Adhyaya 66

Verse 1

ययातिरुवाच । पापात्पतति कायोयं धर्माच्च शृणु मातले । विशेषं न च पश्यामि पुण्यस्यापि महीतले

যযাতিয়ে ক’লে: পাপৰ কাৰণে এই দেহ পতিত হয়—আৰু ধৰ্মৰ কাৰণেও; শুনা, হে মাতলি। এই পৃথিৱীত পুণ্যৰ ক্ষেত্ৰতো মই কোনো বিশেষ ভেদ নেদেখোঁ।

Verse 2

पुनः प्रजायते कायो यथा हि पतनं पुरा । कथमुत्पद्यते देहस्तन्मे विस्तरतो वद

যেনেকৈ আগতে পতন হৈছিল, তেনেকৈ দেহ পুনৰ জন্ম লয়। তেন্তে দেহ কেনেকৈ উৎপন্ন হয়? সেই কথা মোক বিস্তাৰে কোৱা।

Verse 3

मातलिरुवाच । अथ नारकिणां पुंसामधर्मादेव केवलात् । क्षणमात्रेण भूतेभ्यः शरीरमुपजायते

মাতলিয়ে ক’লে: এতিয়া নৰকবাসী পুৰুষসকলৰ বাবে কেৱল অধৰ্মৰ পৰাই দেহ উৎপন্ন হয়; ক্ষণমাত্ৰতে ভূত-তত্ত্বৰ পৰা শৰীৰ উদ্ভৱ হয়।

Verse 4

तद्वद्धर्मेण चैकेन देवानामौपपादिकम् । सद्यः प्रजायते दिव्यं शरीरं भूतसारतः

এইদৰে, ধৰ্মৰ একেটা কৰ্মেৰে দেৱতাসকলৰ উপযোগী এক দিব্য দেহ তৎক্ষণাৎ প্ৰকাশ পায়, যি ভূত-তত্ত্বৰ সাৰৰ পৰা গঠিত।

Verse 5

कर्मणा व्यतिमिश्रेण यच्छरीरं महात्मनाम् । तद्रूपपरिणामेन विज्ञेयं हि चतुर्विधम्

মহাত্মাসকলৰ যি দেহ কৰ্মৰ মিশ্ৰণে গঢ় লয়, সেয়া ৰূপৰ পৰিণাম অনুসাৰে চাৰিধৰণৰ বুলি জানিব লাগে।

Verse 6

उद्भिज्जाः स्थावरा ज्ञेयास्तृणगुल्मादि रूपिणः । कृमिकीटपतंगाद्याः स्वेदजानामदेहिनः

উদ্ভিজ্জ জন্মধাৰীসকল স্থাৱৰ, তৃণ-গুল্ম আদি ৰূপধাৰী বুলি জানিবা; আৰু কৃমি, কীট, পতংগ আদি সৰ্বে স্বেদজ জন্মধাৰী দেহী প্ৰাণী বুলি জানিবা।

Verse 7

अंडजाः पक्षिणः सर्वे सर्पा नक्राश्च भूपते । जरायुजाश्च विज्ञेया मानुषाश्च चतुष्पदाः

হে ভূপতে, সকলো পক্ষী অণ্ডজ; সৰ্প আৰু নক্র (কুমিৰ) সকলেও অণ্ডজ। জৰায়ুজ জন্মধাৰী বুলি মানৱ আৰু চতুষ্পদ জন্তুসকলক জানিব লাগে।

Verse 8

तत्र सिक्ता जलैर्भूमिर्रक्ते उष्मविपाचिता । वायुना धम्यमाना च क्षेत्रे बीजं प्रपद्यते

তাত, জলৰে সিক্ত ভূমি, ৰক্তিম মাটিত উষ্ণতাৰে পক্ব হৈ, বায়ুৰে ফুকা খাই—ক্ষেত্ৰ ৰূপে বীজক আশ্ৰয় দিয়ে আৰু ফলপ্ৰসূ হয়।

Verse 9

यथा उप्तानि बीजानि संसिक्तान्यंभसा पुनः । उपगम्य मृदुत्वं च मूलभावं व्रजंति च

যেনেকৈ বোৱা বীজবোৰক পুনঃপুনঃ পানীৰে সিঞ্চন কৰিলে সিহঁত কোমল হৈ উঠে আৰু তাৰ পাছত মূল ধৰা অৱস্থালৈ আগবাঢ়ে।

Verse 10

तन्मूलादंकुरोत्पत्तिरंकुरात्पर्णसंभवः । पर्णान्नालं ततः कांडं कांडाच्च प्रभवः पुनः

সেই মূলৰ পৰা অংকুৰ জন্মে; অংকুৰৰ পৰা পাত ওলায়। পাতৰ পৰা ডাঁটি, তাৰ পাছত কাণ্ড; আৰু কাণ্ডৰ পৰা পুনৰ অধিক বৃদ্ধি ঘটে।

Verse 11

प्रभवाच्च भवेत्क्षीरं क्षीरात्तंदुलसंभवः । तंदुलाच्च ततः पक्वा भवंत्योषधयस्तथा

প্ৰভৱৰ পৰা ক্ষীৰ উৎপন্ন হয়; ক্ষীৰৰ পৰা তণ্ডুল (চাউল) জন্মে। আৰু তণ্ডুল পকিলে, তেনেদৰে ঔষধিও জন্ম লাভ কৰে।

Verse 12

यवाद्याः शालिपर्यंताः श्रेष्ठाः सप्तदश स्मृताः । ओषध्यः फलसाराढ्याः शेषा क्षुद्रा प्रःकीर्तिताः

যৱ (যৱ) আদি কৰি শালী (ধান-চাউল) পৰ্যন্ত, সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ বুলি সতৰ প্ৰকাৰ স্মৰণ কৰা হয়। ঔষধিসমূহ ফলৰ সাৰে সমৃদ্ধ; বাকীসকল ক্ষুদ্ৰ বুলি কীৰ্তিত।

Verse 13

एता लूना मर्दिताश्च मुनिभिः पूर्वसंस्कृताः । शूर्पोलूखलपात्राद्यैः स्थालिकोदकवह्निभिः

এইবোৰ কাটা আৰু গুঁড়ো কৰা হৈছিল, আৰু মুনিসকলে পূৰ্বেই সংস্কাৰ কৰি থৈছিল—শূৰ্প (চালনি-ঝাঁপি), উলুখল-মুষল, পাত্ৰ আদি, লগতে হাঁড়ি, পানী আৰু অগ্নিৰ সহায়ত।

Verse 14

षड्विधा हि स्वभेदेन परिणामं व्रजंति ताः । अन्योन्यरससंयोगादनेकस्वादतां गताः

নিশ্চয়, নিজ নিজ ভেদ অনুসাৰে সিহঁতে ছয় প্ৰকাৰলৈ পৰিণত হয়; আৰু ৰসসমূহৰ পাৰস্পৰিক সংযোগে বহু বিধ স্বাদৰ বৈচিত্ৰ্য লাভ কৰে।

Verse 15

भक्ष्यं भोज्यं पेयलेह्यं चोष्यं खाद्यं च भूपते । तासां भेदाः षडंगाश्च मधुराद्याश्च षड्गुणाः

হে ভূপতে (ৰাজন), আহাৰ ছয় প্ৰকাৰ—ভক্ষ্য (চিবাবলগীয়া), ভোজ্য (ভোজনৰূপে খোৱা), পেয় (পানীয়), লেহ্য (চাটিবলগীয়া), চোষ্য (চুষিবলগীয়া) আৰু খাদ্য (কামুৰি খোৱা)। ইহঁতৰ ছয় বিভাগ আছে, আৰু তদ্ৰূপে মধুৰ আদি কৰি ছয় ৰস-গুণো আছে।

Verse 16

तदन्नं पिंडकवलैर्ग्रासैर्भुक्तं च देहिभिः । अन्नमूलाशये सर्वप्राणान्स्थापयति क्रमात्

সেই অন্ন, দেহধাৰী জীৱে পিণ্ড আৰু কৱল, গ্ৰাসৰূপে ভক্ষণ কৰিলে, অন্নমূল আশয় (জঠৰ-ব্যৱস্থা)ত ক্ৰমে সকলো প্ৰাণশক্তিক স্থাপন কৰি ধাৰণ কৰে।

Verse 17

अपक्वं भुक्तमाहारं स वायुः कुरुते द्विधा । संप्रविश्यान्नमध्ये च पक्वं कृत्वा पृथग्गुणम्

অপক্ব (অপচিত) ভক্ষণ কৰা আহাৰক সেই বায়ু দু’ভাগ কৰে; অন্নৰ মাজত প্ৰৱেশ কৰি তাক পকাই তোলে আৰু তাৰ পৃথক গুণ অনুসাৰে বেলেগ বেলেগ কৰে।

Verse 18

अग्नेरूर्ध्वं जलं स्थाप्य तदन्नं च जलोपरि । जलस्याधः स्वयं प्राणः स्थित्वाग्निं धमते शनैः

অগ্নিৰ ওপৰত জল স্থাপন কৰি, আৰু জলেৰ ওপৰত সেই অন্ন ৰাখি, জলেৰ তলত স্বয়ং প্ৰাণ স্থিত হৈ অগ্নিক ধীৰে ধীৰে ফুঁ দি জ্বলাই ৰাখে।

Verse 19

वायुना धम्यमानोग्निरत्युष्णं कुरुते जलम् । तदन्नमुष्णयोगेन समंतात्पच्यते पुनः

বায়ুৱে জ্বলাই তোলা অগ্নিয়ে জলক অতিশয় উষ্ণ কৰে; তাৰ পাছত সেই অন্ন তাপৰ সংযোগে চাৰিওফালে পুনৰ পক্ব হয়।

Verse 20

द्विधा भवति तत्पक्वं पृथक्किट्टं पृथग्रसः । मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहाद्बहिर्व्रजेत्

যেতিয়া সেই (অন্ন) পচে, তেতিয়া ই দু’ভাগ হয়—এটা কিট্ট (মল) আৰু এটা ৰস (পোষক সাৰ)। বাৰটা মলৰূপ অশুচিতাৰে বিভক্ত কিট্ট দেহৰ পৰা পৃথক হৈ বাহিৰলৈ যায়।

Verse 21

कर्णाक्षि नासिका जिह्वा दंतोष्ठ प्रजनं गुदा । मलान्स्रवेदथ स्वेदो विण्मूत्रं द्वादश स्मृताः

কাণ, চকু, নাসিকা, জিহ্বা, দাঁত আৰু ওঁঠ, প্ৰজনন অঙ্গ আৰু গুদা—ইয়াৰ পৰা স্ৰৱা মল; আৰু ঘাম, বিষ্ঠা, মূত্ৰ—এইবোৰক বাৰটা অশুচি বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 22

हृत्पद्मे प्रतिबद्धाश्च सर्वनाड्यः समंततः । तासां मुखेषु तं सूक्ष्मं प्राणः स्थापयते रसम्

হৃদয়-পদ্মৰ ভিতৰত চাৰিওফালে সকলো নাড়ী সংলগ্ন হৈ আছে; সিহঁতৰ মুখত প্ৰাণে সেই সূক্ষ্ম ৰস স্থাপন কৰে।

Verse 23

रसेन तेन ता नाडीः प्राणः पूरयते पुनः । संतर्पयंति ता नाड्यः पूर्णा देहं समंततः

সেই ৰসৰ দ্বাৰাই প্ৰাণে পুনৰ নাড়ীবোৰ পূৰ্ণ কৰে; আৰু নাড়ীবোৰ পূৰ্ণ হ’লে সিহঁতে চাৰিওফালে দেহক সম্পূৰ্ণৰূপে পোষণ কৰে।

Verse 24

ततः स नाडीमध्यस्थः शारीरेणोष्मणा रसः । पच्यते पच्यमानश्च भवेत्पाकद्वयं पुनः

তেতিয়া নাড়ীৰ মধ্যত অৱস্থিত সেই দেহীয় ৰস দেহৰ উষ্ণতাৰে পকাই দিয়া হয়; পকাই থাকোঁতে পুনৰ দুয়োটা পাক-অৱস্থালৈ পৰিণত হয়।

