Adhyaya 12

Verse 1

सुमनोवाच । ऋणसंबंधिनं पुत्रं प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः । ऋणं यस्य गृहीत्वा यः प्रयाति मरणं किल

সুমনাই ক’লে: মই তোমাৰ সন্মুখতে ঋণ-সম্পৰ্কিত পুত্ৰৰ কথা ব্যাখ্যা কৰিম—যেতিয়া কোনোবাই আনৰ ঋণ লৈ, তাৰ পিছত নিশ্চয়েই মৃত্যুলৈ গমন কৰে।

Verse 2

अर्थदाता सुतो भूत्वा भ्राता चाथ पिता प्रिया । मित्ररूपेण वर्त्तेत अतिदुष्टः सदैव सः

ধন দান কৰা পুত্ৰ হৈ, ভ্ৰাতা হৈ, আনকি প্ৰিয় পিতা হৈও, সি মিত্ৰৰ ৰূপ ধৰি আচৰণ কৰে—কিন্তু সি সদায়েই অতিশয় দুষ্ট।

Verse 3

गुणं नैव प्रपश्येत स क्रूरो निष्ठुराकृतिः । जल्पते निष्ठुरं वाक्यं सदैव स्वजनेषु च

সি গুণ একেবাৰো নেদেখে; সি ক্ৰূৰ, স্বভাৱতে নিৰ্দয়। সি সদায় কঠোৰ বাক্য কয়—বিশেষকৈ নিজৰ লোকসকলৰ প্ৰতি।

Verse 4

मिष्टंमिष्टं समश्नाति भोगान्भुंजति नित्यशः । द्यूतकर्मरतो नित्यं चौरकर्मणि सस्पृहः

সি বাৰে বাৰে মিঠাই-মিঠাই আহাৰ কৰে, নিত্য ভোগ-বিলাসত মগ্ন থাকে; সদায় জুৱাৰ কৰ্মত আসক্ত আৰু চৌৰ্যকৰ্মৰ প্ৰতি লোভেৰে আকৃষ্ট হয়।

Verse 5

गृहद्रव्यं बलाद्भुंक्ते वार्यमाणः स कुप्यति । पितरं मातरं चैव कुत्सते च दिनेदिने

সি গৃহৰ ধন-সম্পত্তি বলপূৰ্বক ভোগ কৰে; বাধা দিলে সি ক্ৰোধিত হয়। আৰু দিনেদিনে পিতৃ-মাতৃকো নিন্দা কৰে।

Verse 6

द्रावकस्त्रासकश्चैव बहुनिष्ठुरजल्पकः । एवं भुक्त्वाथ तद्द्रव्यं सुखेन परितिष्ठति

সি ধন কেঢ়ি লোৱা, ভয় দেখোৱা আৰু বহু নিষ্ঠুৰ বাক্য কোৱা লোক; এইদৰে অনৈতিক ধন ভোগ কৰি পাছত সি নিশ্চিন্তে সুখে থাকে।

Verse 7

जातकर्मादिभिर्बाल्ये द्रव्यं गृह्णाति दारुणः । पुनर्विवाहसंबंधान्नानाभेदैरनेकधा

সেই নিষ্ঠুৰ জনে বাল্যকালতেই জাতকৰ্ম আদি সংস্কাৰৰ অজুহাতে ধন গ্ৰহণ কৰে; আৰু পুনৰ্বিবাহৰ সম্পৰ্ক গঢ়ি নানা ভেদে, বহু উপায়ে সেয়া কৰে।

Verse 8

एवं संजायते द्रव्यमेवमेतद्ददात्यपि । गृहक्षेत्रादिकं सर्वं ममैव हि न संशयः

এইদৰে ধন সঞ্চিত হয়; আৰু দান কৰিলেও মনত এই ভাবেই থাকে—‘এই ঘৰ, এই ক্ষেত্ৰ আদি সকলো মোৰেই, ইয়াত একো সন্দেহ নাই।’

Verse 9

पितरं मातरं चैव हिनस्त्येव दिनेदिने । सुखंडैर्मुशलैश्चैव सर्वघातैः सुदारुणैः

দিনে দিনে সি নিশ্চয় পিতৃ-মাতৃকোও আঘাত কৰে; ভঙা কাঠৰ টুকুৰা, মুছল আৰু আন সকলো অতি নিষ্ঠুৰ ঘাতৰে তেওঁলোকক প্ৰহাৰ কৰে।

Verse 10

मृते तु तस्मिन्पितरि मातर्येवातिनिष्ठुरः । निःस्नेहो निष्ठुरश्चश्चैव जायते नात्र संशयः

কিন্তু সেই পিতা মৰিলে, সি মাকৰ প্ৰতিও অতি নিষ্ঠুৰ হয়; স্নেহশূন্য আৰু কঠোৰ হৈ পৰে—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।

Verse 11

श्राद्धकर्माणि दानानि न करोति कदैव सः । एवंविधाश्च वै पुत्राः प्रभवंति महीतले

সি কেতিয়াও শ্রাদ্ধকর্ম বা দান-ধৰ্ম নকৰে। এইধৰণৰ পুত্ৰই পৃথিৱীত জন্ম লয়।

Verse 12

रिपुं पुत्रं प्रवक्ष्यामि तवाग्रे द्विजपुंगव । बाल्ये वयसि संप्राप्ते रिपुत्वे वर्तते सदा

