Adhyaya 13

Verse 1

सोमशर्मोवाच । लक्षणं ब्रह्मचर्यस्य तन्मे विस्तरतो वद । कीदृशं ब्रह्मचर्यं च यदि जानासि भामिनि

সোমশৰ্মাই ক’লে: “ব্ৰহ্মচৰ্যৰ লক্ষণসমূহ মোক বিস্তাৰে কোৱা। আৰু যদি তুমি জানো, হে সুন্দৰী, তেন্তে কোৱা—ব্ৰহ্মচৰ্য কিদৰে হয়?”

Verse 2

नित्यं सत्ये रतिर्यस्य पुण्यात्मा तुष्टितां व्रजेत् । ऋतौ प्राप्ते व्रजेन्नारीं स्वीयां दोषविवर्जितः

যি পুণ্যাত্মাৰ আনন্দ সদায় সত্যত থাকে, সি সন্তোষ লাভ কৰে। উপযুক্ত ঋতু আহিলে, দোষমুক্ত হৈ, সি নিজৰেই পত্নীৰ ওচৰলৈ গমন কৰিব।

Verse 3

स्वकुलस्य सदाचारं कदानैव विमुंचति । एतदेव समाख्यातं गृहस्थस्य द्विजोत्तम

সি কেতিয়াও নিজৰ কুলৰ সদাচাৰ ত্যাগ নকৰিব। হে দ্বিজোত্তম, এইয়েই গৃহস্থৰ বাবে মুখ্য নিয়ম বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।

Verse 4

ब्रह्मचर्यं मया प्रोक्तं गृहिणामुत्तमं किल । यतीनां तु प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु

গৃহস্থসকলৰ বাবে উত্তম ব্ৰহ্মচৰ্য মই ক’লোঁ। এতিয়া যতি (সন্ন্যাসী) সকলৰ বাবে সেই বিধান ক’ম; মই কোৱা কথা শুনা।

Verse 5

दमसत्यसमायुक्तः पापाद्भीतस्तु सर्वदा । भार्यासंगं वर्जयित्वा ध्यानज्ञानप्रतिष्ठितः

দম আৰু সত্যেৰে সংযুক্ত, সদায় পাপক ভয় কৰি, পত্নী-সংগৰ আসক্তি ত্যাগ কৰি, ধ্যান আৰু জ্ঞানত দৃঢ়ভাবে প্ৰতিষ্ঠিত থাকে।

Verse 6

यतीनां ब्रह्मचर्यं च समाख्यातं तवाग्रतः । तप एव प्रवक्ष्यामि तन्मेनिगदतः शृणु

হে প্ৰিয়, তোমাৰ সন্মুখতে মই যতি-সন্ন্যাসীৰ ব্ৰহ্মচৰ্য্যৰ বিধান আগতেই বৰ্ণনা কৰিছোঁ। এতিয়া মই বিশেষকৈ তপস্যাৰ কথা ক’ম; মই যিদৰে কওঁ, তেনেদৰে মন দি শুনা।

Verse 7

आचारेण प्रवर्तेत कामक्रोधविवर्जितः । प्राणिनामुपकाराय संस्थितौद्यमावृतः

যথোচিত আচাৰে চলিব, কাম আৰু ক্ৰোধ ত্যাগ কৰি। সকলো প্ৰাণীৰ উপকাৰৰ বাবে স্থিৰভাৱে প্ৰয়াসত নিয়োজিত হৈ থাকিব।

Verse 8

तप एवं समाख्यातं सत्यमेवं वदाम्यहम् । परद्रव्येष्वलोलुप्त्वं परस्त्रीषु तथैव च

এইদৰে তপস্যাৰ সংজ্ঞা কোৱা হ’ল—মই সত্যৰূপে কওঁ: পৰৰ ধনত লোভ নকৰা, আৰু পৰস্ত্ৰীৰ ক্ষেত্ৰতো তেনেদৰে সংযম ৰখা।

Verse 9

दृष्ट्वा मतिर्न यस्य स्यात्स सत्यः परिकीर्तितः । दानमेव प्रवक्ष्यामि येन जीवंति मानवाः