Verse 25

त्वङ्मांसास्थि मज्जा मेदो रुधिरं च प्रजायते । रक्ताल्लोमानि मांसं च केशाः स्नायुश्च मांसतः

ত্বকৰ পৰা মাংস, অস্থি, মজ্জা, মেদ আৰু ৰুধিৰ উৎপন্ন হয়। ৰক্তৰ পৰা লোম জন্মে; আৰু মাংসৰ পৰা কেশ আৰু স্নায়ুও উৎপন্ন হয়।

Verse 26

स्नायोर्मज्जा तथास्थीनि वसा मज्जास्थिसंभवा । मज्जाकारेण वैकल्यं शुक्रं च प्रसवात्मकम्

স্নায়ুৰ পৰা মজ্জা উৎপন্ন হয়; তদ্ৰূপ অস্থিও। মজ্জা আৰু অস্থিৰ পৰা বসা (চৰ্বি) জন্মে। মজ্জাৰ গঠন-ৰূপত বিকলতা হ’লে, প্ৰজনন-স্বভাৱযুক্ত শুক্ৰও দোষযুক্ত হয়।

Verse 27

इति द्वादश शान्तस्य परिणामाः प्रकीर्तिताः । शुक्रं तस्य परीणामः शुक्राद्देहस्य संभवः

এইদৰে শান্ত হোৱা (আহাৰ-ৰস)ৰ বাৰটা পৰিণাম বৰ্ণনা কৰা হ’ল। তাৰ অন্তিম পৰিণাম শুক্ৰ; আৰু শুক্ৰৰ পৰা দেহৰ সম্ভৱ হয়।

Verse 28

ऋतुकाले यदा शुक्रं निर्दोषं योनिसंस्थितम् । तदा तद्वायुसंसृष्टं स्त्रीरक्तेनैकतां व्रजेत्

ঋতুকালত যেতিয়া নিৰ্দোষ শুক্ৰ যোনিত স্থিত হয়, তেতিয়া সেয়া প্ৰাণবায়ুৰ সৈতে মিশি স্ত্ৰীৰ ৰক্তৰ সৈতে একত্ব লাভ কৰে।

Verse 29

विसर्गकाले शुक्रस्य जीवः कारणसंयुतः । नित्यं प्रविशते योनिं कर्मभिः स्वैर्नियंत्रितः

শুক্ৰ বিসৰ্গৰ সময়ত, কাৰণ-তত্ত্বৰ সৈতে যুক্ত জীৱাত্মা নিজৰ কৰ্মৰ বশত নিয়ন্ত্রিত হৈ সদায় যোনিত প্ৰৱেশ কৰে।

Verse 30

शुक्रस्य सह रक्तस्य एकाहात्कललं भवेत् । पंचरात्रेण कलले बुद्बुदत्वं ततो भवेत्

শুক্ৰৰ সৈতে ৰক্ত মিলি এক দিনৰ ভিতৰত ‘কলল’ নামৰ লসা-পিণ্ড হয়; পাঁচ ৰাতিৰ পাছত সেই কলল পুনৰ ‘বুদ্বুদ’ সদৃশ বুদবুদ-ৰূপ লয়।

Verse 31

मांसत्वं मासमात्रेण पंचधा जायते पुनः । ग्रीवा शिरश्च स्कंधश्च पृष्ठवंशस्तथोदरम्

মাত্ৰ এক মাহৰ ভিতৰত মাংসত্ব পুনৰ পাঁচ ভাগে উদ্ভৱ হয়—গ্ৰীৱা, শিৰ, স্কন্ধ, পৃষ্ঠবংশ আৰু উদৰ।

Verse 32

पाणीपादौ तथा पार्श्वौ कटिर्गात्रं तथैव च । मासद्वयेन पर्वाणि क्रमशः संभवंति च

তদ্ৰূপে হাত-পা, পাৰ্শ্ব, কঁকাল আৰু দেহো গঠিত হয়; তাৰ পাছত দুমাহৰ অন্তৰে অন্তৰে ক্ৰমে ক্ৰমে সন্ধি-পৰ্ব আৰু অঙ্গসমূহ উদ্ভৱ হয়।

Verse 33

त्रिभिर्मासैः प्रजायंते शतशोंकुरसंधयः । मासैश्चतुर्भिर्जायंते अंगुल्यादि यथाक्रमम्

তিন মাহত শত শত অঙ্কুৰ-সন্ধি আৰু পৰ্ব উদ্ভৱ হয়; আৰু চতুৰ্থ মাহত ক্ৰম অনুসাৰে আঙুলি আদি গঠিত হয়।

Verse 34

मुखं नासा च कर्णौ च मासैर्जायंति पंचभिः । दंतपंक्तिस्तथा जिह्वा जायते तु नखाः पुनः

পাঁচ মাহৰ ভিতৰত মুখ, নাক আৰু কাণ গঠিত হয়। তাৰ পাছত দাঁতৰ শাৰী আৰু জিভা বিকশিত হয়; আৰু তাৰ পিছত নখ পুনৰ উদ্ভৱ হয়।

Verse 35

कर्णयोश्च भवेच्छिद्रं षण्मासाभ्यंतरे पुनः । पायुर्मेढ्रमुपस्थं च शिश्नश्चाप्युपजायते

ছয় মাহৰ ভিতৰত কাণত ছিদ্ৰ গঠিত হয়। তাৰ পাছত পায়ু, অণ্ডকোষ, উপস্থ (কুঁচি অঞ্চল) আৰু শিশ্নো উদ্ভৱ হয়।

Verse 36

संधयो ये च गात्रेषु मासैर्जायंति सप्तभिः । अंगप्रत्यंगसंपूर्णं शिरः केशसमन्वितम्

সাত মাহত অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গৰ সংধিসমূহ গঠিত হয়। আৰু সকলো অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ সম্পূৰ্ণ হৈ মূৰ কেশেৰে সজ্জিত হয়।

Verse 37

विभक्तावयवस्पष्टं पुनर्मासाष्टमे भवेत् । पंचात्मक समायुक्तः परिपक्वः स तिष्ठति

অষ্টম মাহ আহিলে অঙ্গসমূহ স্পষ্টভাৱে বিভক্ত হয়। পঞ্চতত্ত্বৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ সি পৰিপক্ব আৰু স্থিৰ হৈ থাকে।

Verse 38

मातुराहारवीर्येण षड्विधेन रसेन च । नाभिसूत्रनिबद्धेन वर्द्धते स दिनेदिने

মাতৃৰ আহাৰৰ বীৰ্য—ছয় ৰসৰূপে—আৰু নাভিসূত্ৰে বাঁধা হৈ, গৰ্ভ দিনেদিনে বৃদ্ধি পায়।

Verse 39

ततः स्मृतिं लभेज्जीवः संपूर्णोस्मिञ्छरीरके । सुखं दुःखं विजानाति निद्रां स्वप्नं पुराकृतम्

তেতিয়া জীৱাত্মাই পুনৰ স্মৃতি লাভ কৰে আৰু এই শৰীৰত সম্পূৰ্ণভাবে উপস্থিত হয়; সি সুখ-দুখ চিনে আৰু পূৰ্বকৰ্মৰ ফলস্বৰূপে নিদ্ৰা আৰু স্বপ্ন অনুভৱ কৰে।

Verse 40

मृतश्चाहं पुनर्जातो जातश्चाहं पुनर्मृतः । नानायोनिसहस्राणि मया दृष्टान्यनेकधा

মই মৰিছোঁ আৰু পুনৰ জন্ম লৈছোঁ; জন্ম লৈ আকৌ মৰিছোঁ। নানা প্ৰকাৰৰে মই সহস্ৰ সহস্ৰ যোনি—বিভিন্ন জন্মৰ ৰূপ—দেখিছোঁ।

Verse 41

अधुना जातमात्रोहं प्राप्तसंस्कार एव च । ततः श्रेयः करिष्यामि येन गर्भे न संभवः

এতিয়া মই মাত্ৰ জন্ম লৈছোঁ আৰু বিধিসন্মত সংস্কাৰো লাভ কৰিছোঁ। সেয়ে মই সত্য শ্ৰেয়সকৰ কৰ্ম কৰিম—যেন পুনৰ গৰ্ভত প্ৰৱেশ নহয়।

Verse 42

गर्भस्थश्चिंतयत्येवमहं गर्भाद्विनिःसृतः । अध्येष्यामि परं ज्ञानं संसारविनिवर्तकम्

গৰ্ভত থাকোঁতেই সি এইদৰে চিন্তা কৰে: “যেতিয়া মই গৰ্ভৰ পৰা ওলাই আহিম, তেতিয়া মই সেই পৰম জ্ঞান অধ্যয়ন কৰিম যি সংসাৰৰ পৰা নিবৃত্ত কৰে।”

Verse 43

अवश्यं गर्भदुःखेन महता परिपीडितः । जीवः कर्मवशादास्ते मोक्षोपायं विचिंतयेत्

গৰ্ভবাসৰ মহা দুখে অৱশ্যম্ভাৱে অতিশয় পীড়িত হৈ জীৱ কৰ্মবশত থাকে; সেয়ে মোক্ষৰ উপায় চিন্তা কৰা উচিত।

Verse 44

यथा गिरिवराक्रांतः कश्चिद्दुःखेन तिष्ठति । तथा जरायुणा देही दुःखं तिष्ठति दुःखितः

যেন কোনো জন মহাপৰ্বতৰ তলত চেপা পৰি দুখেৰে থিয় হৈ থাকে, তেনেদৰে দেহধাৰী জীৱ জৰায়ু (গৰ্ভ-ঝিল্লী)ৰ চাপত দুখিত হৈ দুখতেই অৱস্থিত থাকে।

Verse 45

पतितः सागरे यद्वद्दुःखमास्ते समाकुलः । गर्भोदकेन सिक्तांगस्तथास्ते व्याकुलात्मकः

যেন সাগৰত পৰি যোৱা মানুহ ব্যাকুল হৈ দুখত থাকে, তেনেদৰে দেহধাৰী আত্মা—যাৰ অংগ গৰ্ভজলে সিক্ত—অন্তৰত ব্যাকুল হৈ অৱস্থিত থাকে।

Verse 46

लोहकुंभे यथा न्यस्तः पच्यते कश्चिदग्निना । गर्भकुंभे तथाक्षिप्तः पच्यते जठराग्निना

যেন কোনো জন লোহাৰ কুঁহাত থৈ অগ্নিৰে পচোৱা হয়, তেনেদৰে গৰ্ভ-কুঁহাত নিক্ষিপ্ত জীৱ জঠৰাগ্নি (উদৰৰ অগ্নি)ৰে পচে।

Verse 47

सूचीभिरग्निवर्णाभिर्भिन्नगात्रो निरंतरम् । यद्दुःखं जायते तस्य तद्गर्भेष्टगुणं भवेत्

অগ্নিবৰ্ণ সূচীৰ দৰে নোকাৰে নিৰন্তৰ দেহৰ প্ৰতিটো অংগ বিদ্ধ হ’লে যি দুখ জন্মে, সেই দুখ গৰ্ভত অষ্টগুণ হৈ উঠে।

Verse 48

गर्भवासात्परं वासं कष्टं नैवास्ति कुत्रचित् । देहिनां दुःखमतुलं सुघोरमपि संकटम्

গৰ্ভবাসতকৈ অধিক কষ্টকৰ বাস ক’তো নাই। দেহধাৰীৰ বাবে ই দুখ অতুল—অতি ভয়ংকৰ আৰু ঘোৰ সংকটস্বৰূপ।

Verse 49

इत्येतद्गर्भदुःखं हि प्राणिनां परिकीर्तितम् । चरस्थिराणां सर्वेषामात्मगर्भानुरूपतः

এইদৰে প্ৰাণীৰ গৰ্ভ-দুখ বৰ্ণনা কৰা হ’ল—চৰ আৰু স্থিৰ সকলো জীৱৰ—প্ৰত্যেকৰে নিজৰ গৰ্ভৰ স্বভাৱ অনুসাৰে।