হে দ্বিজপুঙ্গৱ, তোমাৰ আগত মই ‘শত্ৰু’ নামে পুত্ৰৰ বৰ্ণনা কৰোঁ; বাল্যৰ পিছত যৌৱন প্ৰাপ্ত হ’লে সি সদায় বৈৰভাৱতেই থাকে।

Verse 13

पितरं मातरं चैव क्रीडमानो हि ताडयेत् । ताडयित्वा प्रयात्येव प्रहस्यैव पुनःपुनः

খেলি থাকোঁতে সি পিতৃ-মাতৃকোও মাৰে; মাৰি থৈ সি আঁতৰি যায় আৰু বাৰে বাৰে হাঁহে।

Verse 14

पुनरायाति संत्रस्तः पितरं मातरं प्रति । सक्रोधो वर्तते नित्यं कुत्सते च पुनःपुनः

ভীতসন্ত্ৰস্ত হৈ সি পুনৰ পিতৃ-মাতৃৰ ওচৰলৈ ঘূৰি আহে। ক্ৰোধে সদায় ভৰপূৰ হৈ সি বাৰে বাৰে তেওঁলোকক গালি-নিন্দা কৰে।

Verse 15

एवं संवर्तते नित्यं वैरकर्मणि सर्वदा । पितरं मारयित्वा च मातरं च ततः पुनः

এইদৰে সি সদায় বৈৰ-কর্মত লিপ্ত হৈ থাকে; পিতৃক হত্যা কৰি পুনৰ মাত্ৰাকো হত্যা কৰিবলৈ ধাৱিত হয়।

Verse 16

प्रयात्येवं स दुष्टात्मा पूर्ववैरानुभावतः । अथातः संप्रवक्ष्यामि यस्माल्लभ्यं भवेत्प्रियम्

এইদৰে সেই দুষ্টচিত্ত ব্যক্তি পূৰ্ববৈৰৰ প্ৰভাৱত নিজৰ অন্তলৈ গতি কৰে। এতিয়া মই ক’ম, যাৰ দ্বাৰা প্ৰিয় বস্তু লাভ হয়।

Verse 17

जातमात्रः प्रियं कुर्याद्बाल्ये लालनक्रीडनैः । वयः प्राप्य प्रियं कुर्यान्मातृपित्रोरनन्तरम्

জন্মমাত্ৰেই শিশুক প্ৰিয়তা দিয়া সুখী কৰা উচিত; বাল্যত লালন-পালন আৰু খেলাধূলাৰ স্নেহে। আৰু বয়স প্ৰাপ্ত হলে, তাৰ পিছত মাতৃ-পিতৃক সন্তুষ্ট কৰা উচিত।

Verse 18

भक्त्या संतोषयेन्नित्यं तावुभौ परितोषयेत् । स्नेहेन वचसा चैव प्रियसंभाषणेन च

ভক্তিৰে সদায় সেই দুজনক সন্তুষ্ট কৰা উচিত; স্নেহময় বাক্য আৰু কোমল, প্ৰিয় কথোপকথনেৰে দুয়োকেই তৃপ্ত কৰা উচিত।

Verse 19

मृते गुरौ समाज्ञाय स्नेहेन रुदते पुनः । श्राद्धकर्माणि सर्वाणि पिंडदानादिकां क्रियाम्

গুৰুৰ মৃত্যু জানি স্নেহবশত পুনঃপুনঃ কান্দে; তথাপি পিণ্ডদান আদি সকলো শ্ৰাদ্ধ-কর্ম সম্পূৰ্ণকৈ কৰা উচিত।

Verse 20

करोत्येव सुदुःखार्तस्तेभ्यो यात्रां प्रयच्छति । ऋणत्रयान्वितः स्नेहाद्भुंजापयति नित्यशः

অতিশয় দুঃখে পীড়িত হ’লেও সিহঁতক তীৰ্থযাত্ৰাৰ উপায় যোগায়; আৰু ত্ৰিবিধ ঋণত আবদ্ধ হৈ স্নেহবশত নিত্যদিন সিহঁতক ভোজন কৰায়।

Verse 21

यस्माल्लभ्यं भवेत्कांत प्रयच्छति न संशयः । पुत्रो भूत्वा महाप्राज्ञ अनेन विधिना किल

হে প্ৰিয়, যি কিবা কামনা কৰা হয় সেয়া লাভযোগ্য হয়—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই। নিশ্চয়, এই বিধিৰ দ্বাৰাই মানুহ মহাপ্ৰাজ্ঞ পুত্ৰ হয়।

Verse 22

उदासीनं प्रवक्ष्यामि तवाग्रे प्रिय सांप्रतम् । उदासीनेन भावेन सदैव परिवर्तते

হে প্ৰিয়, এতিয়া তোমাৰ আগতে ইয়াতেই উদাসীনতাৰ অৱস্থা বৰ্ণনা কৰিম; কিয়নো উদাসীন ভাবত স্থিত জন সদায় অন্তৰে পৰিবর্তিত হয়।

Verse 23

ददाति नैव गृह्णाति न च कुप्यति तुष्यति । नो वा ददाति संत्यज्य उदासीनो द्विजोत्तम

সি নেদিয়ে নালয়, ন ক্ৰোধ কৰে ন সন্তুষ্ট হয়। সকলো ত্যাগ কৰি ন দিয়ে ন ৰোধে—হে দ্বিজোত্তম, এইয়াই উদাসীন বৈৰাগী।

Verse 24

तवाग्रे कथितं सर्वं पुत्राणां गतिरीदृशी । यथा पुत्रस्तथा भार्या पिता माताथ बांधवाः

