Previous Verse
Next Verse

Shloka 74

Kroṣṭu–Yādava Lineages, the Syamantaka Jewel, Krishna’s Birth Context, and the Māyāmoha Account

हृदि कृत्वा सुबहुशो मणिं तं स व्यराजत । मणिरत्नं ययाचेथ राजार्थं शौरिरुत्तमम्

hṛdi kṛtvā subahuśo maṇiṃ taṃ sa vyarājata | maṇiratnaṃ yayācetha rājārthaṃ śauriruttamam

সেই মণিখন বহুবার হৃদয়ত ধৰি তেওঁ দীপ্তিময় হৈ উঠিল। তাৰ পাছত ৰজাৰ কাৰ্যৰ নিমিত্তে শৌৰিশ্ৰেষ্ঠ (বিষ্ণু/কৃষ্ণ)ৰ পৰা সেই উত্তম ৰত্ন প্ৰাৰ্থনা কৰিলে।

हृदिin (his) heart
हृदि:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootहृद् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन
कृत्वाhaving placed/done
कृत्वा:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formअव्ययकृदन्त (क्त्वा-प्रत्यय, gerund); पूर्वकालिक-क्रिया
सुबहुशःvery much; repeatedly
सुबहुशः:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootसु+बहुशस् (अव्यय/प्रातिपदिक-निष्पन्न)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)
मणिम्the gem
मणिम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमणि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन
तम्that
तम्:
Anaphoric qualifier (सर्वनाम-विशेषण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम; विशेषण (मणिम्)
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (कर्ता), एकवचन
व्यराजतshone forth
व्यराजत:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवि+राज् (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect/past), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
मणिरत्नम्the jewel-gem
मणिरत्नम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमणि+रत्न (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; कर्मधारय-समास
ययाचbegged/asked for
ययाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootयाच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
अथthen
अथ:
Discourse marker (अनुक्रमसूचक)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय; अनुक्रम/आरम्भसूचक-निपात
राजार्थम्for the king’s purpose
राजार्थम्:
Prayojana (प्रयोजन)
TypeNoun
Rootराजन्+अर्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (प्रयोजन/उद्देश्य), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (राज्ञः अर्थः)
शौरिःŚauri (Krishna)
शौरिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootशौरि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (कर्ता), एकवचन
उत्तमम्the best, excellent
उत्तमम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootउत्तम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (शौरिम्—अध्याहृत)

Unspecified narrator (contextual voice within the Sṛṣṭikhaṇḍa narrative)

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shringara

Sandhi Resolution Notes: शौरिः+उत्तमम् → शौरिरुत्तमम्; ययाचेथ → ययाच + अथ (अथ-समास/सन्धि)

Ś
Śauri (Vishnu/Krishna)

FAQs

“Śauri” is a common epithet for Vishnu/Krishna, indicating descent from the line of Śūra; here it denotes the supreme Śauri (śauri-uttamam).

It indicates the request for the jewel is made for a king’s objective—royal duty, political necessity, or a purpose tied to the king’s interest rather than purely personal gain.

It suggests attachment or reverence held close to one’s inner being; read devotionally, it can symbolize valuing what is sacred, while ethically it can caution that prized objects can drive consequential requests and actions.