Adhyaya 56
Kāma and Indra’s Attempt to Shatter Chastity; the ‘Abode of Satya’ and the Ethics of the Virtuous Home
PP.2.56 অধ্যায়ত গৃহস্থ আশ্ৰমক সত্য (সত্যতা) আৰু পুণ্যৰ আসন হিচাপে দেখুৱাই এক নৈতিক সংকট বৰ্ণনা কৰা হৈছে। কাম (মনমথ) ইন্দ্ৰ (সহস্ৰাক্ষ)ৰ সৈতে মিলি পতিব্ৰতা আৰু গৃহধৰ্ম ভাঙিবলৈ চেষ্টা কৰে। কিন্তু যি গৃহত ক্ষমা, শান্তি, ইন্দ্ৰিয়-সংযম, দয়া, গুৰুসেৱা আৰু ভক্তি থাকে, সেই গৃহলৈ বিষ্ণু-লক্ষ্মী আৰু দেবতাসকলৰ কৃপা আকৃষ্ট হয় বুলি অধ্যায়ে প্ৰশংসা কৰে। কথাই সতৰ্ক কৰে যে কামনা উচ্চ পৰিবেশতো প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে; বিশ্বামিত্ৰ–মেনকা আৰু অহল্যা-প্ৰসঙ্গ স্মৰণ কৰোৱা হয়। ধৰ্মক সম্বোধন কৰি ধৰ্মৰাজ/যমে কামৰ দীপ্তি দমন কৰি তাৰ পতন ঘটাবলৈ সংকল্প লয়। তেতিয়াই প্ৰজ্ঞা—‘জ্ঞান’—পক্ষী-শকুনৰ ৰূপে স্বামীৰ আগমনৰ সংবাদ দিয়ে, আৰু সুকলাৰ সংকল্প দৃঢ় হয়। এইদৰে পতিব্ৰতা আৰু সত্যৰ ৰক্ষা কেৱল বলৰ দ্বাৰা নহয়, বিবেক, শুভ লক্ষণ আৰু গৃহস্থ ধৰ্মত স্থিৰতাৰে সম্পন্ন হয়।
Shlokas
Verse 1
विष्णुरुवाच । तस्याः सत्यविनाशाय मन्मथः ससुराधिपः । प्रस्थितः सुकलां तर्हि सत्यो धर्ममथाब्रवीत्
বিষ্ণুৱে ক’লে—তাইৰ সতীত্ব বিনাশ কৰিবলৈ মন্মথ (কামদেৱ) দেৱাধিপতিৰ সৈতে প্ৰস্থান কৰিলে। তেতিয়া সত্যাই ধৰ্মক ক’লে:
Verse 2
पश्य धर्म महाप्राज्ञ मन्मथस्य विचेष्टितम् । तवार्थमात्मनश्चैव पुण्यस्यापि महात्मनः
হে ধৰ্ম, হে মহাপ্ৰাজ্ঞ! মন্মথ (কামদেৱ)ৰ এই ক্ৰিয়াকলাপ চোৱা; ই তোমাৰ হিতৰ বাবে, মোৰ নিজৰ হিতৰ বাবেও, আৰু মহাত্মা পুণ্যৰ হিতৰ বাবেও।
Verse 3
विसृजामि महास्थानं वास्तुरूपं सुखोदयम् । सत्याख्यं च सुप्रियाख्यं सुदेवाख्यं गृहोत्तमम्
মই মহাস্থান প্ৰকাশ কৰোঁ—বাসগৃহৰ ৰূপ ধৰি যি সুখৰ উদয় ঘটায়; সেই উত্তম গৃহ ‘সত্য’ নামে, ‘সুপ্ৰিয়’ নামে আৰু ‘সুদেৱ’ নামে খ্যাত।
Verse 4
तमेव नाशयेद्गत्वा काम एष प्रमत्तधीः । रिपुरूपः सुदुष्टात्मा अस्माकं हि न संशयः