পুত্ৰসকলৰ গতি কেনেকুৱা, সেই সকলো কথা তোমাৰ আগতে কোৱা হৈছে। পুত্ৰৰ দৰেেই পত্নী, পিতা, মাতা আৰু আন আত্মীয়-স্বজনৰো তেনে গতি হয়।

Verse 25

भृत्याश्चान्ये समाख्याताः पशवस्तुरगास्तथा । गजा महिष्यो दासाश्च ऋणसंबंधिनस्त्वमी

ভৃত্য আৰু আন নিৰ্ভৰশীলসকলকো গণনা কৰা হয়; তদ্ৰূপ গৰু-ধন আৰু ঘোঁৰা। হাতী, মহিষ আৰু দাসসকলো—এই সকলোকে ঋণ-সম্পৰ্কীয়, অৰ্থাৎ দায়বদ্ধতাৰে জড়িত বুলি ধৰা হয়।

Verse 26

गृहीतं न ऋणं तेन आवाभ्यां तु न कस्यचित् । न्यासमेवं न कस्यापि कृतं वै पूर्वजन्मनि

তেওঁ কোনো ঋণ লোৱা নাছিল; আৰু আমাৰ দুয়োৰে কোনোবাৰ পৰা কোনো ঋণ লোৱা হোৱা নাই। তদ্ৰূপ, পূৰ্বজন্মত কোনোবাই আমাৰ ওচৰত কোনো ন্যাস—অৰ্পিত ধন-সম্পত্তি—ৰাখি যোৱা নাছিল।

Verse 27

धारयावो न कस्यापि ऋणं कांत शृणुष्वहि । न वैरमस्ति केनापि पूर्वजन्मनि वै कृतम्

হে প্ৰিয়, শুনা: আমি কাৰো ঋণী নহয়। আৰু পূৰ্বজন্মত কোনোবাৰ সৈতে কোনো বৈৰো সৃষ্টি কৰা হোৱা নাই।

Verse 28

आवाभ्यां हि न विप्रेंद्र न त्यक्तं हि तथापते । एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ त्यज चिंतामनर्थकीम्

হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ, আমি নিশ্চয় তোমাক ত্যাগ কৰা নাই—তোমাৰ স্বামীও ত্যাগ কৰা নাই। এই কথা জানি শান্তিলৈ গ’বা, আৰু এই অনর্থক চিন্তা ত্যাগ কৰা।

Verse 29

कस्य पुत्राः प्रिया भार्या कस्य स्वजनबांधवाः । हृतं न चैव कस्यापि नैव दत्तं त्वया पुनः

কাৰ পুত্ৰসকল, কাৰ প্ৰিয় পত্নী, আৰু কাৰ স্বজন-বান্ধৱ? সত্যই তুমি কাৰো পৰা একো হৰণ কৰা নাই, আৰু পুনৰ তুমি একো দান কৰাও নাই।

Verse 30

कथं हि धनमायाति विस्मयं व्रज माधव । प्राप्तव्यमेव यत्रैव भवेद्द्रव्यं द्विजोत्तम

ধন কেনেকৈ আহে? হে মাধৱ, বিস্মিত নহ’বা। হে দ্বিজোত্তম, য’ত যি ধন লাভ হ’বলৈ নিৰ্ধাৰিত, সেয়া তাতেই নিশ্চয় উদ্ভৱ হয়।

Verse 31

अनायासेन हस्ते हि तस्यैव परिजायते । यत्नेन महता चैव द्रव्यं रक्षति मानवः

সেয়া অনায়াসে তাৰ হাততেই জন্মে। তথাপি মানুহে নিজৰ ধন মহা প্ৰয়াসেৰে ৰক্ষা কৰে।

Verse 32

व्रजमानो व्रजत्येव धनं तत्रैव तिष्ठति । एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ जहि चिंतामनर्थकीम्

যোৱা জনে একাই আগবাঢ়ি যায়, ধন তাতেই থাকি যায়। এই কথা জানি মনৰ শান্তিলৈ যা, আৰু অনর্থক ক্ষতিকাৰক চিন্তা ত্যাগ কৰা।

Verse 33

कस्य पुत्राः प्रिया भार्या कस्य स्वजनबांधवाः । कः कस्य नास्ति संसारे असंबंधाद्द्विजोत्तम

কাৰ পুত্ৰসকল, কাৰ প্ৰিয় পত্নী, আৰু কাৰ স্বজন-বান্ধৱ? হে দ্বিজোত্তম, এই সংসাৰত কোনে কাৰ সৈতে সদায় সম্পৰ্কযুক্ত থাকে—যিহেতু সম্পৰ্ক স্থায়ী নহয়।

Verse 34

महामोहेन संमूढा मानवाः पापचेतसः । इदं गृहमयं पुत्र इमा नार्यो ममैव हि

মহামোহে সম্পূৰ্ণ বিভ্ৰান্ত, পাপচিত্ত মানুহে ভাবে—‘এই ঘৰ মোৰ; এই পুত্ৰ মোৰ; এই নাৰীসকল নিশ্চয়েই মোৰেই।’

Verse 35

अनृतं दृश्यते कांत संसारस्य हि बंधनम् । एवं संबोधितो देव्या भार्यया प्रियया तदा

“হে প্ৰিয়, অসত্যই সংসাৰ-জীৱনৰ বন্ধন বুলি দেখা যায়।” এইদৰে তেতিয়া দেৱী—তাঁৰ প্ৰিয় পত্নী—তেওঁক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 36