Verse 50

गर्भात्कोटिगुणापीडा योनियंत्रनिपीडनात् । संमूर्च्छितस्य जायेत जायमानस्य देहिनः

জন্মৰ সময়ত দেহধাৰী প্ৰাণীৰ যোনি-যন্ত্ৰৰ সংকোচনজনিত চেপা-পীড়াত গৰ্ভৰ দুখতকৈ কোটি গুণ অধিক যাতনা হয়; জন্ম লওঁতে সি মূৰ্ছিত অৱস্থালৈ যায়।

Verse 51

इक्षुवत्पीड्यमानस्य पापमुद्गरपेषणात् । गर्भान्निष्क्रममाणस्य प्रबलैः सूतिवायुभिः

ইক্ষুৰ দৰে চেপি ধৰা—পূৰ্বপাপৰ মুদ্গৰৰ পেষণত পিষ্ট—প্ৰবল সূতিবায়ুৰে সি গৰ্ভৰ পৰা বাহিৰলৈ ঠেলি দিয়া হয়।

Verse 52

जायते सुमहद्दुःखं परित्राणं न विंदति । यंत्रेण पीड्यमानाः स्युर्निःसाराश्च यथेक्षवः

অতি মহাদুখ জাগে, আৰু কোনো পৰিত্ৰাণ নাপায়; যন্ত্ৰে চেপা পৰি সিহঁত সাৰশূন্য হয়—ইক্ষুৰ দৰে।

Verse 53

तथा शरीरं योनिस्थं पात्यते यंत्रपीडनात् । अस्थिमद्वर्तुलाकारं स्नायुबंधनवेष्टितम्

তদ্ৰূপ যোনিস্থ শৰীৰ যন্ত্ৰ-পীড়াত তললৈ ঠেলি দিয়া হয়—অস্থিভৰা, বৃত্তাকাৰ, আৰু স্নায়ুবন্ধনে বেষ্টিত।

Verse 54

रक्तमांसवसालिप्तं विण्मूत्रद्रव्यभाजनम् । केशलोमनखच्छन्नं रोगायतनमुत्तमम्

ৰক্ত, মাংস আৰু চৰ্বিত লিপ্ত, বিষ্ঠা-মূত্ৰৰ দ্ৰব্যধাৰী পাত্ৰ; কেশ, লোম আৰু নখে আৱৃত—এই দেহ নিশ্চয়েই ৰোগৰ উত্তম আশ্ৰয়।

Verse 55

वदनैकमहाद्वारं गवाक्षाष्टकभूषितम् । ओष्ठद्वयकपाटं तु दंतजिह्वागलान्वितम्

মুখ এক মহাদ্বাৰ, অষ্ট ‘গৱাক্ষ’ৰে ভূষিত; দুটা ওঁঠ তাৰ কপাট, আৰু দাঁত, জিভা আৰু গলাৰে সজ্জিত।

Verse 56

नाडीस्वेदप्रवाहं च कफपित्तपरिप्लुतम् । जराशोकसमाविष्टं कालवक्त्रानलेस्थितम्

নাড়ীৰ প্ৰবাহ আৰু ঘামেৰে পূৰ্ণ, কফ আৰু পিত্তেৰে প্লাৱিত; জৰা আৰু শোকে আৱিষ্ট, আৰু কাল (মৃত্যু)ৰ মুখৰ অগ্নিত স্থিত।

Verse 57

कामक्रोधसमाक्रांतं श्वसनैश्चोपमर्दितम् । भोगतृष्णातुरं गूढं रागद्वेष वशानुगम्

কাম আৰু ক্ৰোধে আক্ৰান্ত, প্ৰাণশ্বাসে উপমৰ্দিত; ভোগ-তৃষ্ণাতুৰ, অন্তৰত গূঢ়—ৰাগ আৰু দ্বেষৰ বশে অনুগামী।

Verse 58

सवर्णितांगप्रत्यंगं जरायु परिवेष्टितम् । संकटेनाविविक्तेन योनिमार्गेण निर्गतम्

অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ সম্পূৰ্ণ গঠিত, জৰায়ু (গৰ্ভঝিল্লী)ৰে পৰিবেষ্টিত; সংকটময়, অনাবৃত নোহোৱা সঙ্কীৰ্ণ যোনিমাৰ্গেৰে ই বাহিৰ ওলাই আহে।

Verse 59

विण्मूत्ररक्तसिक्तांगं षट्कौशिकसमुद्भवम् । अस्थिपंजरसंघातं ज्ञेयमस्मिन्कलेवरे

এই দেহৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ বিষ্ঠা, মূত্ৰ আৰু ৰক্তে লিপ্ত; ই ছয় কোষৰ পৰা উৎপন্ন, আৰু অস্থিৰ পিঞ্জৰাৰ এক গুচ্ছ-মাত্ৰ বুলি জানিবা।

Verse 60

शतत्रयं शताधिकं पंचपेशी शतानि च । सार्धाभिस्तिसृभिश्छन्नं समंताद्रोमकोटिभिः

ইয়াত তিনিশ এক (৩০১)টা অস্থি আৰু পাঁচশটা পেশী আছে; আৰু চাৰিওফালে সাৰে তিন কোটি ৰোমে ই আৱৃত।

Verse 61

शरीरं स्थूलसूक्ष्माभिर्दृश्यादृश्याभिरंततः । एताभिर्मांसनाडीभिः कोटिभिस्तत्समन्वितम्

এই শৰীৰ সকলো দিশে মাংস-নাড়ীৰ দ্বাৰা ব্যাপ্ত—কিছুমান স্থূল, কিছুমান সূক্ষ্ম; কিছুমান দৃশ্য, কিছুমান অদৃশ্য—আৰু অগণন কোটি নাড়ীৰে ই গঠিত।

Verse 62

प्रस्वेदमशुचिं ताभिरंतरस्थं च तेन हि । द्वात्रिंशद्दशनाः प्रोक्ता विंशतिश्च नखाः स्मृताः

ঘাম অশুচি, আৰু তাৰ কাৰণেই ভিতৰত থকা বস্তুবোৰো অশুচি। সেয়ে কোৱা হৈছে—দাঁত বত্রিশটা, আৰু নখ বিশটা বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 63

पित्तस्य कुडवं ज्ञेयं कफस्यार्धाढकं तथा । वसायाश्च पलाः पंच तदर्धं फलकस्य च

জানিবা—পিত্তৰ পৰিমাণ এক কুডৱ; কফৰ আধা আঢক। বসাৰ পাঁচ পল, আৰু ফলকৰ তাৰ আধা।

Verse 64

पंचार्बुद पला ज्ञेयाः पलानि दश मेदसः । पलत्रयं महारक्तं मज्जा रक्ताच्चतुर्गुणा

জানিবা—মেদ (চৰ্বি)ৰ পৰিমাণ দহ পল; মহাৰক্ত তিন পল; আৰু মজ্জা ৰক্তৰ চাৰিগুণ—এইবোৰ দেহৰ মাপ হিচাপে কোৱা হৈছে।

Verse 65

शुक्रार्धकुडवं ज्ञेयं तदर्धं देहिनां बलम् । मांसस्य चैकं पिंडेन पलसाहस्रमुच्यते

জানিবা—শুক্ৰৰ মাপ আধা কুডৱ; তাৰ আধা দেহধাৰীৰ বল বুলি কোৱা হৈছে। আৰু মাংসৰ এক পিণ্ডক হাজাৰ পল বুলি উক্ত।

Verse 66

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने पितृमातृतीर्थ । माहात्म्ये षट्षष्टितमोऽध्यायः

এইদৰে শ্ৰী পদ্মপুৰাণৰ ভূমিখণ্ডত, ৱেনোপাখ্যানৰ অন্তৰ্গত পিতৃমাতৃতীৰ্থ-মাহাত্ম্য বিষয়ে ছেষট্টিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।

Verse 67

अशुद्धं च विशुद्धस्य कर्मबंधविनिर्मितम् । शुक्रशोणितसंयोगाद्देहः संजायते क्वचित्

বিশুদ্ধজনৰো কৰ্মবন্ধনে গঢ়া অশুদ্ধ দেহ কেতিয়াবা উদ্ভৱ হয়; কিয়নো শুক্ৰ আৰু শোণিতৰ সংযোগৰ পৰা কেতিয়াবা দেহ উৎপন্ন হয়।

Verse 68

नित्यं विण्मूत्रसंयुक्तस्तेनायमशुचिः स्मृतः । यथा वै विष्ठया पूर्णः शुचिः सांतर्बहिर्घटः

দেহ সদায় বিষ্ঠা-মূত্ৰৰ সৈতে যুক্ত; সেয়ে ই অশুচি বুলি স্মৃত। যেনে ঘট বাহিৰে ধুই শুচি হ’লেও, ভিতৰে বিষ্ঠাৰে পূৰ্ণ থাকিলে অন্তৰে শুচি নহয়।

Verse 69

शौचेन शोध्यमानोपि देहोयमशुचिर्भवेत् । यं प्राप्यातिपवित्राणि पंचगव्य हवींषि च

শৌচ-কৰ্মে দেহখন শোধিত হ’লেও ই অশুচি হৈয়েই থাকে; কিন্তু যাঁক লাভ কৰিলে পৰম-পবিত্ৰ পঞ্চগব্য আৰু যজ্ঞৰ হৱি-অৰ্পণো সত্যই পবিত্ৰতা লাভ কৰে।

Verse 70

अशुचित्वं प्रयांत्याशु देहोयमशुचिस्ततः । हृद्यान्यप्यन्नपानानि यं प्राप्य सुरभीणि च

অশুচিতা শীঘ্ৰে উদয় হয়, কিয়নো এই দেহ স্বভাৱতে অশুচি; মনোহৰ অন্ন-পানীয়ো আৰু সুগন্ধি বস্তুবোৰো ইয়াক স্পৰ্শ কৰি দুৰ্গন্ধময় হৈ পৰে।

Verse 71

अशुचित्वं प्रयांत्याशु कोऽन्य स्यादशुचिस्ततः । हे जनाः किं न पश्यध्वं यन्निर्याति दिनेदिने

অশুচিতা শীঘ্ৰে আহে—তেন্তে কোনে শুচি বুলি কোৱা যায়? হে জনসকল, তোমালোকে নেদেখা নেকি, যি দিনেদিনে বাহিৰলৈ ওলাই যায়?

Verse 72

देहानुगो मलः पूतिस्तदाधारः कथं शुचिः । देहः संशोध्यमानोपि पंचगव्यकुशांबुभिः

মল আৰু দুৰ্গন্ধ দেহৰ অনুগামী; যি তাৰ আধাৰ, সি কেনেকৈ শুচি হ’ব? পঞ্চগব্য আৰু কুশা-শুদ্ধ জলৰে দেহ শোধিলেও (মূল অশুচিতা নাশ নহয়)।

Verse 73

घृष्यमाण इवांगारो निर्मलत्वं न गच्छति । स्रोतांसि यस्य सततं प्रवहंति गिरेरिव

যেন জ্বলা অঙ্গাৰ ঘঁহিলেও নিৰ্মল নহয়, তেনেকৈ যাৰ অন্তৰৰ স্ৰোত সদায় বয়—পাহাৰৰ ধাৰাৰ দৰে—সিও শুচিতা লাভ নকৰে।

Verse 74

कफमूत्राद्यमशुचिः स देहः शुध्यते कथम् । सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य न विद्यते

কফ, মূত্ৰ আদি অশুচিতাৰে ভৰা এই দেহ কেনেকৈ কেতিয়াও শুদ্ধ হ’ব? যি শৰীৰ সকলো অশুচিৰ ভঁৰাল, তাত সত্য পৱিত্ৰতা পোৱা নাযায়।

Verse 75

शुचिरेकप्रदेशोपि शुचिर्न स्यादृतेऽपि वा । दिवा वा यदि वा रात्रौ मृत्तोयैः शोध्यते करः

এটা-সেটা একাংশ শুচি বুলি ভাবিলেও, বিধিমতে শোধন নোহোৱালৈকে মানুহ সত্যতে শুচি নহয়। দিন হওক বা ৰাতি, হাত মাটি আৰু পানীৰে শুদ্ধ হয়।

Verse 76

तथापि शुचिभाङ्नस्यान्न विरज्यंति ते नराः । कायोयमग्र्यधूपाद्यैर्यत्नेनापि सुसंस्कृतः

