ্জিত কৰিলে; গুণে গুণান্বিতা কপিলা গাই প্ৰস্তুত কৰিলে—বস্ত্ৰে আৱৃত, অতি শীলৱতী আৰু দুগ্ধে পৰিপূৰ্ণ।

Verse 25

रौप्यखुरां हेमशृंगीं सवत्सां कांस्यदोहनाम् । दद्यान्मंत्रेण तां धेनुं पूर्वाह्णं नातिलंघयेत्

উচিত মন্ত্ৰেৰে সেই ধেনু দান কৰিব লাগে—যাৰ খুৰ ৰূপাৰ, শিঙ সোনাৰ, বাছুৰসহ, আৰু দোহনৰ পাত্ৰ কাঁসাৰ; আৰু পূৰ্বাহ্ণ পাৰ হ’বলৈ নিদিব।

Verse 26

यथैवादित्य शयनमशून्यं तव सर्वदा । कांत्या धृत्या श्रिया पुष्ट्या तथा मे संतु वृद्धयः

হে আদিত্য (সূৰ্যদেৱ), যেনেকৈ তোমাৰ শয়নস্থান সদায় অশূন্য থাকে, তেনেকৈ মোৰ সমৃদ্ধিসমূহো কেতিয়াও নাহে কম—কান্তি, ধৃতি, শ্ৰী আৰু পুষ্টিসহ।

Verse 27

यथा न देवाः श्रेयांसं त्वदन्यमनघं विदुः । तथा मामुद्धराशेष दुःखसंसारसागरात्

যেনেকৈ দেৱতাসকলে, হে অনঘ, তোমাৰ বাহিৰে আন কাকো সৰ্বশ্ৰেয়স্কৰ বুলি নাজানে, তেনেকৈ মোকো সম্পূৰ্ণৰূপে দুঃখভৰা সংসাৰ-সাগৰৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰা।

Verse 28

ततः प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य च विसर्जयेत् । शय्यां गवादि तत्सर्वं द्विजस्य भवनं नयेत्

তাৰ পাছত প্ৰদক্ষিণা কৰি প্ৰণাম জনাই বিদায় ল’ব লাগে। তাৰপিছত শয্যা, গাই আদি সেই সকলো বস্তু লৈ দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ)ৰ ঘৰলৈ নি দিব লাগে।

Verse 29

नैतद्विशीलाय न दांभिकाय प्रकाशनीयं व्रतमिंदुमौलेः । गोविप्रदेवर्षिविकर्मयोगिनां यश्चापि निंदामधिकां विधत्ते

চন্দ্ৰমৌলী প্ৰভু শিৱৰ এই ব্ৰত কু-চৰিত্ৰবান বা দম্ভিক লোকক প্ৰকাশ কৰিব নালাগে; আৰু যিয়ে গাই, ব্ৰাহ্মণ, দেৱতা, ঋষি আৰু ধৰ্মকৰ্ম-যোগীসকলক অধিক নিন্দা কৰে, তাকো কোৱা উচিত নহয়।

Verse 30

भक्ताय दांताय च गुह्यमेतदाख्येयमानंदकरं शिवञ्च । इदं महापातकिनां नराणां अघक्षयं वेदविदो वदंति

এই গোপন উপদেশ ভক্ত আৰু ইন্দ্ৰিয়-দমন কৰা লোককেই কোৱা উচিত; কোৱা হ’লে ই আনন্দ আৰু মঙ্গল আনে। বেদ-বিদসকলে কয় যে ই মহাপাতকী মানুহৰো পাপ ক্ষয় কৰে।

Verse 31

न बंधुपुत्रैर्न धनैर्वियुक्तः पत्नीभिरानंदकरः सुराणां । नाभ्येति रोगं न च दुःखमोहं या चापि नारी कुरुतेथ भक्त्या

ইয়াৰ ফলত মানুহ বংশধৰ, পুত্ৰ বা ধনৰ পৰা বিচ্ছিন্ন নহয়; তেওঁ নিজৰ পত্নীসকলৰ বাবে আনন্দৰ কাৰণ হয়, যেন দেৱলোকত ধন্য। যেতিয়া নাৰী ভক্তিৰে আচৰণ কৰে, তেতিয়া তেওঁ ৰোগ, দুঃখ বা মোহত নপৰে।

Verse 32

इदं वसिष्ठेन पुरार्जुनेन कृतं कुबेरेण पुरंदरेण । यत्कीर्तनादप्यखिलानि नाशमायांति पापानि न संशयोत्र

এই কীৰ্তন/স্তৱ বশিষ্ঠ, পুৰাৰ্জুন, কুবেৰ আৰু পুৰন্দৰে ৰচনা কৰিছিল; ইয়াৰ কেৱল পাঠ কৰিলেই সকলো পাপ নাশ হয়—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।

Verse 33

इति पठति शृणोति वा य इत्थं रविशयनं पुरुहूतवल्लभः स्यात् । अपि नरकगतान्पितॄनशेषानपि दिवमानयतीह यः करोति

যিয়ে এইদৰে পাঠ কৰে বা শুনে, সি ইন্দ্ৰৰ প্ৰিয় হয়; আৰু যিয়ে ইয়াত ‘ৰবি-শয়ন’ বিধি সম্পন্ন কৰে, সি নৰকত পতিত নিজৰ সকলো পিতৃলোককো স্বৰ্গলৈ লৈ যায়।

Verse 34

अश्वत्थं च वटं चैवोदुंबरं वृक्षमेव च । नंदीशं जंबुवृक्षं च बिल्वं प्राहुर्महर्षयः

মহর্ষিসকলে এইসকলক পবিত্ৰ বৃক্ষ বুলি ঘোষণা কৰিছে—অশ্বত্থ (অশ্বত্থ গছ), বট, উদুম্বৰ, নন্দীশ, জাম্বু আৰু বিল্ব।

Verse 35

मार्गशीर्षादिमासाभ्यां द्वाभ्यां द्वाभ्यामथ क्रमात् । एकैकं दंतधवनं वृक्षेष्वेतेषु कारयेत्

মাৰ্গশীৰ্ষ মাহৰ পৰা আৰম্ভ কৰি, দুটা দুটা মাহকৈ ক্ৰমে, এই গছসমূহৰ পৰা একে একে দন্তধাৱনৰ ডাল ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।

Verse 36

दद्यात्समाप्ते दध्यन्नं वितानध्वजचामरम् । द्विजानामुदकुंभांश्च पंचरत्नसमन्वितान्

ব্ৰতৰ সমাপ্তিত দধ্যান্ন (দই-ভাত), বিতান, ধ্বজ আৰু চামৰ দান কৰিব; আৰু দ্বিজসকলক পঞ্চৰত্নেৰে সমন্বিত জলকুম্ভো প্ৰদান কৰিব।

Verse 37

न वित्तशाठ्यं कुर्वीत कुर्वन्दोषानवाप्नुयात्

ধনৰ বিষয়ে ছল-চাতুৰী নকৰিব; কিয়নো তেনে কৰিলে দোষ (পাপ) লাভ হয়।