पुनः प्राह प्रियां भार्यां सुमनां ज्ञानवादिनीम् । सोमशर्मोवाच । सत्यमुक्तं त्वया भद्रे सर्वसंदेहनाशनम्

তাৰ পাছত সোমশৰ্মাই জ্ঞানবাণী কোৱা নিজৰ প্ৰিয়া পত্নী সুমনাক পুনৰ ক’লে: “ভদ্ৰে, তুমি যি কৈছা সেয়া সত্য, আৰু সকলো সন্দেহ নাশ কৰে।”

Verse 37

तथापि वंशमिच्छंति साधवः सत्यपंडिताः । यथा पुत्रस्य मे चिंता धनस्य च तथा प्रिये

তথাপি সাধু, সত্যজ্ঞানী পণ্ডিতসকলে বংশধাৰা কামনা কৰে। হে প্ৰিয়ে, যেনেকৈ মোৰ পুত্ৰৰ চিন্তা, তেনেকৈ ধনৰো চিন্তা আছে।

Verse 38

येनकेनाप्युपायेन पुत्रमुत्पादयाम्यहम् । सुमनोवाच । पुत्रेण लोकाञ्जयति पुत्रस्तारयते कुलम्

“যিকোনো উপায়ে মই পুত্ৰ উৎপন্ন কৰিম।” সুমনাই ক’লে: “পুত্ৰৰ দ্বাৰাই লোকসমূহ জয় হয়; পুত্ৰে কুলকো তাৰে।”

Verse 39

सत्पुत्रेण महाभाग पिता माता च जंतवः । एकः पुत्रो वरो विद्वान्बहुभिर्निर्गुणैस्तु किम्

হে মহাভাগ! সৎপুত্ৰে পিতৃ-মাতৃ সত্যই ধন্য হয়। এজন উৎকৃষ্ট, বিদ্বান পুত্ৰেই শ্ৰেষ্ঠ—গুণহীন বহু পুত্ৰৰ কি প্ৰয়োজন?

Verse 40

एकस्तारयते वंशमन्ये संतापकारकाः । पूर्वमेव मया प्रोक्तमन्ये संबंधगामिनः

এজনেই বংশক উদ্ধাৰ কৰি উন্নীত কৰে, আনসকলে দুখ-সন্তাপৰ কাৰণ হয়। আগতেই মই কৈছিলোঁ—আন কিছুমান কেৱল সম্পৰ্ক-সংগতেৰে অনুসৰণ কৰে।

Verse 41

पुण्येन प्राप्यते पुत्रः पुण्येन प्राप्यते कुलम् । सुगर्भः प्राप्यते पुण्यैस्तस्मात्पुण्यं समाचर

পুণ্যৰে পুত্ৰ লাভ হয়, পুণ্যৰে উত্তম কুল প্ৰাপ্ত হয়। পুণ্যৰ ফলেই শুভ গৰ্ভ আৰু সুস্থ সন্তান লাভ হয়; সেয়ে পুণ্য আচৰণ কৰা।

Verse 42

जातस्य मृतिरेवास्ति जन्म एव मृतस्य च । सुजन्म प्राप्यते पुण्यैर्मरणं तु तथैव च

যি জন্মিছে তাৰ মৃত্যু নিশ্চিত, আৰু যি মৰিছে তাৰ পুনৰ জন্মো নিশ্চিত। পুণ্যৰে সুজন্ম লাভ হয়—আৰু মৃত্যুৰ গতি-ধৰণো কৰ্ম অনুসাৰে হয়।

Verse 43

सुखं धनचयः कांत भुज्यते पुण्यकर्मभिः । सोमशर्मोवाच । पुण्यस्याचरणं ब्रूहि तथा जन्मान्यपि प्रिये

হে প্ৰিয়ে! সুখ আৰু ধনৰ সঞ্চয় পুণ্যকৰ্মেৰে ভোগ হয়। সোমশৰ্মাই ক’লে: হে প্ৰিয়, পুণ্য আচৰণ কেনেকৈ কৰিব লাগে কোৱা, আৰু আন জন্মতো তাৰ ফলৰ কথা কোৱা।

Verse 44

सुपुण्यः कीदृशो भद्रे वद पुण्यस्य लक्षणम् । सुमनोवाच । आदौ पुण्यं प्रवक्ष्यामि यथा पुण्यं श्रुतं मया

হে ভদ্ৰে, মহাপুণ্যৱান ব্যক্তি কেনেকুৱা? পুণ্যৰ লক্ষণ কোৱা। সুমনা ক’লে—প্ৰথমে মই পুণ্যৰ কথা ক’ম, যেনেকৈ মই পুণ্য বিষয়ে শুনিছোঁ।

Verse 45

पुरुषो वाथवा नारी यथा नित्यं च वर्तते । यथा पुण्यैः समाप्नोति कीर्तिं पुत्रान्प्रियान्धनम्

পুৰুষ হওক বা নাৰী হওক—যেনেকৈ তেওঁ নিতৌ আচৰণ কৰে; পুণ্যকৰ্মৰ দ্বাৰাই তেওঁ কীৰ্তি, প্ৰিয় পুত্ৰ আৰু ধন লাভ কৰে।

Verse 46

पुण्यस्य लक्षणं कांत सर्वमेव वदाम्यहम् । ब्रह्मचर्येण सत्येन मखपंचकवर्तनैः

হে কান্ত, পুণ্যৰ লক্ষণসমূহ মই সম্পূৰ্ণকৈ ক’ম: ব্ৰহ্মচৰ্য্য, সত্য, আৰু পঞ্চযজ্ঞ-কৰ্তব্যৰ পালন দ্বাৰা।