তথাপি কেৱল বাহ্য শুচিতাৰে মানুহৰ অন্তৰত বৈৰাগ্য জন্মে নাহে। এই দেহক উত্তম ধূপ-সুগন্ধি আদি দিয়ে যত্নে সজাই তুলিলেও, ই নিজে বৈৰাগ্য দান নকৰে; সত্য ত্যাগ অন্তৰৰ বিবেকত স্থিত।

Verse 77

न जहाति स्वभावं हि श्वपुच्छमिव नामितम् । तथा जात्यैव कृष्णोर्णा न शुक्ला जातु जायते

মানুহে নিজৰ জন্মগত স্বভাৱ ত্যাগ নকৰে—কুকুৰৰ লেজ বাঁকাই থ’লেও সি নিজৰ ৰূপ নাছাৰে। তেনেদৰে জন্মতে ক’লা উল কেতিয়াও বগা হৈ জন্ম নলয়।

Verse 78

संशोध्यमानापि तथा भवेन्मूर्तिर्न निर्मला । जिघ्रन्नपि स्वदुर्गंधं पश्यन्नपि मलं स्वकम्

তেনেদৰে শোধন কৰা হ’লেও দেহধাৰীৰ মূৰ্তি নিৰ্মল নহয়। নিজৰেই দুৰ্গন্ধ ঘ্ৰাণ কৰিও, নিজৰেই মল-মৈলা দেখিও।

Verse 79

न विरज्यति लोकोऽयं पीडयन्नपि नासिकाम् । अहो मोहस्य माहात्म्यं येन व्यामोहितं जगत्

এই জগত নাক চেপি ধৰা যেন যন্ত্ৰণা পাই থাকিলেও বৈৰাগ্য নধৰে। হায়, মোহৰ মহিমা এনেকুৱা যে সি সমগ্ৰ বিশ্বক সম্পূৰ্ণ বিভ্ৰান্ত কৰি ৰাখিছে।

Verse 80

जिघ्रन्पश्यन्स्वकान्दोषान्कायस्य न विरज्यते । स्वदेहस्य विगंधेन विरज्येत न यो नरः

দেহৰ দুৰ্গন্ধময় দোষবোৰ সুঁঘি আৰু দেখি থাকিলেও সি বৈৰাগ্য নধৰে। যি মানুহে নিজৰ দেহৰ গন্ধ-দুৰ্গন্ধৰ পৰাও অনাসক্ত নহয়—সেই কিমান মোহিত!

Verse 81

विरागकारणं तस्य किमन्यदुपदिश्यते । सर्वमेव जगत्पूतं देहमेवाशुचिः परम्

তেওঁৰ বৈৰাগ্যৰ কাৰণ আন কি উপদেশ দিব? নিশ্চয়েই সমগ্ৰ জগত পবিত্ৰ; পৰম অশুচি কেৱল এই দেহেই।

Verse 82

यन्मलावयवस्पर्शाच्छुचिरप्यशुचिर्भवेत् । गंधलेपापनोदाय शौचं देहस्य कीर्तितम्

দেহৰ মলযুক্ত অঙ্গৰ স্পৰ্শত শুচি মানুহো অশুচি হয়। সেয়ে দেহৰ শৌচ বুলিলে দুৰ্গন্ধ আৰু মলিন লেপ আঁতৰোৱা শুদ্ধিকেই কোৱা হৈছে।

Verse 83

द्वयस्यापगमात्पश्चाद्भावशुद्ध्या विशुद्ध्यति । गंगातोयेन सर्वेण मृद्भारैर्गात्रलेपनैः

দ্বৈতভাব অপসাৰিত হোৱাৰ পাছত, অন্তৰৰ ভাবশুদ্ধিৰ দ্বাৰা মানুহ বিশুদ্ধ হয়; তেনেদৰে গঙ্গাজলৰ সকলো প্ৰকাৰ আৰু পবিত্ৰ মাটিৰ ভাৰ ভাৰ লেপনেৰে গাত্ৰ শুদ্ধ হয়।

Verse 84

मर्त्यो दुर्गंधदेहोसौ भावदुष्टो न शुध्यति । तीर्थस्नानैस्तपोभिश्च दुष्टात्मा न च शुध्यति

যি মৰ্ত্যৰ দেহ দুৰ্গন্ধময় আৰু অন্তৰৰ ভাব দুষিত, সি শুদ্ধ নহয়। তীৰ্থস্নান আৰু তপস্যা কৰিলেও দুষ্টাত্মা শুদ্ধতা নাপায়।

Verse 85

स्वमूर्तिः क्षालिता तीर्थे न शुद्धिमधिगच्छति । अंतर्भावप्रदुष्टस्य विशतोपि हुताशनम्

তীৰ্থত নিজৰ দেহ ধুই ল’লেও শুদ্ধতা লাভ নহয়; অন্তৰৰ ভাব দুষিত লোক অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰিলেও অশুদ্ধেই থাকে।

Verse 86

न स्वर्गो नापवर्गश्च देहनिर्दहनं परम् । भावशुद्धिः परं शौचं प्रमाणं सर्वकर्मसु

স্বৰ্গও নহয়, অপৱৰ্গ (মোক্ষ)ও নহয় সৰ্বোচ্চ লক্ষ্য; পৰম দহন হ’ল দেহ-অহংকাৰৰ দহন। ভাবশুদ্ধিই পৰম শৌচ, আৰু সকলো কৰ্মত ইহাই প্ৰমাণ।

Verse 87

अन्यथा लिंग्यते कांता भावेन दुहितान्यथा । मनसा भिद्यते वृत्तिरभिन्नेष्वपि वस्तुषु

অন্তৰৰ ভাব সলনি হ’লে প্ৰেয়সীক একৰূপে আৰু কন্যাক অন্যৰূপে দেখা যায়। মনৰ বৃত্তি নিজে অভিন্ন বস্তুতো ভেদ সৃষ্টি কৰে।

Verse 88

अन्यथैव सती पुत्रं चिंतयेदन्यथा पतिम् । यथायथा स्वभावस्य महाभाग उदाहृतम्

হে মহাভাগ! সতি পত্নী পুত্ৰক একভাৱে আৰু পতিকে অন্যভাৱে চিন্তা কৰে—যথাযথ স্বভাৱ অনুসাৰে, যেনেকৈ ব্যাখ্যা কৰা হৈছে।

Verse 89

परिष्वक्तोपि यद्भार्यां भावहीनां न कारयेत् । नाद्याद्विविधमन्नाद्यं रस्यानि सुरभीणि च

যদিও পুৰুষে পত্নীক আলিঙ্গন কৰে, তথাপি যদি স্নেহ-ভাৱ নাথাকে তেন্তে তাত লিপ্ত নহ’ব। তদুপৰি নানাবিধ আহাৰ, ৰসাল সুগন্ধি লোভনীয় ব্যঞ্জনো নাখাব।

Verse 90

अभावेन नरस्तस्माद्भावः सर्वत्र कारणम् । चित्तं शोधय यत्नेन किमन्यैर्बाह्यशोधनैः

সেয়ে মানুহক গঢ়ে অন্তৰৰ ভাৱ; ভাৱেই সকলোতে কাৰণ। যত্নেৰে চিত্ত শোধন কৰ—অন্য কেৱল বাহ্য শোধনে কি লাভ?

Verse 91

भावतः शुचिशुद्धात्मा स्वर्गं मोक्षं च विंदति । ज्ञानामलांभसा पुंसः सवैराग्यमृदापुनः

সঠিক ভাৱৰ দ্বাৰা শুচি আৰু শুদ্ধচিত্ত ব্যক্তি স্বৰ্গ আৰু মোক্ষ দুয়ো লাভ কৰে। জ্ঞানৰ নিৰ্মল জল আৰু বৈৰাগ্যৰ কোমল মাটি মানুহক পুনৰ শোধি স্থিৰ কৰে।

Verse 92

अविद्या रागविण्मूत्र लेपो नश्येद्विशोधनैः । एवमेतच्छरीरं हि निसर्गादशुचिं विदुः

অবিদ্যাৰ লেপ—ৰাগ, বিষ্ঠা আৰু মূত্ৰসহ—বিশোধনেৰে নাশ পায়। তথাপি জ্ঞানীসকলে এই দেহক স্বভাৱতঃ অশুচি বুলি জানে।

Verse 93

विद्यादसार निःसारं कदलीसारसन्निभम् । ज्ञात्वैवं दोषवद्देहं यः प्राज्ञः शिथिली भवेत्

যি বিদ্যা সাৰবিহীন, তাক নিঃসাৰ বুলি জানিবা—কদলীৰ কাণ্ডৰ গুদাৰ দৰে। এইদৰে দোষযুক্ত দেহক বুজি যি প্ৰাজ্ঞ, সি বৈৰাগ্যী হৈ অনাসক্ত হয়।

Verse 94

सोतिक्रामति संसारं दृढग्राहोवतिष्ठति । एवमेतन्महाकष्टं जन्मदुःखं प्रकीर्तितम्

এইদৰে জীৱে সংসাৰ-চক্ৰ অতিক্ৰম কৰে আৰু দৃঢ় সংকল্পেৰে স্থিৰভাৱে অৱস্থিত থাকে। এইভাৱেই জন্ম-দুখ নামৰ মহা কষ্ট ঘোষণা কৰা হ’ল।

Verse 95

पुंसामज्ञानदोषेण नानाकर्मवशेन च । गर्भस्थस्य मतिर्यासीत्सा जातस्य प्रणश्यति

মানুহৰ অজ্ঞানতাৰ দোষে আৰু নানা কৰ্মৰ বশত, গৰ্ভত থকা অৱস্থাত যি বোধ-বুদ্ধি আছিল, সেয়া জন্ম হোৱাৰ লগে লগে লুপ্ত হয়।

Verse 96

सुमूर्च्छितस्य दुःखेन योनियंत्रनिपीडनात् । बाह्येन वायुना चास्य मोहसंगेन देहिनाम्

দুখে অচেতন-সদৃশ হৈ, যোনিৰ সংকোচন-যন্ত্ৰণাত চেপা পৰি, বাহিৰৰ বায়ুৰ আঘাত সহি, আৰু মোহ-সঙ্গত বাঁধা পৰি—দেহধাৰী জীৱে এইদৰে কষ্ট ভোগ কৰে।

Verse 97

स्पृष्टमात्रस्य घोरेण ज्वरः समुपजायते । तेन ज्वरेण महता महामोहः प्रजायते

সেই ভয়ংকৰ বস্তুৰ কেৱল স্পৰ্শতেই তৎক্ষণাৎ তীব্ৰ জ্বৰ উঠে; আৰু সেই মহাজ্বৰৰ পৰা মহামোহ জন্মে।

Verse 98

संमूढस्य स्मृतिभ्रंशः शीघ्रं संजायते पुनः । स्मृतिभ्रंशात्ततस्तस्य पूर्वकर्मवशेन च

মোহগ্ৰস্ত জনৰ পুনৰ অতি শীঘ্ৰে স্মৃতিভ্ৰংশ ঘটে। আৰু সেই স্মৃতিভ্ৰংশৰ পৰা, তাৰ পূৰ্বকৰ্মৰ বশত, আগলৈ আন ফলাফল উদ্ভৱ হয়।

Verse 99

रतिः संजायते तस्य जंतोस्तत्रैव जन्मनि । रक्तो मूढश्च लोकोयमकार्ये संप्रवर्त्तते

সেই একে জন্মতেই সেই জীৱৰ ভিতৰত ৰাগ-আসক্তি জন্মে; আৰু এই জগত মোহত ৰঞ্জিত, মূঢ় হৈ, যি কৰ্তব্য নহয় তাতেই প্ৰবৃত্ত হয়।

Verse 100

न चात्मानं विजानाति न परं न च दैवतम् । न शृणोति परं श्रेयः सचक्षुरपि नेक्षते

সেইয়ে ন নিজ আত্মাক চিনি পায়, ন পৰম তত্ত্বক, ন দেৱতাকো; সৰ্বোচ্চ কল্যাণৰ কথা নুশুনে, আৰু চকু থাকিলেও সত্য দৰ্শন নকৰে।