যিজনৰ বোধ সত্য দেখা পাছতো নডৰে, তাক সত্যবান বুলি প্ৰশংসা কৰা হয়। এতিয়া মই দানৰ কথাই ক’ম—যাৰ দ্বাৰা মানুহে জীৱন ধাৰে।

Verse 10

आत्मसौख्यं प्रतीच्छेद्यः स इहैव परत्र वा । अन्नस्यापि महादानं सुखस्यैव ध्रुवस्य वा

নিজৰ সত্য সুখ-কল্যাণ গ্ৰহণ কৰিব লাগে—এই লোকত হওক বা পৰলোকত। অন্নৰ মহাদানও মূলত সুখৰ দানেই, নিশ্চিত আৰু স্থায়ী সুখৰ দান।

Verse 11

ग्रासमात्रं तथा देयं क्षुधार्ताय न संशयः । दत्ते सति महत्पुण्यममृतं सोश्नुते सदा

ক্ষুধাতুৰ জনক এক গ্ৰাস মাত্ৰো দান কৰা উচিত—ইয়াত সন্দেহ নাই। দান কৰিলে মহাপুণ্য জন্মে, আৰু দাতা সদায় অমৃতফল (অমৰতাৰ ফল) ভোগ কৰে।

Verse 12

दिनेदिने प्रदातव्यं यथाविभवसंभवम् । तृणं शय्यां च वचनं गृहच्छायां सुशीतलाम्

দিনে দিনে নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে দান কৰিব লাগে—সাধাৰণ তৃণ, শয্যা, স্নিগ্ধ বাক্য, আৰু নিজৰ ঘৰৰ সুশীতল ছাঁও।

Verse 13

भूमिमापस्तथा चान्नं प्रियवाक्यमनुत्तमम् । आसनं वचनालापं कौटिल्येन विवर्जितम्

অতিথিক বাসস্থান, জল আৰু অন্ন দিয়া; সৰ্বোত্তম মধুৰ বাক্য কোৱা; আসন দিয়া আৰু আলাপ কৰা—সকলো কুটিলতা-প্ৰবঞ্চনা বর্জিত হৈ।

Verse 14

आत्मनो जीवनार्थाय नित्यमेव करोति यः । देवान्पितॄन्समभ्यर्च्य एवं दानं ददाति यः

যি মানুহে নিজৰ জীৱিকাৰ নিমিত্তে সদায় কৰ্ম কৰে, আৰু দেৱতা আৰু পিতৃলোকক বিধিমতে পূজা কৰি এইদৰে দান কৰে।

Verse 15

इहैव मोदते सो वै परत्र हि तथैव च । अवंध्यं दिवसं यो वै दानाध्ययनकर्मभिः

সেই জন ইহলোকতে এই জীৱনতেই আনন্দিত হয়, আৰু পৰলোকতো তেনেদৰেই—যিয়ে দান, অধ্যয়ন আৰু ধৰ্মকৰ্মেৰে নিজৰ দিনক নিষ্ফল নকৰে।

Verse 16

प्रकुर्यान्मानुषो भूत्वा स देवो नात्र संशयः । नियमं च प्रवक्ष्यामि धर्मसाधनमुत्तमम्

যি মানুহ-দেহ ধৰি এই কৰ্ম সম্পাদন কৰে, সি নিঃসন্দেহে দেৱতুল্য হয়। এতিয়া মই নিয়ম—ধৰ্মসাধনৰ সৰ্বোত্তম উপায়—প্ৰকাশ কৰিম।

Verse 17

देवानां ब्राह्मणानां च पूजास्वभिरतो हि यः । नित्यं नियमसंयुक्तो दानव्रतेषु सुव्रत

যি দেৱতা আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ পূজাত নিবিষ্ট থাকে, যি সদায় নিয়ম-সংযুক্ত, আৰু দান-ৱ্ৰতত অটল—হে সুব্ৰত, সি উত্তম ব্ৰতধাৰী পুৰুষ।

Verse 18

उपकारेषु पुण्येषु नियमोऽयं प्रकीर्तितः । क्षमारूपं प्रवक्ष्यामि श्रूयतां द्विजसत्तम