তাকেই একাই গৈ ধ্বংস কৰা উচিত—এই কাম, যাৰ বুদ্ধি উন্মত্ত। সি শত্রুৰ ৰূপ ধৰি লুকাই থকা, অতি দুষ্ট স্বভাৱৰ; ইয়াত আমাৰ একো সন্দেহ নাই।
Verse 5
पतिस्तपोधनो विप्रः सुसती या पतिव्रता । सुसत्यो भूपतिर्धर्मममगेहानसंशयः
তেওঁৰ স্বামী তপোধন ব্ৰাহ্মণ, সাধনা-তপস্যাত নিবিষ্ট; তেওঁ সুসতী পতিব্ৰতা, পতিব্ৰত ধৰ্মত অচল। ৰজা সত্যবাদী আৰু ধৰ্মনিষ্ঠ, আৰু তেওঁৰ গৃহস্থালি নিঃসন্দেহে সু-শাসিত।
Verse 6
यत्राहं वृद्धिसंपुष्टस्तत्र वासो हि ते भवेत् । तत्र पुण्यं समायाति श्रद्धया सह क्रीडते
য’ত মই পুষ্ট হৈ বৃদ্ধি লাভ কৰোঁ, তাতেই তোমাৰ বাসস্থান হ’ব। তাত পুণ্য সমবেত হৈ আহে, আৰু শ্ৰদ্ধাৰ সৈতে একেলগে ক্ৰীড়া কৰে।
Verse 7
क्षमा शांत्या समायुक्ता आयाति मम मंदिरम् । यथा सत्यो दमश्चैव दया सौहृदमेव च
ক্ষমা শান্তিৰ সৈতে যুক্ত হৈ মোৰ মন্দিৰলৈ আহে; যেনেকৈ সত্যবাদিতা আৰু দম (আত্মসংযম) আহে, তেনেকৈ দয়া আৰু সৌহাৰ্দ্যও আহে।
Verse 8
प्रज्ञायुक्तः स निर्लोभो यत्राहं तत्र संस्थितः । शुचिः स्वभावस्तत्रैव अमी च मम बांधवाः
প্ৰজ্ঞাৰে যুক্ত আৰু নিৰ্লোভ সেইজন, য’ত মই আছোঁ তাতেই অৱস্থিত থাকে। স্বভাৱতে শুচি হৈ সি তাতেই স্থিৰ থাকে—আৰু এইসকলো মোৰ বান্ধৱ।
Verse 9
अस्तेयमप्यहिंसा च तितिक्षा वृद्धिरेव च । मम गेहे समायाता धन्यतां शृणु धर्मराट्
অস্তেয় (চৌৰ্য নকৰা), অহিংসা, তিতিক্ষা (সহিষ্ণুতা) আৰু সত্য বৃদ্ধি মোৰ গৃহলৈ আহি উপস্থিত হৈছে। হে ধৰ্মৰাজ! এই ধন্যতাক শুনা।
Verse 10
गुरूणां चापि शुश्रूषा विष्णुर्लक्ष्म्या समावृतः । मद्गेहं तु समायांति देवाश्चाग्निपुरोगमाः
গুৰুসকলৰ শুশ্ৰূষা কৰিলেও লক্ষ্মীসহ বিষ্ণু তাতেই নিবাস কৰে; অগ্নিক আগত ৰাখি দেৱতাসকলেও নিশ্চয় মোৰ গৃহলৈ আহে।
Verse 11
मोक्षमार्गं प्रकाशेद्यो ज्ञानोदीप्त्या समन्वितः । एतैः सार्धं वसाम्येव सतीषु धर्मवत्सु च