Verse 47

दानेन नियमैश्चापि क्षमाशौचेन वल्लभ । अहिंसया सुशक्त्या च अस्तेयेनापि वर्तनैः

দান আৰু নিয়মৰ দ্বাৰাও, হে প্ৰিয়; ক্ষমা আৰু শৌচৰ দ্বাৰাও; অহিংসা, সুদৃঢ় শক্তি, আৰু অস্তেয়—চৌৰ্য্যবিহীন আচৰণৰ দ্বাৰাও।

Verse 48

एतैर्दशभिरंगैस्तु धर्ममेवं प्रपूरयेत् । संपूर्णो जायते धर्मो ग्रासैर्भोगो यथोदरे

এই দহটা অঙ্গৰ দ্বাৰাই এইদৰে ধৰ্ম সম্পূৰ্ণকৈ পালন কৰিব লাগে। ধৰ্ম সম্পূৰ্ণ হয়—যেনেকৈ গ্ৰাসে গ্ৰাসে উদৰত ভোগ/পোষণ পূৰ্ণ হয়।

Verse 49

धर्मं सृजति धर्मात्मा त्रिविधेनैव कर्मणा । तस्य धर्मः प्रसन्नात्मा पुण्यमेवं तु प्रापयेत्

ধৰ্মাত্মা জনে ত্ৰিবিধ কৰ্মৰ দ্বাৰা ধৰ্ম সৃষ্টি কৰে; আৰু প্ৰসন্ন, শান্ত চিত্তে সেই ধৰ্মেই এইদৰে তাক পুণ্যফল প্ৰদান কৰে।

Verse 50

यं यं चिंतयते प्राज्ञस्तं तं प्राप्नोति दुर्लभम् । सोमशर्मोवाच । कीदृङ्मूर्तिस्तु धर्मस्य कान्यंगानि च भामिनि

যি যি লক্ষ্য প্ৰাজ্ঞজনে চিন্তা কৰে, সেয়াই—যদিও দুৰ্লভ—সেইজন লাভ কৰে। সোমশৰ্মাই ক’লে: “হে সুন্দৰী, ধৰ্মৰ মূৰ্তি কেনেকুৱা, আৰু তাৰ অঙ্গসমূহ কি কি?”

Verse 51

प्रीत्या कथय मे कांते श्रोतुं श्रद्धा प्रवर्तते । सुमनोवाच । लोके धर्मस्य वै मूर्तिः कैर्दृष्टा न द्विजोत्तम

“হে প্ৰিয়ে, স্নেহে কৈ দিয়া; শুনিবলৈ মোৰ শ্ৰদ্ধা জাগি উঠিছে।” সুমনাই ক’লে: “হে দ্বিজোত্তম, এই লোকত ধৰ্মৰ মূৰ্তি কোনে দেখিছে?”

Verse 52

अदृश्यवर्त्मा सत्यात्मा न दृष्टो देवदानवैः । अत्रिवंशे समुत्पन्नो अनसूयात्मजो द्विजः

তেওঁৰ পথ অদৃশ্য, তেওঁৰ স্বভাৱ সত্য-আত্মা; দেৱ-দানৱেও তেওঁক দেখা নাছিল। অত্রি বংশত জন্ম লোৱা, অনসূয়াৰ পুত্ৰ সেই দ্বিজ।

Verse 53

तेन दृष्टो महाधर्मो दत्तात्रेयेण वै सदा । द्वावेतौ तु महात्मानौ कुर्वाणौ तप उत्तमम्

তেওঁৰ দ্বাৰাই দত্তাত্ৰেয়ই সদায় মহাধৰ্মক দেখিছিল। নিশ্চয় এই দুয়ো মহাত্মাই উত্তম তপস্যা কৰি আছিল।

Verse 54

धर्मेण वर्तमानौ तौ तपसा च बलेन च । इंद्राधिकेन रूपेण प्रशस्तेन भविष्यतः

ধৰ্মত স্থিত হৈ, তপস্যা আৰু বলৰে সমৃদ্ধ সেই দুয়ো জন ইন্দ্ৰকো অতিক্ৰম কৰা প্ৰশংসিত, মঙ্গলময় ৰূপ লাভ কৰিব।

Verse 55

दशवर्षसहस्रं तौ यावत्तु वनसंस्थितौ । वायुभक्षौ निराहारौ संजातौ शुभदर्शनौ

যিমান দিন তেওঁলোকে বনবাসত আছিল—দশ হাজাৰ বছৰ—তেওঁলোকে কেৱল বায়ুকেই আহাৰ কৰি, নিৰাহাৰ হৈ, মঙ্গলময় দীপ্তিময় দৰ্শন লাভ কৰিলে।

Verse 56

दशवर्षसहस्रं तु तावत्कालं तपोर्जितम् । सुसाध्यमानयोश्चैव तत्र धर्मः प्रदृश्यते

দশ হাজাৰ বছৰ ধৰি, সেই সমগ্ৰ কালত তপস্যা সঞ্চিত হ’ল; আৰু যেতিয়া সেই অনুশীলনসমূহ সুসাধিত হৈছিল, তাত ধৰ্ম স্পষ্টভাৱে প্ৰকাশ পালে।

Verse 57

पंचाग्निः साध्यते द्वाभ्यां तावत्कालं द्विजोत्तम । त्रिकालं साधितं तावन्निराहारं कृतं तथा