উপকাৰৰ পুণ্যকৰ্মসম্বন্ধীয় এই নিয়ম ঘোষণা কৰা হ’ল। এতিয়া মই ক্ষমাৰ স্বৰূপ বৰ্ণনা কৰিম—হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, শুনা।

Verse 19

पराक्रोशं हि संश्रुत्य ताडिते सति केनचित् । क्रोधं न चैव गच्छेत्तु ताडितो न हि ताडयेत्

কঠোৰ গালি শুনিলেও, আৰু কোনোবাই মাৰিলেও, ক্ৰোধলৈ নাযাব; কিয়নো যাক মৰা হৈছে, সিয়ে পুনৰ মাৰিব নালাগে।

Verse 20

सहिष्णुः स्यात्स धर्मात्मा नहि रागं प्रयाति च । समश्नाति परं सौख्यमिह चामुत्र वापि च

ধৰ্মাত্মা পুৰুষ সহিষ্ণু হ’ব লাগে; সি ৰাগ-আসক্তিলৈ নাযায়। সি পৰম সুখ ভোগ কৰে—ইহলোকতো আৰু পৰলোকতো।

Verse 21

एवं क्षमा समाख्याता शौचमेवं वदाम्यहम् । सबाह्याभ्यंतरे यो वै शुद्धो रागविवर्जितः

এইদৰে ক্ষমা ব্যাখ্যা কৰা হ’ল; এতিয়া মই শৌচ (পবিত্ৰতা) ক’ম। যি বাহিৰে-ভিতৰে শুদ্ধ, আৰু ৰাগ-আসক্তিৰ পৰা মুক্ত—সেইজনেই সত্য পবিত্ৰ।

Verse 22

स्नानाचमनकैरेव व्यवहारेण वर्तते । शौचमेवं समाख्यातमहिंसां तु वदाम्यहम्

স্নান, আচমন (জল গ্ৰহণ) আৰু দৈনন্দিন ব্যৱহাৰত ধৰ্মসম্মত আচৰণে মানুহ শৌচত স্থিত থাকে। এইদৰে শৌচ ব্যাখ্যা হ’ল; এতিয়া মই অহিংসা ক’ম।

Verse 23

तृणमपि विना कार्यञ्छेत्तव्यं न विजानता । अहिंसानिरतो भूयाद्यथात्मनि तथापरे

অকাৰণে ঘাঁহৰ এটা তৃণো কাটি পেলোৱা উচিত নহয়—এই কথা নাজানি যি কৰে, তেওঁ অহিংসাত অধিক ৰত হওক; যেনেকৈ নিজৰ প্ৰতি, তেনেকৈ আনৰ প্ৰতিও।

Verse 24

शांतिमेव प्रक्ष्यामि शांत्या सुखं समश्नुते । शांतिरेव प्रकर्तव्या क्लेशान्नैव परित्यजेत्

মই কেৱল শান্তিৰ কথাই ঘোষণা কৰিম; শান্তিৰ দ্বাৰাই মানুহে সত্য সুখ ভোগ কৰে। শান্তিকেই সাধন কৰিব লাগে—ক্লেশৰ মাজতো কেতিয়াও ত্যাগ নকৰিব।

Verse 25

भूतवैरं विसृज्यैव मन एवं प्रकारयेत् । एवं शांतिः समाख्याता अस्तेयं तु वदाम्यहम्

সকলো জীৱৰ প্ৰতি বৈৰ ত্যাগ কৰি, মনক এইদৰে অনুশাসিত কৰিব লাগে। এইদৰে শান্তি ব্যাখ্যা হ’ল; এতিয়া মই অস্তেয় (চৌৰ্য নকৰা) ক’ম।

Verse 26

परस्वं नैव हर्तव्यं परजाया तथैव च । मनोभिर्वचनैः कायैर्मन एवं प्रकारयेत्

পৰধন কেতিয়াও হৰণ নকৰিবা, আৰু পৰস্ত্ৰীকো লঙ্ঘন নকৰিবা। মনক এনেদৰে সংযম কৰা যে চিন্তা, বাক্য আৰু কৰ্মত এই নীতি স্থিৰ থাকে।