Verse 101

समे पथि शनैर्गच्छन्स्खलतीव पदेपदे । सत्यां बुद्धौ न जानाति बोध्यमानो बुधैरपि

সমান পথত ধীৰে ধীৰে গৈ থাকিলেও সি যেন প্ৰতি পদে পদে খোঁচ খায়; ‘সত্য’ বুলি ধৰা বুদ্ধিত স্থিৰ হৈ, জ্ঞানীসকলে বুজাই দিলেও বুজি নাপায়।

Verse 102

संसारे क्लिश्यते तेन नरो लोभवशानुगः । गर्भस्मृतेरभावे च शास्त्रमुक्तं शिवेन च

সেয়ে বাবে সংসাৰত লোভৰ বশত চলা নৰ ক্লেশ পায়; আৰু গৰ্ভস্মৃতি নথকাৰ কাৰণে, এই উপদেশ শাস্ত্ৰত কোৱা হৈছে—শিৱে উচ্চাৰিত বাণী ৰূপেও।

Verse 103

तद्दुःखकथनार्थाय स्वर्गमोक्षप्रसाधकम् । येन तस्मिञ्छिवे ज्ञाते धर्मकामार्थसाधने

সেই দুখৰ কাহিনী ক’বলৈ, মই সেই উপায় কওঁ যিয়ে স্বৰ্গ আৰু মোক্ষ সাধে; যাৰ দ্বাৰা সেই শুভ শিৱ-তত্ত্ব জনা হ’লে ধৰ্ম, কাম আৰু অৰ্থ সাধনৰ উপায় লাভ হয়।

Verse 104

न कुर्वंत्यात्मनः श्रेयस्तदत्र महदद्भुतम् । अव्यक्तेंद्रियबुद्धित्वाद्बाल्येदुःखं महत्पुनः

নিজৰ সত্য কল্যাণৰ পথ তেওঁলোকে নধৰে—ইয়াত ই এক মহা আশ্চৰ্য। ইন্দ্ৰিয় আৰু বুদ্ধি এতিয়াও অব্যক্ত থাকাত বাল্যাৱস্থাই পুনৰ মহা দুখ আনে।

Verse 105

इच्छन्नपि न शक्नोति वक्तुं कर्तुं न सत्कृती । दंतजन्ममहद्दुःखं लौल्येन वायुना तथा

ইচ্ছা থাকিলেও মানুহে কথা ক’ব নোৱাৰে, কামো কৰিব নোৱাৰে; সৎকর্মীও সন্মান নাপায়। তদ্ৰূপ, দাঁত উঠাৰ সময়ত হোৱা মহা বেদনা চঞ্চলতা আৰু বায়ুৰ অশান্তিৰ ফল।

Verse 106

बालरोगैश्च विविधैः पीडाबालग्रहैरपि । तृड्बुभुक्षा परीतांगः क्वचित्तिष्ठति गच्छति

বাল্যৰ নানা ৰোগে পীড়িত, আৰু বাল-গ্ৰহৰ দ্বাৰাও যাতনা পোৱা; তৃষ্ণা আৰু ভোকত আচ্ছন্ন দেহে কেতিয়াবা থমকি থাকে, কেতিয়াবা ঘূৰি ফুৰে।

Verse 107

विण्मूत्रभक्षणाद्यं च मोहाद्बालः समाचरेत् । कौमारः कर्णवेधेन मातापित्रोश्च ताडनैः

মোহবশতঃ শিশুয়ে বিষ্ঠা-মূত্ৰ খোৱা আদি কৰ্মো কৰি পেলায়। আৰু কৌমাৰ অৱস্থাত কাণ ফুটোৱা আৰু মাতা-পিতাৰ প্ৰহাৰ-তাড়নাৰ দ্বাৰাও দুখ ভোগে।

Verse 108

अक्षराध्ययनाद्यैश्च दुःखं गुर्वादिशासनात् । प्रमत्तेंद्रियवृत्तेश्च कामरागप्रपीडिनः

কাম আৰু ৰাগত পীড়িত হৈ তেওঁলোকে দুখ ভোগে—অক্ষৰ অধ্যয়ন আদি শিক্ষাৰ পৰা, গুৰু-জ্যেষ্ঠৰ শাসন-অনুশাসনৰ পৰা, আৰু উন্মত্ত ইন্দ্ৰিয়-প্ৰবৃত্তিৰ পৰা।

Verse 109

रोगार्दितस्य सततं कुतः सौख्यं हि यौवने । ईर्ष्यासु महद्दुःखं मोहाद्दुःखं प्रजायते

যি সদায় ৰোগে পীড়িত, তাৰ যৌৱনতো সুখ ক’ত? ঈৰ্ষ্যাত মহাদুখ, আৰু মোহৰ পৰা দুখেই জন্ম লয়।

Verse 110

तत्रस्यात्कुपितस्यैव रागो दुःखाय केवलम् । रात्रौ न विंदते निद्रा कामाग्नि परिखेदितः

সেই অৱস্থাত ক্ৰুদ্ধ হোৱা মানুহৰ ৰাগ কেৱল দুখৰ কাৰণ হয়। কামাগ্নিয়ে দগ্ধ হৈ সি ৰাতি নিদ্ৰা নাপায়।

Verse 111

दिवा वापि कुतः सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया । स्त्रीष्वायासितदेहस्य ये पुंसः शुक्रबिंदवः

ধন উপাৰ্জনৰ চিন্তাই মন আৱৰি থাকিলে, দিনতো সুখ ক’ত? আৰু যি পুৰুষ স্ত্ৰীসঙ্গত দেহ ক্লান্ত কৰে, তাৰ বীৰ্যবিন্দুবোৰ তাতেই ব্যৰ্থ ক্ষয় হয়।

Verse 112

न ते सुखाय मंतव्याः स्वेदजा इव बिंदवः । कृमिभिस्ताड्यमानस्य कुष्ठिनः पामरस्य च

সেই বিন্দুবোৰক সুখদায়ক বুলি নাভাবিবা—ঘামৰ বিন্দুৰ দৰে—কৃমিয়ে দংশন কৰি যন্ত্ৰণা দিয়া দুখীয়া কুষ্ঠৰোগী পামৰৰ বাবে।

Verse 113

कंडूयनाग्नितापेन यत्सुखं स्त्रीषु तद्विदुः । यादृशं मन्यते सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया

স্ত্ৰীসঙ্গত যি ‘সুখ’ বুলি ধৰা হয়, সেয়া খুজলিৰ জ্বালাত কঁচৰাই পোৱা সাময়িক আৰামৰ দৰে—এনেকৈয়ে জ্ঞানীসকলে কয়। ধন উপাৰ্জনৰ চিন্তাত মানুহে যি সুখ কল্পনা কৰে, সেয়াও তেনেকুৱাই।

Verse 114

तादृशं स्त्रीषु मंतव्यमधिकं नैव विद्यते । मर्त्यस्य वेदना सैव यां विना चित्तनिर्वृतिः

স্ত্ৰী-সম্পৰ্কীয় বিষয়ত সেই অভিজ্ঞতাতকৈ অধিক একো নাই বুলি বুজিব লাগে। মর্ত্যৰ বাবে সেই বেদনাই তেনে, যাৰ অবিহনে চিত্তে নিৰ্বৃতি নাপায়।

Verse 115

ततोन्योन्यं पुरा प्राप्तमंते सैवान्यथा भवेत् । तदेवं जरया ग्रस्तमामया व्यपिनप्रियम्

সেয়ে, পূৰ্বকালত দুয়োফালে পৰস্পৰে যি লাভ কৰিছিল, অন্তত সেয়া অন্যথা হৈ পৰিব পাৰে। এইদৰে যি প্ৰিয় আছিল, সেয়া জৰাই গ্ৰস্ত হৈ আৰু ব্যাধিয়ে আৱৰি ধৰে।

Verse 116

अपूर्ववत्समात्मानं जरया परिपीडितम् । यः पश्यन्न विरज्येत कोन्यस्तस्मादचेतनः

যি জনে নিজৰ দেহক জৰাই ক্ষয়িত আৰু পীড়িত দেখিো বৈৰাগ্য নধৰে, তাতকৈ অধিক অচেতন আৰু কোন হ’ব পাৰে?

Verse 117

जराभिभूतोपि जंतुः पत्नीपुत्रादिबांधवैः । अशक्तत्वाद्दुराचारैर्भृत्यैश्च परिभूयते

জৰাই অভিভূত জীৱও অসহায়তাৰ কাৰণে পত্নী, পুত্ৰ আদি আত্মীয়-স্বজন আৰু দুষ্কৰ্মী দাস-ভৃত্যৰ দ্বাৰা অপমানিত আৰু লাঞ্ছিত হয়।

Verse 118

न धर्ममर्थं कामं च मोक्षं च जरयायुतः । शक्तः साधयितुं तस्माद्युवा धर्मं समाचरेत्

জৰাৰ বোজা বহন কৰা জনে ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষো সাধন কৰিবলৈ সক্ষম নহয়। সেয়ে যুৱ অৱস্থাতেই ধৰ্ম নিত্য সমাচৰণ কৰা উচিত।

Verse 119

वातपित्तकफादीनां वैषम्यं व्याधिरुच्यते । वातादीनां समूहेन देहोयं परिकीर्तितः

বাত, পিত্ত, কফ আদি দোষৰ বৈষম্যকেই ব্যাধি বুলি কোৱা হয়। বাত আদি দোষসমূহৰ সমষ্টিৰ দ্বাৰাই এই দেহ গঠিত বুলি কীৰ্তিত।

Verse 120

तस्माद्व्याधिमयं ज्ञेयं शरीरमिदमात्मनः । वाताद्यव्यतिरिक्तत्वाद्व्याधीनां पंजरस्य च

সেয়ে, আত্মাৰ এই শৰীৰক ব্যাধিময় বুলি বুজিব লাগে; কিয়নো ই বাত আদি দোষৰ পৰা পৃথক নহয়, আৰু ব্যাধিসকলৰ বাবে যেন পিঞ্জৰা স্বৰূপ।

Verse 121

रोगैर्नानाविधैर्याति देही दुःखान्यनेकधा । तानि च स्वात्मवेद्यानि किमन्यत्कथयाम्यहम्

নানাবিধ ৰোগে পীড়িত দেহধাৰী জন বহু প্ৰকাৰৰ অসংখ্য দুখ ভোগ কৰে। সেয়া নিজৰ আত্মাই জানিবলগীয়া—মই আৰু কি ক’ম?