হে শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজ! সেই সময়সীমাত পঞ্চাগ্নি তপ দুটা পৰিমাপে সিদ্ধ হয়; আৰু সেই একে কালত ত্ৰিকাল অনুশাসনো সম্পন্ন হয়—তদ্ৰূপ নিৰাহাৰ ব্ৰতো সম্পূৰ্ণ বুলি গণ্য হয়।

Verse 58

जलमध्ये स्थितौ तावद्दत्तात्रेयो यतिस्तथा । दुर्वासास्तु मुनिश्रेष्ठस्तपसा चैव कर्षितः

তাৰ পাছত, যেতিয়া সেই দুয়ো জন জলৰ মাজত স্থিত আছিল, দত্তাত্ৰেয়—তথৈব যতি—সেই ঠাইত আছিল; আৰু মুনিশ্ৰেষ্ঠ দুর্বাসাও তপস্যাৰে কৃশ হৈ তাত উপস্থিত আছিল।

Verse 59

धर्मं प्रति स धर्मात्मा चुक्रोध मुनिपुंगवः । क्रुद्धे सति महाभाग तस्मिन्मुनिवरे तदा

ধৰ্মৰ বিষয়ত সেই ধৰ্মাত্মা, তপস্বীসকলৰ শিৰোমণি মুনি ক্ৰুদ্ধ হ’ল। হে ভাগ্যৱান, যেতিয়া সেই মহামুনি-বৰ ক্ৰোধিত হ’ল, তেতিয়া…

Verse 60

अथ धर्मः समायातः स्वरूपेण च वै तदा । ब्रह्मचर्यादिभिर्युक्तस्तपोभिश्च स बुद्धिमान्

তেতিয়া সেই সময়ত ধৰ্ম নিজ সত্য স্বৰূপে তাত উপস্থিত হ’ল। ব্ৰহ্মচৰ্য আদি অনুশাসন আৰু তপস্যাৰে যুক্ত, সি আছিল বুদ্ধিমান।

Verse 61

सत्यं ब्राह्मणरूपेण ब्रह्मचर्यं तथैव च । तपस्तु द्विजवर्योस्ति दमः प्राज्ञो द्विजोत्तमः

সত্যই ব্ৰাহ্মণৰ স্বৰূপ; ব্ৰহ্মচৰ্যও তেনেদৰে। তপস্যাই শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজক চিহ্নিত কৰে, আৰু আত্মসংযমে প্ৰাজ্ঞ দ্বিজোত্তমক।

Verse 62

नियमस्तु महाप्राज्ञो दानमेव तथैव च । अग्निहोत्रिस्वरूपेण ह्यात्रेयं हि समागताः

কিন্তু নিয়ম—হে মহাপ্ৰাজ্ঞ—আৰু দানও তেনেদৰে। অগ্নিহোত্ৰী যজ্ঞকাৰী ব্ৰাহ্মণৰ স্বৰূপে আত্রেয় মুনিসকল ইয়াত সমবেত হৈছে।

Verse 63

क्षमा शांतिस्तथा लज्जा चाहिंसा च ह्यकल्पना । एताः सर्वाः समायाताः स्त्रीरूपास्तु द्विजोत्तम

ক্ষমা, শান্তি, লজ্জা, অহিংসা আৰু কল্পনাৰহিততা—হে দ্বিজোত্তম—এই সকলো একেলগে আহি নাৰীৰ স্বৰূপ ধাৰণ কৰিলে।

Verse 64

बुद्धिः प्रज्ञा दया श्रद्धा मेधा सत्कृति शांतयः । पंचयज्ञास्तथा पुण्याः सांगा वेदास्तु ते तदा

সেই সময়ত তোমাৰ ভিতৰত বুদ্ধি, প্ৰজ্ঞা, দয়া, শ্ৰদ্ধা, মেধা, সৎকীৰ্তি আৰু শান্তিৰ অৱস্থা আছিল; লগতে পুণ্যময় পঞ্চ-মহাযজ্ঞ আৰু অঙ্গসহ বেদসমূহো তোমাৰেই আছিল।

Verse 65

स्वस्वरूपधराश्चैव ते सर्वे सिद्धिमागताः । अग्न्याधानादयः पुण्या अश्वमेधादयस्तथा

নিজ নিজ স্বৰূপ ধৰি তেওঁলোক সকলোৱে সিদ্ধি লাভ কৰিলে। তদুপৰি অগ্ন্যাধান আদি পুণ্যময় বিধি-কৰ্ম আৰু অশ্বমেধ আদি যজ্ঞসমূহো ফলপ্ৰদ হৈ উঠিল।

Verse 66

रूपलावण्यसंयुक्ताः सर्वाभरणभूषिताः । दिव्यमाल्यांबरधरा दिव्यगंधानुलेपनाः

তেওঁলোক ৰূপ-লাবণ্যৰে সমৃদ্ধ, সকলো ধৰণৰ অলংকাৰৰে ভূষিত; দিব্য মালা আৰু বস্ত্ৰ ধাৰণ কৰা, আৰু স্বৰ্গীয় সুগন্ধিৰ অনুলেপনে অভিষিক্ত আছিল।

Verse 67

किरीटकुंडलोपेता दिव्याभरणभूषिताः । दीप्तिमंतः सुरूपास्ते तेजोज्वालाभिरावृताः

তেওঁলোক কিৰীট আৰু কুণ্ডলধাৰী, দিব্য অলংকাৰৰে ভূষিত; দীপ্তিমান আৰু সুৰুপ, তেজৰ জ্বালাৰে চাৰিওফালে আৱৃত আছিল।

