Previous Verse
Next Verse

Shloka 90

Puṣkara Sacrifice: Gāyatrī’s Marriage, Sāvitrī’s Wrath, Rudra’s Test, and the Tīrtha-Māhātmya

कौशिकीति गणो नाम तृतीयो भवतु द्विजाः । त्रिधाबद्धमिदं स्थानं सर्वं युष्मद्भविष्यति

kauśikīti gaṇo nāma tṛtīyo bhavatu dvijāḥ | tridhābaddhamidaṃ sthānaṃ sarvaṃ yuṣmadbhaviṣyati

হে দ্বিজসকল, তৃতীয় বিভাগ ‘কৌশিকী’ নামে গণ ৰূপে খ্যাত হওক। ত্ৰিধা-বদ্ধ এই পবিত্ৰ স্থান সম্পূৰ্ণৰূপে তোমালোকৰ অধিকাৰ হ’ব।

कौशिकीKauśikī
कौशिकी:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootकौशिकी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; नाम (proper name)
इतिthus/so-called
इति:
Sambandha (Quotation marker/निपात)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरण-निपात (quotative particle)
गणःgroup
गणः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootगण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
नामby name
नाम:
Sambandha (Apposition/निपात)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय/निपात)
Formअव्यय; निपात (appositive particle ‘by name’)
तृतीयःthird
तृतीयः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रमवाचक विशेषण (ordinal)
भवतुlet it be
भवतु:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलोट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
द्विजाःO twice-born
द्विजाः:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootद्विज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; संबोधनार्थे अपि
त्रिधाin three ways/threefold
त्रिधा:
Sambandha (Manner/प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootत्रिधा (अव्यय; त्रि-आधारेण)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)
आबद्धम्arranged/bound
आबद्धम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootआ + बन्ध् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘bound/arranged’
इदम्this
इदम्:
Visheshya (Head noun determiner/विशेष्य-संबन्ध)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम
स्थानम्place/position
स्थानम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootस्थान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
सर्वम्all/entire
सर्वम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण
युष्मत्of you/your
युष्मत्:
Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), बहुवचन; (stem form used in compound-like predication)
भविष्यतिwill be/become
भविष्यति:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलृट्-लकार (Simple Future), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

Unspecified (context not provided in the input excerpt)

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Type: tirtha

Sandhi Resolution Notes: कौशिकीति = कौशिकी + इति; त्रिधाबद्धमिदं = त्रिधा + आबद्धम् + इदम्; युष्मद्भविष्यति = युष्मत् + भविष्यति (sandhi: -t + bh-).

FAQs

It designates a “third” group or division named Kauśikī and declares that a threefold-arranged sacred place will belong to the addressed dvijas (twice-born).

It implies the place is organized or demarcated in three parts (a threefold arrangement), suggesting a structured sacred geography.

“Dvijāḥ” commonly refers to the twice-born—traditionally Brahmins (and sometimes the three higher varṇas in broader usage). In this verse, it is a direct address indicating the beneficiaries of the place.