Verse 122

एकोत्तरं मृत्युशतमस्मिन्देहे प्रतिष्ठितम् । तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषाश्चागंतवः स्मृताः

এই দেহত একশ এক মৃত্যু স্থিত আছে বুলি কোৱা হয়। তাত একটো কালৰ সৈতে যুক্ত; বাকীবোৰ আকস্মিক, বাহ্য কাৰণত আহে বুলি স্মৃত।

Verse 123

ये त्विहागंतवः प्रोक्तास्ते प्रशाम्यंति भेषजैः । जपहोमप्रदानैश्च कालमृत्युर्न शाम्यति

ইয়াত যিবোৰ আকস্মিক ব্যাধি বুলি কোৱা হৈছে, সিহঁত ঔষধে শান্ত হয়; আৰু জপ, হোম, দান আদিৰ দ্বাৰাও। কিন্তু কালৰ মৃত্যু কেতিয়াও শান্ত নহয়।

Verse 124

यदि वापमृत्युर्न स्याद्विषास्वादादशंकितः । न चात्ति पुरुषस्तस्मादपमृत्योर्बिभेति सः

যদি অকাল-মৃত্যু বুলি একো নাথাকিলেহেঁতেন, তেন্তে মানুহে বিষৰ স্বাদো নিৰ্ভয়ে ল’লেহেঁতেন; কিন্তু সি বিষ নাখায়, সেয়েহে সি অকাল-মৃত্যুক ভয় কৰে।

Verse 125

विविधा व्याधयस्तत्र सर्पाद्याः प्राणिनस्तथा । विषाणि चाभिचाराश्च मृत्योर्द्वाराणि देहिनाम्

তাত নানা ব্যাধি, সৰ্প আদি প্ৰাণী, আৰু বিষ তথা অভিচাৰ (মায়াজাল/টোনা)—এই সকলো দেহধাৰীৰ বাবে মৃত্যুৰ দুৱাৰ।

Verse 126

पीडितं सर्वरोगाद्यैरपि धन्वंतरिः स्वयम् । स्वस्थीकर्तुं न शक्नोति कालप्राप्तं न चान्यथा

যেতিয়া নিয়ত কাল আহি পায়, তেতিয়া সকলো ৰোগে পীড়িত জনক ধন্বন্তৰী স্বয়ংও সুস্থ কৰিব নোৱাৰে; অন্যথা হ’বও নোৱাৰে।

Verse 127

नौषधं न तपो दानं न माता न च बांधवाः । शक्नुवंति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम्

ঔষধ নহয়, তপস্যা নহয়, দান নহয়—মাতৃ বা আত্মীয়স্বজনো নহয়—কালে পীড়িত মানুহক ৰক্ষা কৰিব নোৱাৰে।

Verse 128

रसायन तपो जाप्ययोगसिद्धैर्महात्मभिः । अवांतरितशांतिः स्यात्कालमृत्युमवाप्नुयात्

ৰসায়ন, তপস্যা, জপ আৰু যোগসিদ্ধি—মহাত্মাসকলৰ সিদ্ধ সাধনাৰ দ্বাৰা অবিচ্ছিন্ন শান্তি লাভ হয়, আৰু অকাল-মৃত্যুকো অতিক্ৰম কৰিব পৰা যায়।

Verse 129

जायते योनिकीटेषु मृतः कर्मवशात्पुनः । देहभेदेन यः पश्येद्वियोगं कर्मसंक्षयात्

কৰ্মৰ বশত যি মৰে, সি পুনৰ যোনিজ প্ৰাণী আৰু কীট-পতংগত জন্ম লয়। কিন্তু যি দেহ-ভেদ বিচাৰ কৰি দেখে যে কৰ্মক্ষয় হ’লে দেহধাৰিতাৰ পৰা বিচ্ছেদ ঘটে—সেইজনেই সত্য জ্ঞান লাভ কৰে।

Verse 130

मरणं तद्विनिर्दिष्टं न नाशः परमार्थतः । महातमः प्रविष्टस्य छिद्यमानेषु मर्मसु

ইয়াকেই ‘মৃত্যু’ বুলি নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে; কিন্তু পৰমাৰ্থত ই নাশ নহয়। যি মহাঅন্ধকাৰত প্ৰৱিষ্ট, তাৰ মর্মস্থানসমূহ ছেদন হ’ওঁতে—সেই অৱস্থাই মৃত্যু নামে কোৱা হয়।

Verse 131

यद्दुःखं मरणे जंतोर्न तस्येहोपमा क्वचित् । हा तात मातः कांतेति क्रंदत्येवं सुदुःखितः

মৰণবেলাত জীৱে যি দুখ অনুভৱ কৰে, এই সংসাৰত তাৰ কোনো উপমা নাই। অতি ব্যথিত হৈ সি ‘হা পিতা! হা মাতা! হা প্ৰিয়!’ বুলি কঁদে, বাৰে বাৰে বিলাপ কৰে।

Verse 132

मंडूक इव सर्पेण ग्रस्यते मृत्युना जगत् । बांधवैः स परित्यक्तः प्रियैश्च परिवारितः

যেনে সাপে বেঙক গিলে খায়, তেনে মৃত্যুৱে জগত গিলে খায়। মানুহজন বঁধুৱে ত্যাগ কৰে, যদিও সি প্ৰিয়জনৰ মাজত ঘেৰাও হৈ থাকে।

Verse 133

निःश्वसन्दीर्घमुष्णं च मुखेन परिशुष्यता । खट्वायां परिवृत्तो हि मुह्यते च मुहुर्मुहुः

সি দীঘল আৰু গৰম নিশ্বাস এৰে; মুখ শুকাই যায়। খাটত লুটিয়াই থাকে আৰু বাৰে বাৰে মোহ-ভ্ৰমত পৰি যায়।

Verse 134

संमूढः क्षिपतेत्यर्थं हस्तपादावितस्ततः । खट्वातो वांछते भूमिं भूमेः खट्वां पुनर्महीम्

সম্পূৰ্ণ মোহগ্ৰস্ত হৈ সি অস্থিৰতাত হাত-পা ছটফটাই পেলায়। খাটৰ পৰা মাটিৰ আকাঙ্ক্ষা কৰে, আৰু মাটিৰ পৰা পুনৰ খাটৰ—পুনঃ পুনঃ ভূমিৰেই কামনা কৰে।

Verse 135

विवशस्त्यक्तलज्जश्च मूत्रविष्ठानुलेपितः । याचमानश्च सलिलं शुष्ककंठोष्ठतालुकः

বিবশ আৰু লজ্জাহীন হৈ, মূত্ৰ-বিষ্ঠাৰে লেপিত, সি পানীৰ বাবে মিনতি কৰে—তাৰ কণ্ঠ, ওঁঠ আৰু তালু শুকাই জ্বলি উঠে।

Verse 136

चिंतयानः स्ववित्तानि कस्यैतानि मृते मयि । यमदूतैर्नीयमानः कालपाशेन कर्षितः

সি ভাবে, ‘মই মৰিলে মোৰ এই ধন-সম্পত্তি কাৰ হ’ব?’ যমদূতসকলে তাক লৈ যায়, কালৰ পাশত বাঁধি টানি নিয়া হয়।

Verse 137

म्रियते पश्यतामेवं गलो घुरुघुरायते । जीवस्तृणजलौकेव देहाद्देहं विशेत्क्रमात्

এইদৰে লোকৰ চকুৰ আগতেই মৃত্যু হয়; কণ্ঠত ঘুৰঘুৰ শব্দ উঠে। জীৱাত্মা ঘাঁহ-পানীত লাগি থকা জোঁকৰ দৰে, ক্ৰমে ক্ৰমে এক দেহৰ পৰা আন দেহত প্ৰৱেশ কৰে।

Verse 138

प्राप्नोत्युत्तरमंगं च देहं त्यजति पूर्वकम् । मरणात्प्रार्थनाद्दुःखमधिकं हि विवेकिनाम्

সি উত্তম অৱস্থা লাভ কৰে, কিন্তু প্ৰথমে দেহ ত্যাগ কৰিবই লাগে। বিবেকীসকলৰ বাবে মিনতি-প্ৰাৰ্থনাৰ পৰা জন্মা দুখ মৃত্যুজনিত দুখতকৈও অধিক।

Verse 139

क्षणिकं मरणे दुःखमनंतं प्रार्थनाकृतम् । जगतां पतिरर्थित्वाद्विष्णुर्वामनतां गतः

মৃত্যুৰ সময়ৰ দুখ ক্ষণিক, কিন্তু প্ৰাৰ্থনাৰ দ্বাৰা উৎপন্ন ফল অনন্ত। সেয়ে জগতৰ পতি বিষ্ণুৱে অনুৰোধত সন্তুষ্ট হৈ বামন ৰূপ ধাৰণ কৰিলে।

Verse 140

अधिकः कोपरस्तस्माद्यो न यास्यति लाघवम् । ज्ञातं मयेदमधुना मृत्योर्भवति यद्गुरुः

সেয়ে যি নম্ৰতালৈ নাযায়, তাৰ ক্ৰোধ অধিক তীব্ৰ হয়। এতিয়া মই স্পষ্টকৈ বুজিলোঁ—সেই তত্ত্বই মৃত্যুৰো গুৰুলৈ পৰিণত হয়।

Verse 141

न परं प्रार्थयेद्भूयस्तृष्णालाघवकारणम् । आदौ दुःखं तथा मध्ये दुःखमंते च दारुणम्

তৃষ্ণা হ্ৰাস কৰাৰ বাবে বাৰে বাৰে অধিক নাপ্ৰাৰ্থনা কৰিব। কিয়নো ই আৰম্ভণিতে দুখ, মাজত দুখ, আৰু অন্তত ভয়ংকৰ দুখ আনে।

Verse 142

निसर्गात्सर्वभूतानामिति दुःख परंपरा । वर्तमानान्यतीतानि दुःखान्येतानि यानि तु

সকলো জীৱৰ অস্তিত্বগত স্বভাৱৰ পৰাই দুখৰ অবিচ্ছিন্ন পৰম্পৰা উঠে। এই দুখসমূহ—বৰ্তমান বা অতীত—এইবোৰেই।

Verse 143

न नरः शोचयेज्जन्म न विरज्यति तेन वै । अत्याहारान्महद्दुःखमल्पाहारात्तदंतरम्

মানুহে নিজৰ জন্ম লৈ শোক নকৰিব, আৰু সেই কাৰণতে বৈৰাগ্যো নধৰিব। অধিক আহাৰৰ পৰা মহাদুখ হয়; অল্প আহাৰত সেই দুখ তুলনামূলকভাৱে কম।

Verse 144

त्रुटते भोजने कंठो भोजने च कुतः सुखम् । क्षुधा हि सर्वरोगाणां व्याधिः श्रेष्ठतमः स्मृतः

ভোজন কৰোঁতে কণ্ঠ ৰুদ্ধ হয়; তেন্তে ভোজনত সুখ ক’ত? কিয়নো ক্ষুধাক সকলো ৰোগৰ মাজত সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ ব্যাধি বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 145

सच्छांतौषधलेपेन क्षणमात्रं प्रशाम्यति । क्षुद्व्याधि वेदना तीव्रा निःशेषबलकृंतनी

সঁচাকৈ শান্তিদায়ক ঔষধ-লেপে ই কেৱল ক্ষণমাত্ৰ শান্ত হয়; ক্ষুধা-ব্যাধিৰ তীব্ৰ বেদনা সকলো বল সম্পূৰ্ণকৈ কাটি নিদিয়ে।

Verse 146

तयाभिभूतो म्रियते यथान्यैर्व्याधिभिर्नरः । तद्रसेपि हि किं सौख्यं जिह्वाग्रपरिवर्तिनि

ইয়াৰ দ্বাৰা অভিভূত হৈ মানুহ মৰে, যেনে আন ব্যাধিতো মৰে। ইয়াৰ স্বাদতো সুখ ক’ত, যেতিয়া ই কেৱল জিভাৰ আগত ক্ষণিক ঘূৰি থাকে?

Verse 147

तत्क्षणादर्धकालेन कंठं प्राप्य निवर्तते । इति क्षुद्व्याधितप्तानामन्नमोषधवत्स्मृतम्

ই ক্ষণতে—অর্ধক্ষণৰ ভিতৰতে—কণ্ঠলৈ গৈ পুনৰ উভতি আহে। সেয়ে ক্ষুধা-ব্যাধিত তপ্ত লোকৰ বাবে অন্নক ঔষধৰ দৰে বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 148

न तत्सुखाय मंतव्यं परमार्थेन पंडितैः । मृतोपमश्च यः शेते सर्वकार्यविवर्जितः

পৰমাৰ্থৰ দৃষ্টিত পণ্ডিতসকলে তাক সুখ বুলি নাভাবিব; যেতিয়া মানুহে মৃতৰ দৰে শুই থাকে, সকলো কৰ্তব্য আৰু কৰ্ম ত্যাগ কৰি।

Verse 149

तत्रापि च कुतः सौख्यं तमसा चोदितात्मनः । प्रबोधेपि कुतः सौख्यं कार्येषूपहतात्मनः

তাতো তমসা (অন্ধকাৰ) প্ৰেৰিত মনৰ মানুহে সুখ ক’ত পায়? আৰু জাগৰণ হ’লেও, কৰ্ম-কাৰ্যৰ আঘাতে ক্ষত-বিক্ষত আত্মাৰ সুখ ক’ত থাকে?