Verse 68

एवं धर्मः समायातः परिवारसमन्वितः । यत्र तिष्ठति दुर्वासाः क्रोधनः कालवत्तथा

এইদৰে ধৰ্ম নিজৰ পৰিবাৰসহ তাত উপস্থিত হ’ল—য’ত ক্ৰোধী দুর্বাসা কালৰ দৰে বাস কৰে।

Verse 69

धर्म उवाच । कस्मात्कोपः कृतो विप्र भवांस्तपस्समन्वितः । क्रोधो हि नाशयेच्छ्रेयस्तप एव न संशयः

ধৰ্মে ক’লে: হে ব্ৰাহ্মণ, তপস্যাৰে সমন্বিত হৈও তুমি কিয় ক্ৰোধ কৰিলে? ক্ৰোধে নিশ্চয় শ্ৰেয় নাশ কৰে, আৰু তপস্যাই শ্ৰেয় আনে—ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 70

सर्वनाशकरस्तस्मात्क्रोधं तत्र विवर्जयेत् । स्वस्थो भव द्विजश्रेष्ठ उत्कृष्टं तपसः फलम्

সেয়ে ক্ৰোধ সৰ্বনাশকাৰী; সেই অৱস্থাত ক্ৰোধ পৰিত্যাগ কৰা উচিত। হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, স্থিৰ আৰু সংযত হওঁক; শান্তচিত্ততাই তপস্যাৰ সৰ্বোত্তম ফল।

Verse 71

दुर्वासा उवाच । भवान्को हि समायात एतैर्द्विजवरैः सह । सप्त नार्यः प्रतिष्ठंति सुरूपाः समलंकृताः

দুৰ্বাসাই ক’লে: তুমি কোন, যি এই উত্তম ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে ইয়ালৈ আহিছা? আৰু কিয় এই সাতগৰাকী নাৰী—সুৰুপা আৰু সুসজ্জিতা—ইয়াত থিয় হৈ আছে?

Verse 72

कथयस्व ममाग्रे त्वं विस्तरेण महामते । धर्म उवाच । अयं ब्राह्मणरूपेण सर्वतेजः समन्वितः

হে মহামতে, মোৰ আগত বিস্তাৰে কোৱা। ধৰ্মে ক’লে: এইজন ব্ৰাহ্মণৰূপে আছে আৰু সকলো প্ৰকাৰৰ তেজ আৰু আধ্যাত্মিক দীপ্তিৰে সমন্বিত।

Verse 73

दंडहस्तः सुप्रसन्नः कमंडलुधरस्तथा । तवाग्रे ब्रह्मचर्योयं सोयं पश्य समागतः

দণ্ড হাতে, অতি প্ৰসন্ন আৰু শান্ত, আৰু কমণ্ডলু ধাৰণ কৰি—এই ব্ৰহ্মচাৰী তোমাৰ আগত আহি উপস্থিত হৈছে। চোৱা, তেওঁ আহিল।

Verse 74

अन्यं पश्यस्व वै त्वं च दीप्तिमंतं द्विजोत्तम । कपिलं पिंगलाक्षं च सत्यमेनं द्विजोत्तम

হে দ্বিজোত্তম ব্ৰাহ্মণ, তুমি এই আনজনকো চোৱা—দীপ্তিমান, কপিল বৰ্ণৰ, আৰু পিঙ্গল নয়নযুক্ত। নিশ্চয়েই, হে দ্বিজোত্তম, তুমি যাক দেখিছা সেয়াই সত্য।

Verse 75

तादृशं पश्य धर्मात्मन्वैश्वदेवसमप्रभम् । यत्तपो हि त्वया विप्र सर्वदेवसमाश्रितम्

হে ধৰ্মাত্মা, তেনে তেজ চোৱা—বিশ্বদেৱসমূহৰ সমষ্টিৰ দৰে দীপ্তিমান। কিয়নো, হে বিপ্ৰ, তোমাৰ দ্বাৰা আচৰিত তপস্যা সৰ্বদেৱৰ আশ্ৰয়-সমৰ্থনে স্থিত।

Verse 76

एतं पश्य महाभाग तव पार्श्वसमागतम् । प्रसन्नवाग्दीप्तियुक्तः सर्वजीवदयापरः

হে মহাভাগ, এইজনক চোৱা যি তোমাৰ কাষলৈ আহিছে—প্ৰসন্ন বাক্য আৰু দীপ্ত তেজেৰে যুক্ত, আৰু সকলো জীৱৰ প্ৰতি দয়াতেই নিবিষ্ট।

Verse 77

दम एव तथायं ते यः पोषयति सर्वदा । जटिलः कर्कशः पिंगो ह्यतितीव्रो महाप्रभुः

নিশ্চয়, এই দম (আত্মসংযম) ই সদায় তোমাক পোষণ কৰে। ই জটাধাৰী, কৰ্কশ, পিঙ্গল বৰ্ণৰ, অতিশয় তীক্ষ্ণ আৰু মহাপ্ৰভু।

Verse 78

नाशको हि स पापानां खड्गहस्तो द्विजोत्तम । अभिशांतो महापुण्यो नित्यक्रियासमन्वितः

হে দ্বিজোত্তম, সি পাপসমূহৰ নাশক—হাতে খড়্গ ধৰি। সি সম্পূৰ্ণ শান্ত, মহাপুণ্যবান, আৰু নিত্য ক্ৰিয়া-কর্মত সদায় যুক্ত।