যি সত্য জ্ঞানৰ দীপ্তিৰে মোক্ষ-মাৰ্গ উজ্জ্বল কৰে, তেনে লোকসকলৰ সৈতে মই নিশ্চয় বাস কৰোঁ; আৰু ধৰ্মনিষ্ঠ সতী নাৰীৰ মাজতো।
Verse 12
साधुष्वेतेषु सर्वेषु गृहरूपेषु मे सदा । उक्तेनापि कुटुंबेन वसाम्येव त्वया सह
এই সকলো সাধুজনৰ গৃহৰূপত মই সদায় উপস্থিত। পৰিয়ালে আহ্বান কৰিলেও মই নিশ্চয় তাতেই তোমাৰ সৈতে বাস কৰোঁ।
Verse 13
ससत्वाः साधुरूपास्ते वेधसा मे गृहीकृताः । संचरामि महाभाग स्वच्छंदेन च लीलया
সৎগুণে সমৃদ্ধ আৰু সাধুৰূপ সেই সত্তাসকলক স্ৰষ্টা বেধসে মোৰ অধীনত অৰ্পণ কৰিলে। হে ভাগ্যৱান, মই স্বেচ্ছায় লীলাভাৱে মুক্তভাৱে বিচৰণ কৰোঁ।
Verse 14
ईश्वरश्च जगत्स्वामी त्रिनेत्रो वृषवाहनः । मम गेहे स्वरूपेण वर्तते शिवया युतः
ঈশ্বৰ—জগতৰ স্বামী, ত্ৰিনেত্ৰধাৰী, বৃষভবাহন—শিৱাসহ মোৰ গৃহত নিজ স্বৰূপে অৱস্থিত থাকে।
Verse 15
तदिदं संसृतेः सारं गृहरूपं महेश्वरम् । सदनं शंकरेत्याख्यं नाशितं मन्मथेन वै
ইয়াই সংসাৰৰ সংসৃতিৰ সাৰ, গৃহৰূপে মহেশ্বৰ। ‘শংকৰৰ সদন’ বুলি খ্যাত সেই নিবাসক মন্মথ (কামদেৱ) নিশ্চয়েই ধ্বংস কৰিলে।
Verse 16
विश्वामित्रं महात्मानं तपंतं तप उत्तमम् । मेनकां हि समाश्रित्य कामोयं जितवान्पुरा
পূৰ্বতে এই কামে মেনকাৰ আশ্ৰয় লৈ, উত্তম তপস্যাত নিমগ্ন মহাত্মা বিশ্বামিত্ৰক জয় কৰিছিল।
Verse 17
सती पतिव्रताहल्या गौतमस्य प्रिया शुभा । सुसत्याच्चालिता तेन मन्मथेन दुरात्मना
গৌতমৰ শুভ প্ৰিয়া, সতী-পতিব্ৰতা অহল্যা—সত্যনিষ্ঠা থকা সত্ত্বেও—সেই দুষ্ট মন্মথে বিচলিত কৰিলে।
Verse 18
मुनयः सत्यधर्मज्ञा नानास्त्रियः पतिव्रताः । मद्गृहास्ता इमाः सर्वा दीपिताः कामवह्निना
“সত্য-ধৰ্মজ্ঞ মুনিসকল আৰু বহু পতিব্ৰতা নাৰী—মোৰ গৃহত থকা এই সকলোকে কামৰ অগ্নিয়ে দগ্ধ কৰিছে।”
Verse 19
दुर्धरो दुःसहो व्यापी योतिसत्येषु निष्ठुरः । मामेवं पश्यते नित्यं क्व सत्यः परितिष्ठति
যি দমন কৰাটো দুৰ্ধৰ, অসহ্য, সৰ্বব্যাপী, আৰু সত্যনিষ্ঠসকলৰ প্ৰতিও নিষ্ঠুৰ—যদি কোনোবাই মোক সদায় এইদৰে দেখে, তেন্তে সত্য ক’ত স্থিৰ হ’ব?