Verse 150

कृषिवाणिज्यसेवाद्य गोरक्षादि परश्रमैः । प्रातर्मूत्रपुरीषाभ्यां मध्याह्ने क्षुत्पिपासया

কৃষি, বাণিজ্য, সেৱা আদি কঠোৰ পৰিশ্ৰমে, গোৰক্ষা আদি ক্লান্তিকৰ কৰ্মে—পুৱাতে মূত্ৰ-পুৰীষৰ বেগে, আৰু মধ্যাহ্নত ক্ষুধা-পিপাসাই (জীৱক পীড়িত কৰে)।

Verse 151

तृप्ताः काम्येन बाध्यंते निद्रया निशि जंतवः । अर्थस्योपार्जने दुःखं दुःखमर्जितरक्षणे

তৃপ্ত হ’লেও জীৱ কামনাই বাধে; নিশাত নিদ্ৰাই প্ৰাণীক বশ কৰে। অৰ্থ উপাৰ্জনত দুখ, আৰু উপাৰ্জিত ধন ৰক্ষাতো দুখেই দুখ।

Verse 152

नाशे दुःखं व्यये दुःखमर्थस्यैव कुतः सुखम् । चौरेभ्यः सलिलेभ्योग्नेः स्वजनात्पार्थिवादपि

অৰ্থ নষ্ট হ’লে দুখ, ব্যয় হ’লেও দুখ—তেন্তে অৰ্থত সুখ ক’ত? চোৰৰ পৰা, পানীৰ পৰা, অগ্নিৰ পৰা, নিজৰ স্বজনৰ পৰা, আৰু ৰজাৰ পৰাও (ই সদায় বিপন্ন)।

Verse 153

भयमर्थवतां नित्यं मृत्योर्देहभृतामिव । खे यथा पक्षिभिर्मांसं भक्ष्यते श्वापदैर्भुवि

অৰ্থৱানৰ নিত্য ভয় থাকে, যেন দেহধাৰী প্ৰাণীৰ মৃত্যুভয়। যেন আকাশত পক্ষীয়ে মাংস খায়, আৰু পৃথিৱীত শ্বাপদে (হিংস্ৰ জন্তুয়ে) ভক্ষণ কৰে।

Verse 154

जले च भक्ष्यते मत्स्यैस्तथा सर्वत्र वित्तवान् । विमोहयंति संपत्सु वारयंति विपत्सु च

জলত তেওঁ মাছৰ দ্বাৰা ভক্ষিত হয়; তেনেদৰে ধনৱান মানুহ সকলো ঠাইতে জালত পৰে—সম্পদত মোহিত হয়, আৰু বিপদত সংযত কৰি ৰখা হয়।

Verse 155

खेदयंत्यर्जने काले कदार्थाः स्युः सुखावहाः । प्रागर्थपतिरुद्विग्नः पश्चात्सर्वार्थनिःस्पृहः

তুচ্ছ ধন কেনেকৈ সুখ আনিব পাৰে, যেতিয়া সেয়া অৰ্জনৰ সময়তেই কষ্ট দিয়ে? আগতে মানুহ ধন-অন্বেষী হৈ উদ্বিগ্ন থাকে; পাছত সকলো সম্পত্তিৰ প্ৰতি নিঃস্পৃহ হয়।

Verse 156

तयोरर्थपतिर्दुःखी सुखी मन्येर्विरक्तधीः । वसंतग्रीष्मतापेन दारुणं वर्षपर्वसु

এই দুজনৰ ভিতৰত ধনৰ অধিপতি দুখী; মই বৈৰাগ্যবুদ্ধিসম্পন্নকেই সুখী বুলি মানো। বসন্ত-গ্ৰীষ্মৰ তাপ কঠোৰ, আৰু বৰ্ষাৰ ঋতুচক্ৰৰ পৰ্বসমূহো তেনেদৰে দাৰুণ।

Verse 157

वातातपेन वृष्ट्या च कालेप्येवं कुतः सुखम् । विवाहविस्तरे दुःखं तद्गर्भोद्वहने पुनः

বতাহ আৰু ৰ’দৰ আঘাত সহি, আৰু বৰষুণে ভিজাই—ঋতু ঠিক থাকিলেও—সুখ ক’ত? বিবাহৰ বিস্তৃত আয়োজনত দুখ, আৰু তাৰ পাছত গৰ্ভ ধাৰণ আৰু বহনত পুনৰ দুখ।

Verse 158

सूतिवैषम्यदुःखैश्च दुखं विष्ठादिकर्मभिः । दन्ताक्षिरोगे पुत्रस्य हा कष्टं किं करोम्यहम्

“অসামঞ্জস্য প্ৰসৱৰ বেদনাৰে মই পীড়িত, আৰু মল-মূত্ৰ আদি কামৰ দুখেৰে দুখী। এতিয়া মোৰ পুত্ৰৰ দাঁত আৰু চকুৰ ৰোগ হৈছে—হায়, কিমান কষ্ট! মই কি কৰিম?”

Verse 159

गावो नष्टाः कृषिर्भग्ना भार्या च प्रपलायिता । अमी प्राघूर्णिकाः प्राप्ता भयं मे शंसिनो गृहान्

মোৰ গাইবোৰ হেৰাই গ’ল, খেতি-কাৰ্য ভাঙি পৰিল, আৰু পত্নীও পলাই গ’ল। এতিয়া এই ঘূৰি-ফুৰা দুষ্টলোক মোৰ ঘৰলৈ আহি, মোৰ বাবে ভয়ৰ সংকেত দিছে।

Verse 160

बालापत्या च मे भार्या कः करिष्यति रंधनम् । विवाहकाले कन्यायाः कीदृशश्च वरो भवेत्

মোৰ পত্নী এতিয়াও কুমাৰী-বয়সীয়া, আৰু কোলাত সৰু সন্তান—ৰান্ধনি কোনে কৰিব? আৰু কন্যাৰ বিবাহকালত কেনেকুৱা বৰ হ’ব লাগে?

Verse 161

एतच्चिंताभिभूतानां कुतः सौख्यं कुटुंबिनाम्

এনে চিন্তাত ডুবি থকা গৃহস্থসকলৰ সুখ ক’ত থাকিব?

Verse 162

कुटुंबचिंताकुलितस्य पुंसः श्रुतं च शीलं च गुणाश्च सर्वे । अपक्वकुंभे निहिता इवापः प्रयांति देहेन समं विनाशनम्

কুটুম্বৰ চিন্তাই ব্যাকুল কৰা মানুহৰ শ্ৰুতি-জ্ঞান, শীল আৰু সকলো গুণ—কাঁচা মাটিৰ ঘটত থোৱা পানীৰ দৰে—দেহৰ সৈতে একেলগে বিনাশলৈ যায়।

Verse 163

राज्येपि हि कुतः सौख्यं संधिविग्रहचिंतया । पुत्रादपि भयं यत्र तत्र सौख्यं हि कीदृशम्

ৰাজ্যতো সুখ ক’ত, যেতিয়া সন্ধি-যুদ্ধৰ চিন্তাই মন ভৰাই থাকে? য’ত নিজৰ পুত্ৰৰ পৰাও ভয়, তাত সুখ কেনেকুৱা?

Verse 164

स्वजातीयाद्भयं प्रायः सर्वेषामेव देहिनाम् । एकद्रव्याभिलाषित्वाच्छुनामिव परस्परम्

প্ৰায় সকলো দেহধাৰী প্ৰাণীৰ ভয় সাধাৰণতে নিজৰেই জাতিৰ পৰা উঠে; একে বস্তুৰ লোভত পৰস্পৰে বৈৰী হয়, কুকুৰে কুকুৰৰ দৰে।

Verse 165

न प्रविश्य वनं कश्चिन्नृपः ख्यातोस्ति भूतले । निखिलं यस्तिरस्कृत्य सुखं तिष्ठति निर्भयः

এই পৃথিৱীত বনলৈ নোযোৱাকৈ কোনো ৰজা কেতিয়াও খ্যাত নহ’ল; যি সকলো ত্যাগ কৰি স্থিৰ থাকে, সি নিৰ্ভয়ে সুখে অৱস্থান কৰে।

Verse 166

युद्धे बाहुसहस्रं हि पातयामास भूतले । श्रीमतः कार्तवीर्यस्य ऋषिपुत्रः प्रतापवान्

যুদ্ধত সেই প্ৰতাপৱান ঋষিপুত্ৰে শ্ৰীমান কাৰ্তবীৰ্যৰ সহস্ৰ বাহু ভূতলত পতিত কৰালে।

Verse 167

ऋषिपुत्रस्य रामस्य रामो दशरथात्मजः । जघान वीर्यमतुलमूर्ध्वगं सुमहात्मनः

দশৰথপুত্ৰ ৰামে ঋষিপুত্ৰ ৰাম (পৰশুৰাম)ৰ অতুল বীৰ্য নাশ কৰিলে—যদিও সি মহাত্মা আৰু উচ্চ প্ৰতাপে উজ্জ্বল আছিল।

Verse 168

जरासंधेन रामस्य तेजसा नाशितं यशः । जरासंधस्य भीमेन तस्यापि पवनात्मजः

জৰাসন্ধে নিজৰ তেজে ৰামৰ যশ নাশ কৰিলে; জৰাসন্ধৰ যশ ভীমে নাশ কৰিলে; আৰু তাৰো যশ পৱনপুত্ৰে (হনুমানে) আচ্ছাদিত কৰিলে।

Verse 169

हनुमानपि सूर्येण विक्षिप्तः पतितः क्षितौ । निवातकवचान्सर्वदानवान्बलदर्पितान्

হনুমানো সূৰ্যৰ আঘাতে বিচ্ছিন্ন হৈ পৃথিৱীত পতিত হ’ল—যি অজেয় কবচধাৰী, বলৰ দৰ্পে উন্মত্ত সকলো দানৱৰ সন্মুখীন হৈছিল।

Verse 170

हतवानर्जुनः श्रीमान्गोपालैः स विनिर्जितः । सूर्यः प्रतापयुक्तोऽपि मेघैः संछाद्यते क्वचित्

শত্ৰুনাশক শ্ৰীমান অৰ্জুনো গোপালসকলৰ দ্বাৰা পৰাজিত হ’ল। সূৰ্যো যদিও প্ৰতাপময়, তথাপি কেতিয়াবা মেঘে আৱৃত হয়।

Verse 171

क्षिप्यते वायुना मेघो वायोर्वीर्यं नगैर्जितम् । दह्यंते वह्निना शैलाः स वह्निः शाम्यते जलैः

মেঘ বায়ুৰে ঠেলি নিয়া যায়, কিন্তু বায়ুৰ বীৰ্য পৰ্বতে ৰোধ হয়। পৰ্বত অগ্নিয়ে দগ্ধ হয়, কিন্তু সেই অগ্নি জলেই নিৰ্বাপিত হয়।

Verse 172

तज्जलं शोष्यते सूर्यैस्ते सूर्याः सह वारिणा । त्रैलोक्येन समस्ताश्च नश्यंति ब्रह्मणो दिने

সেই জল সূৰ্যসমূহে শুকাই দিয়ে; আৰু সেই সূৰ্যসমূহো জলসহ—সমগ্ৰ ত্ৰিলোক একেলগে—ব্ৰহ্মাৰ দিনৰ অন্তত বিনাশ হয়।

Verse 173

ब्रह्मापि त्रिदशैः सार्धमुपसंह्रियते पुनः । परार्धद्वयकालांते शिवेन परमात्मना

ব্ৰহ্মাও ত্ৰিদশসকলৰ সৈতে পুনৰ সংহাৰত লীন হয়—দুই পৰাৰ্ধ কালৰ অন্তত—পৰমাত্মা শিৱৰ দ্বাৰা।

Verse 174

एवं नैवास्ति संसारे यच्च सर्वोत्तमं बलम् । विहायैकं जगन्नाथं परमात्मानमव्ययम्

এই সংসাৰত সঁচাকৈ সৰ্বোত্তম বুলি ক’ব পৰা কোনো শক্তি নাই—একমাত্ৰ জগন্নাথ, অব্যয় পৰমাত্মাৰ বাহিৰে।

Verse 175

ज्ञात्वा सातिशयं सर्वमतिमानं विवर्जयेत् । एवंभूते जगत्यस्मिन्कः सुरः पंडितोपि वा

শ্ৰেষ্ঠতা যে আপেক্ষিক—এই কথা জানি নিজৰ বুদ্ধিৰ সকলো অহংকাৰ ত্যাগ কৰা উচিত। এনে জগতত কোনে সঁচাকৈ বিশেষ হ’ব পাৰে—দেৱতা বা পণ্ডিতো?