Verse 27

दममेव प्रवक्ष्यामि तवाग्रे द्विजसत्तम । दमनादिंद्रियाणां वै मनसोपि विकारिणः

হে দ্বিজসত্তম, তোমাৰ আগত মই দম (আত্মসংযম) বৰ্ণনা কৰিম। ইন্দ্ৰিয়সমূহ সংযম কৰিলে বিকাৰপ্ৰবণ মনোও বশ হয়।

Verse 28

औद्धत्यं नाशयेत्तेषां स चैतन्यो वशी तदा । शुश्रूषां तु प्रवक्ष्यामि धर्मशास्त्रेषु यादृशी

তেওঁলোকৰ উদ্ধততা নাশ কৰিব লাগে; তেতিয়া সেই চেতন, আত্মবশী পুৰুষ নিজেই নিজৰ অধিপতি হয়। এতিয়া ধৰ্মশাস্ত্ৰত বৰ্ণিত শুশ্ৰূষা (ভক্তিসেৱা) যিদৰে আছে, সেয়া ক’ম।

Verse 29

पूर्वाचार्यैर्यथा प्रोक्ता तामेवं प्रवदाम्यहम् । वाचा देहेन मनसा गुरुकार्यं प्रसाधयेत्

পূৰ্ব আচার্যসকলে যিদৰে কৈ গৈছে, মইও তেনেদৰেই কওঁ। বাক্য, দেহ আৰু মনৰে গুৰুৰ কাৰ্য সম্পন্ন কৰিব লাগে।

Verse 30

जायतेऽनुग्रहो यत्र शुश्रूषा सा निगद्यते । सांगो धर्मः समाख्यातस्तवाग्रे द्विजसत्तम

য’ত অনুগ্ৰহ (কৃপা) জন্মে, সেই সেৱাকেই শুশ্ৰূষা বুলি কোৱা হয়। হে দ্বিজসত্তম, তোমাৰ আগত সহায়-সহিত ধৰ্ম মই বৰ্ণনা কৰিলোঁ।

Verse 31

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि श्रोतुमिच्छसि यत्पते । ईदृशे चापि धर्मे तु वर्तते यो नरः सदा

হে পতি, যদি শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰাঁ, তেন্তে মই আৰু কিছুমান ক’ম—এনে ধৰ্মত যি নৰ সদায় অচলভাৱে স্থিত থাকে।

Verse 32

संसारे तस्य संभूतिः पुनरेव न जायते । स्वर्गं गच्छति धर्मेण सत्यंसत्यं वदाम्यहम्

এই সংসাৰ-চক্ৰত তাৰ পুনৰ জন্ম নহয়। ধৰ্মৰ বলত সি স্বৰ্গলৈ যায়—এইটো সত্য, সত্যই মই কওঁ।

Verse 33

एवं ज्ञात्वा महाप्राज्ञ धर्ममेव व्रजस्व हि । सर्वं हि प्राप्यते कांत यदसाध्यं महीतले

এই কথা জানি, হে মহাপ্ৰাজ্ঞ, নিশ্চয় ধৰ্মকেই আশ্ৰয় কৰা। হে প্ৰিয়ে, সকলো লাভ হয়—মহীতলত কিবা অসাধ্য আছে নে?

Verse 34

धर्मप्रसादतस्तस्मात्कुरु वाक्यं ममैव हि । भार्यायास्तुवचः श्रुत्वा सोमशर्मा सुबुद्धिमान्

সেয়ে ধৰ্মৰ কৃপাৰে মোৰ কথাই কৰ। পত্নীৰ বাক্য শুনি, সুবুদ্ধিমান সোমশৰ্মাই (সেই কথা) গ্ৰহণ কৰিলে।

Verse 35

पुनः प्रोवाच तां भार्यां सुमनां धर्मवादिनीम्

পুনৰ সি নিজৰ পত্নী সুমনাক ক’লে—যি ধৰ্মৰ কথা কোৱা নাৰী আছিল।