Verse 20
समां ज्ञात्वा समायाति बाणपाणिर्धनुर्धरः । नाशयेन्मद्गृहं पापो वीतिहोत्रैश्च नामकैः
সময় সমান তথা অনুকূল বুলি জানি, ধনুৰ্ধাৰী বাণপাণি আহি উপস্থিত হয়। সেই পাপী মোৰ গৃহ ধ্বংস কৰিব, আৰু ‘বীতিহোত্ৰ’ নামে জনাসকলকো সৈতে।
Verse 21
पापलेशाश्च ये क्रूरा अन्ये पाखंडसंश्रयाः । ते तु बुद्ध्याऽहिताः सर्वे सत्यगेहं विशंति हि
যিসকল পাপৰ লেশেৰে লিপ্ত, নিষ্ঠুৰ, আৰু আন কিছুমান পাখণ্ড-আশ্ৰয়ী—সকলো অকল্যাণমুখী বুদ্ধি লৈ সত্যৰ গৃহত নিশ্চয় প্ৰৱেশ কৰে।
Verse 22
सेनाध्यक्षैरसत्यैस्तु छद्मना तेन साधितः । पातयेदर्दयेद्गेहं पापः शस्त्रैर्दुरात्मभिः
অসত্য সেনানায়কসকলে ছলনাৰে তাক বিভ্ৰান্ত কৰিলে; তেতিয়া সেই পাপী, অস্ত্ৰধাৰী দুষ্টাত্মাসকলৰ সৈতে, গৃহসমূহ ভাঙি পেলাই চেপি নষ্ট কৰিব।
Verse 23
मामेवं ताडयेत्पापो महाबल मनोभवः । अस्य धाम्ना प्रदग्धोहं शून्यतां हि व्रजामि वै
“এইদৰে সেই পাপী, মহাবলী মনোভৱ (কাম) মোক আঘাত কৰে। তাৰ ধামৰ তেজেৰে দগ্ধ হৈ মই নিশ্চয় শূন্যতালৈ গমন কৰোঁ।”
Verse 24
नूतनं गृहमिच्छामि स्त्रियाख्यं पतिभूपतिम् । कृकलस्यापि पुण्यस्य प्रियेयं शिवमंगला
“মই নৱ গৃহ বিচাৰোঁ, আৰু মানুহৰ মাজত ৰজা সদৃশ পতি। এই প্ৰিয়জনী শিৱ-মঙ্গল, সৌভাগ্যদায়িনী—কৃকল সদৃশ ক্ষুদ্ৰ প্ৰাণীৰো পুণ্যৰ দ্বাৰাও (এই দান) সিদ্ধ হওক।”
Verse 25
तद्गृहं सुकलाख्यं मे दग्धुं पापः समुद्यतः । अयमेष सहस्राक्षः कामेन सहितो बली
সেই পাপী মোৰ ‘সুকলা’ নামৰ গৃহ দগ্ধ কৰিবলৈ উঠি পৰিছে। আৰু চোৱা—সহস্ৰাক্ষ বীৰ ইন্দ্ৰ, কামসহিত উপস্থিত।
Verse 26
कामस्य कारणात्कस्मात्पूर्ववृत्तं न विंदति । अहल्यायाः प्रसंगेन मेषोपस्थो व्यजायत
কামৰ কাৰণত কিয় মানুহে পূৰ্বৰ ঘটনা চিনিব নোৱাৰে? অহল্যাৰ প্ৰসঙ্গত মেষৰ জননাঙ্গ উদ্ভৱ হৈছিল।
Verse 27
पौरुषं हि मुनेर्दृष्ट्वा सत्याश्चैव प्रधषर्णात् । नष्टः कामस्य दोषेण सुरराट्तत्र संस्थितः
মুনিৰ অচল আত্মসংযম আৰু সত্যাৰ দৃঢ় প্ৰতিবাধা দেখি, কামদোষে পৰাভূত দেৱৰাজ তাতেই অৱস্থিত ৰ’ল।
Verse 28
भुक्तवान्दारुणं शापं दुःखेन महतान्वितः । कृकलस्य प्रियामेनां सुकलां पुण्यचारिणीम्
সেইজনে ভয়ংকৰ শাপ ভুগিলে, মহাদুঃখে আচ্ছন্ন হৈ। তাৰ পাছত কৃকলৰ প্ৰিয়া, পুণ্যাচাৰিণী সুকলাৰ ওচৰলৈ আহিল।
Verse 29