Verse 176

न ह्यस्ति सर्ववित्कश्चिन्न वा मूर्खोपि सर्वतः । यावद्यस्तु विजानाति तावत्तत्र स पंडितः

কোনো মানুহেই সৰ্বজ্ঞ নহয়, আৰু কোনোবাই সকলো দিশতে সম্পূৰ্ণ মূৰ্খো নহয়। যিমানখিনি সঁচাকৈ বুজে, সিমানখিনিতেই সেই বিষয়ত সি পণ্ডিত।

Verse 177

समाधाने तु सर्वत्र प्रभावः सदृशः स्मृतः । वित्तस्यातिशयत्वेन प्रभावः कस्यचित्क्वचित्

বিষয় মীমাংসাত সাধাৰণতে সকলো ঠাইতে প্ৰভাৱ একে বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে; কিন্তু ধনৰ অধিকতাৰ বাবে কিছুমানৰ প্ৰভাৱ কেতিয়াবা কিছুমান ঠাইত বাঢ়ে।

Verse 178

दानवैर्निर्जिता देवास्ते दैवैर्निजिताः पुनः । इत्यन्योन्यं श्रितो लोको भाग्यैर्जयपराजयैः

দেৱতাসকল দানৱে জয় কৰিলে, আৰু সেই দানৱসকলক পুনৰ দেৱতাই জয় কৰিলে। এইদৰে জগত ভাগ্যজনিত জয়-পরাজয়ৰ মাজেৰে পৰস্পৰ-আশ্ৰয়ত স্থিত।

Verse 179

एवं वस्त्रयुगं राज्ञां प्रस्थमात्रांबुभोजनम् । यानं शय्यासनं चैव शेषं दुःखाय केवलम्

এইদৰে ৰজাসকলৰ বাবে কেৱল দুটা বস্ত্ৰ আৰু প্ৰস্থ-মাত্ৰা অনুসাৰে আহাৰ; ৰথ, শয্যা আৰু আসন আদি—ইয়াৰ অধিক সকলো কেৱল দুখৰ কাৰণ হয়।

Verse 180

सप्तमे चापि भवने खट्वामात्र परिग्रहः । उदकुंभसहस्रेभ्यः क्लेशायास प्रविस्तरः

সপ্তম বাসস্থানতোও পৰিগ্ৰহ কেৱল এখন সৰল খাট; হাজাৰ হাজাৰ পানীৰ কলহৰ তুলনাত ইও ক্লেশ আৰু পৰিশ্ৰমৰ বিস্তাৰ হৈ পৰে।

Verse 181

प्रत्यूषे तूर्यनिर्घोषः समं पुरनिवासिभिः । राज्येभिमानमात्रं हि ममेदं वाद्यते गृहे

প্ৰতিউষে নগৰবাসীৰ সৈতে তূৰ্যৰ নিৰ্ঘোষ একেলগে গুঞ্জৰে; কিয়নো মোৰ গৃহত ই কেৱল ৰাজ্য-অভিমানৰ প্ৰদৰ্শনমাত্ৰেই বজোৱা হয়।

Verse 182

सर्वमाभरणं भारः सर्वमालेपनं मलम् । सर्वं प्रलपितं गीतं नृत्यमुन्मत्तचेष्टितम्

সকলো অলংকাৰেই ভাৰ, সকলো লেপনেই মলিনতা। সকলো প্ৰলাপকে গীত বুলি ধৰা হয়, আৰু নৃত্য উন্মত্তৰ আচৰণ।

Verse 183

इत्येवं राज्यसंभोगैः कुतः सौख्यं विचारतः । नृपाणां विग्रहे चिंता वान्योन्यविजिगीषया

এইদৰে ৰাজ্য-ভোগত বিচাৰ কৰিলে সুখ ক’ত থাকিব? নৃপসকলৰ বাবে সংঘাতৰ সময়ত কেৱল চিন্তাই থাকে—একে-আনক জয় কৰাৰ আকাঙ্ক্ষাৰে।

Verse 184

प्रायेण श्रीमदालेपान्नहुषाद्या महानृपाः । स्वर्गं प्राप्ता निपतिताः कः श्रिया विंदते सुखम्

প্ৰায়ে নহুষ আদি মহানৃপতি সকল, শ্ৰী-সমৃদ্ধিৰ দীপ্তিত মোহিত হৈ স্বৰ্গ লাভ কৰিও তাতেই পতিত হ’ল। কেৱল ভাগ্য-ধনে কোনে স্থায়ী সুখ পায়?

Verse 185

स्वर्गेपि च कुतः सौख्यं दृष्ट्वा दीप्तां परश्रियम् । उपर्युपरि देवानामन्योन्यातिशयस्थिताम्

স্বৰ্গতো কেনেকৈ সুখ হ’ব, যেতিয়া পৰৰ দীপ্ত, উৎকৃষ্ট শ্ৰী দেখা যায়—য’ত দেৱতাসকল একে-অন্যৰ ওপৰত ওপৰত, পৰস্পৰক অতিক্ৰম কৰি অৱস্থিত।

Verse 186

नरैः पुण्यफलं स्वर्गे मूलच्छेदेन भुज्यते । न चान्यत्क्रियते कर्म सोऽत्र दोषः सुदारुणः

মানুহে স্বৰ্গত পুণ্যফল মূলতে ক্ষয় হোৱালৈকে ভোগ কৰে, আৰু তাত আন কোনো কৰ্ম কৰা নহয়। এই বিষয়ত ই এক অতি ভয়ংকৰ দোষ।

Verse 187

छिन्नमूलतरुर्यद्वद्दिवसैः पतति क्षितौ । पुण्यस्य संक्षयात्तद्वन्निपतंति दिवौकसः

যেনেকৈ মূল কটা গছ কিছুমান দিনৰ পাছত মাটিত পৰে, তেনেকৈ পুণ্য ক্ষয় হ’লে স্বৰ্গবাসীসকলও পতিত হয়।

Verse 188

सुखाभिलाषनिष्ठानां सुखभोगादि संप्लवैः । अकस्मात्पतितं दुःखं कष्टं स्वर्गेदिवौकसाम्

সুখলালসাত নিবিষ্ট লোকৰ বাবে, সুখভোগ আদি প্লাৱনৰ মাজতে, হঠাৎ দুখৰ পতন অতি কষ্টকৰ—স্বৰ্গবাসীৰ বাবেও।

Verse 189

इति स्वर्गेऽपि देवानां नास्ति सौख्यं विचारतः । क्षयश्च विषयासिद्धौ स्वर्गे भोगाय कर्मणाम्

এইদৰে বিচাৰ কৰিলে স্বৰ্গতো দেৱতাসকলৰো সত্য সুখ নাথাকে; আৰু ভোগৰ বিষয় সিদ্ধ নোহোৱাত স্বৰ্গীয় ভোগৰ বাবে কৰা কৰ্মৰ পুণ্যো ক্ষয় হয়।

Verse 190

तत्र दुःखं महत्कष्टं नरकाग्निषु देहिनाम् । घोरैश्च विविधैर्भावैर्वाङ्मनः काय संभवैः

তাত নৰকাগ্নিত দেহধাৰীসকলে মহাদুঃখ আৰু কঠোৰ কষ্ট ভোগ কৰে; বাক্য, মন আৰু দেহৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা ভয়ংকৰ আৰু নানা প্ৰকাৰ ভাব-ব্যথাই তেওঁলোকক যন্ত্ৰণা দিয়ে।

Verse 191

कुठारच्छेदनं तीव्रं वल्कलानां च तक्षणम् । पर्णशाखाफलानां च पातश्चंडेन वायुना

তাত কুঠাৰেৰে তীব্ৰ ছেদন হৈছিল, বাকল খুচি তোলা হৈছিল; আৰু পাতা, ডাল-শাখা আৰু ফলো প্ৰচণ্ড বতাহে ঠেলি পেলাই দিছিল।

Verse 192

उन्मूलनान्नदीभिश्च गजैरन्यैश्च देहिभिः । दावाग्निहिमशोषैश्च दुःखं स्थावरजातिषु

স্থাৱৰ জাতিত—গছ-গছনি আদিত—নদীয়ে উন্মূলন কৰা, হাতী আৰু অন্য দেহধাৰীৰ দ্বাৰা, আৰু দাৱাগ্নি, হিম-পালা আৰু শুকান তাপৰ দ্বাৰাও দুঃখ হয়।

Verse 193

तद्वद्भुजंगसर्पाणां क्रोधे दुःखं च दारुणम् । दुष्टानां घातनं लोके पाशेन च निबंधनम्

তদ্ৰূপ ভুজংগ আৰু সাপৰ ক্ৰোধ উঠিলে দুঃখ অতি দাৰুণ হয়; আৰু জগতত দুষ্টসকলক হত্যা কৰা হয় আৰু ফাঁস (পাশ) দি বান্ধিও ৰখা হয়।

Verse 194

अकस्माज्जन्ममरणं कीटानां च मुहुर्मुहुः । सरीसृपनिकायानामेवं दुःखान्यनेकधा

কীট-পতঙ্গৰ বাবে জন্ম-মৰণ হঠাতে, বাৰে বাৰে ঘটে; আৰু সৰীসৃপ-জাতিৰ বহুত জীৱে এইদৰে নানা প্ৰকাৰ দুখ ভোগ কৰে।

Verse 195

पशूनामात्मशमनं दंडताडनमेव च । नासावेधेन संत्रासः प्रतोदेन सुताडनम्

পশুক ‘দমন’ কৰা হয় লাঠিৰ মাৰ-ধৰে; নাক ছিদ্ৰ কৰাৰ ফলত ভয়-সন্ত্রাস জাগে, আৰু প্ৰতোদে (চাবুক/গোড) তীব্ৰ প্ৰহাৰ কৰা হয়।

Verse 196

वेत्रकाष्ठादिनिगडैरंकुशेनांगबंधनम् । भावेन मनसा क्लेशैर्भिक्षा युवादिपीडनम्

বেত, কাঠ আদি বস্তুৰে গঢ়া শিকল-নিগড় আৰু অঙ্কুশে অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ বেঁধে ৰাখে; আৰু মনক বেদনা-ক্লেশে পীড়িত কৰি ভিক্ষা মাগিবলৈ বাধ্য কৰে, যুৱক আদি সকলকো নিপীড়ন কৰে।

Verse 197

आत्मयूथवियोगैश्च बलान्नयनबंधने । पशूनां संति कायानामेवं दुःखान्यनेकशः

নিজৰেই জাকৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কৰা আৰু বলপূৰ্বক টানি নিয়া-বাঁধি থোৱাৰ ফলত, দেহধাৰী পশুবোৰে এইদৰে বহু প্ৰকাৰ দুখ সহে।

Verse 198

वर्षाशीतातपाद्दुःखं सुकष्टं ग्रहपक्षिणाम् । क्लेशमानाति कायानामेवं दुःखान्यनेकधा

বৰষুণ, শীত আৰু দাহক ৰ’দৰ পৰা দুখ উঠে—জীৱ-জন্তু আৰু পক্ষীৰ বাবে ই অতি কঠিন কষ্ট। এইদৰে দেহধাৰীসকলে নানা উপায়ে পীড়া আৰু যন্ত্ৰণা ভোগ কৰে।

Verse 199

गर्भवासे महद्दुःखं जन्मदुःखं तथा नृणाम् । सुबाल्यदुःखं चाज्ञानं कौमारे गुरुशासनम्

মানৱসকলৰ বাবে গৰ্ভবাসত মহাদুখ, আৰু জন্মৰ সময়তো দুখ; সুকুমাৰ বাল্যৰ অজ্ঞানতাৰে কষ্ট, আৰু কৌমাৰত গুৰুৰ শাসন-অনুশাসনৰ কঠোৰতা।

Verse 200

यौवने कामरागाभ्यां दुःखं चैवेर्ष्यया पुनः । कृषिवाणिज्यसेवाद्यैर्गोरक्षादिक कर्मभिः

যৌৱনত কাম-ৰাগে দুখ দিয়ে, পুনৰ ঈৰ্ষ্যাইও দুখ দিয়ে; আৰু কৃষি, বাণিজ্য, সেৱা আদি বৃত্তি, গোৰক্ষা আদি কৰ্মৰ পৰিশ্ৰমেও কষ্ট আনে।