एष हंतुं सहस्राक्ष उद्यतः कामसंयुतः । यथा चेंद्रेण नायाति काम एष तथा कुरु
হে সহস্ৰাক্ষ ইন্দ্ৰ! ই কামেরে সংযুক্ত হৈ বধ কৰিবলৈ উদ্যত। এনেকুৱা কৰা, যাতে এই কাম ইন্দ্ৰক আৱৰি নধৰে।
Verse 30
धर्मराज महाप्राज्ञ भवान्मतिमतां वरः । धर्मराज उवाच । ऊनं तेजः करिष्यामि कामस्य मरणं तथा
হে ধৰ্মৰাজ, মহাপ্ৰাজ্ঞ! আপুনি বুদ্ধিমানসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ। ধৰ্মৰাজ ক’লে: “মই তাৰ তেজ হ্ৰাস কৰিম, আৰু তদুপৰি কামৰ মৃত্যু ঘটাম।”
Verse 31
एकोपायो मया दृष्टस्तमिहैव प्रपश्यतु । प्रज्ञा चैषा महाप्राज्ञा शकुनीरूपचारिणी
মই এটা উপায় দেখিছোঁ; সি ইয়াতেই তাক বিবেচনা কৰক। এই প্ৰজ্ঞাই—মহাপ্ৰাজ্ঞা—পক্ষীৰ ৰূপ ধৰি বিচৰণ কৰে।
Verse 32
भर्तुरागमनं पुण्यं शब्देनाख्यातु खे यतः । शकुनस्य प्रभावेण भर्तुश्चागमनेन च
আকাশত থকা পক্ষীয়ে নিজৰ ধ্বনিয়ে স্বামীৰ পুণ্যময় আগমনৰ সংবাদ দিলে; পক্ষীৰ প্ৰভাৱত আৰু স্বামীৰ আগমনত দুয়োটাই।
Verse 33
दुष्टैर्नष्टा न भूयेत स्वस्थचित्ता न संशयः । प्रज्ञा संप्रेषिता तेन गता सा सुकलागृहम्
“দুষ্টসকলৰ দ্বাৰা সি পুনৰ নষ্ট নহ’ব—ইয়াত সন্দেহ নাই; এতিয়া তাইৰ চিত্ত স্থিৰ। তেওঁৰ দ্বাৰা প্ৰেৰণ কৰা প্ৰজ্ঞা সুকলাৰ ঘৰলৈ গ’ল।”
Verse 34
प्रकुर्वती महच्छब्दं दृष्टदेवेव सा बभौ । पूजिता मानिता प्रज्ञा धूपदीपादिभिस्तदा
মহাশব্দ কৰি সি যেন দেৱদৰ্শন কৰা মানুহৰ দৰে প্ৰকাশ পালে। তেতিয়া প্ৰজ্ঞাক ধূপ-দীপ আদি নিবেদনৰে পূজা আৰু সন্মান কৰা হ’ল।
Verse 35
ब्राह्मणं सुकलापृच्छत्किमेषा च वदेन्मम । ब्राह्मण उवाच । भर्तुश्चागमनं ब्रूते तवैव सुभगे स्थिरा
সুকলায়ে ব্ৰাহ্মণক সুধিলে, “ই মোক কি কৈছে?” ব্ৰাহ্মণে ক’লে, “হে সুভাগিনী, ই কৈছে—তোমাৰ স্বামী ঘূৰি আহিব; তুমি ধৈৰ্য ধৰি অচল থাকিবা।”
Verse 36
दिनसप्तकमध्ये स आगमिष्यति नान्यथा
সাত দিনৰ ভিতৰতে তেওঁ নিশ্চয় আহিব—ইয়াৰ বাহিৰে আন কোনো ফল নাই।
Verse 37
इत्येवमाकर्ण्यसुमंगलं वचः प्रहर्षयुक्ता सहसा बभूव । धर्मज्ञमेकं सगुणं हि कांतं शकुनात्प्रदिष्टं हि समागतं तम्
সেই অতি মঙ্গলময় বাক্য শুনি তাই সি হঠাতে আনন্দে ভৰি উঠিল। ধৰ্মজ্ঞ, একমাত্ৰ প্ৰিয় কান্ত, গুণসমৃদ্ধ—শকুন-পক্ষীৰ সংকেতে যাৰ আগমন কোৱা হৈছিল—সেইজন সত্যই উপস্থিত হ’ল।