Verse 79

नियमस्तु समायातस्तव पार्श्वे द्विजोत्तम । अनिर्मुक्तो महादीप्तः शुद्धस्फटिकसन्निभः

হে দ্বিজোত্তম! নিয়ম তোমাৰ কাষলৈ আহিল—অবিচ্ছিন্ন, মহাতেজস্বী, শুদ্ধ স্ফটিক সদৃশ দীপ্তিমান।

Verse 80

पयःकमंडलुकरो दंतकाष्ठधरो द्विजः । शौच एष समायातो भवतः सन्निधाविह

দুধে ভৰা জলকমণ্ডলু ধৰি আৰু দন্তকাষ্ঠ বহন কৰা সেই দ্বিজ এই ঠাইত তোমাৰ সন্নিধানলৈ শৌচ-শুদ্ধিৰ উদ্দেশ্যে আহিছে।

Verse 81

अतिसाध्वी महाभागा सत्यभूषणभूषिता । सर्वभूषणशोभांगी शुश्रूषेयं समागता

“সেয়া অতি সাধ্বী, মহাভাগ্যা—সত্যকেই অলংকাৰ কৰি সজ্জিতা। সকলো শুভ অলংকাৰৰ দীপ্তিত অঙ্গ শোভিত, সেৱা কৰিবলৈ ইয়ালৈ আহিছে।”

Verse 82

अतिधीरा प्रसन्नांगी गौरी प्रहसितानना । पद्महस्ता इयं धात्री पद्मनेत्रा सुपद्मिनी

সেয়া অতি ধীৰা আৰু অতি বুদ্ধিমতী; প্ৰসন্ন অঙ্গ-সৌন্দর্যযুক্তা, গৌৰবৰ্ণা, হাস্যমুখী। এই ধাত্রী পদ্মহস্তা, পদ্মনেত্ৰা, সৰ্বোত্তম পদ্মিনী।

Verse 83

दिव्यैराभरणैर्युक्ता क्षमा प्राप्ता द्विजोत्तम । अतिशांता सुप्रतिष्ठा बहुमंगलसंयुता

হে দ্বিজোত্তম! ক্ষমা (সহিষ্ণুতাৰ দেবী) দিব্য অলংকাৰৰে সজ্জিতা হৈ প্ৰকট হ’ল—অতি শান্ত, মৰ্যাদাত সুপ্ৰতিষ্ঠিত, আৰু বহু মঙ্গলগুণে সংযুক্ত।

Verse 84

दिव्यरत्नकृता शोभा दिव्याभरणभूषिता । तव शांतिर्महाप्राज्ञ ज्ञानरूपा समागता

দিব্য ৰত্নে গঢ়া শোভাৰে দীপ্ত, দিব্য অলংকাৰৰে ভূষিতা—হে মহাপ্ৰাজ্ঞ! তোমাৰ শান্তি জ্ঞান-ৰূপ ধৰি উপস্থিত হৈছে।

Verse 85

परोपकारकरणा बहुसत्यसमाकुला । मितभाषा सदैवासौ अकल्पा ते समागता

তেওঁলোক পৰোপকাৰত নিবেদিত, বহু সত্যেৰে পৰিপূৰ্ণ; সদায় মিতভাষী—সেই নিৰ্দোষ জনসমূহ একত্ৰিত হৈছিল।

Verse 86

प्रसन्ना सा क्षमायुक्ता सर्वाभरणभूषिता । पद्मासना सुरूपा सा श्यामवर्णा यशस्विनी

সা প্ৰসন্না, ক্ষমাযুক্তা, সকলো অলংকাৰৰে ভূষিতা। পদ্মাসনে আসীনা, ৰূপে সুন্দৰ—শ্যামবৰ্ণা আৰু যশস্বিনী আছিল।

Verse 87

अहिंसेयं महाभागा भवंतं तु समागता । तप्तकांचनवर्णांगी रक्तांबरविलासिनी

হে মহাভাগ! এই অহিংসা দেৱী তোমাৰ সন্মুখলৈ আহিছে; তপ্ত সোনাৰ দৰে দীপ্ত অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ, ৰক্ত বস্ত্ৰে শোভিতা।

Verse 88

सुप्रसन्ना सुमंत्रा च यत्र तत्र न पश्यति । ज्ञानभावसमाक्रांता पुण्यहस्ता तपस्विनी

সদায় সুপ্ৰসন্না আৰু সু-মন্ত্ৰণা-যুক্তা, সি য’ত-ত’ত নাচায়। জ্ঞানভাবত আচ্ছন্ন, পুণ্যহস্তা সেই তপস্বিনী লীন হৈ থাকে।

Verse 89

मुक्ताभरणशोभाढ्या निर्मला चारुहासिनी । इयं श्रद्धा महाभाग पश्य पश्य समागता

মুক্তাৰ অলংকাৰৰ শোভাৰে বিভূষিতা, নিৰ্মলা আৰু মধুৰ হাঁহিৰে দীপ্ত—হে মহাভাগ্যবান, চোৱা চোৱা, এই শ্ৰদ্ধাই নিজে আহি উপস্থিত হৈছে।

Verse 90

बहुबुद्धिसमाक्रांता बहुज्ञानसमाकुला । सुभोगासक्तरूपा सा सुस्थिता चारुमंगला

সেয়া বহুবুদ্ধিৰে সমৃদ্ধ, বহুবিধ জ্ঞানৰে পৰিপূৰ্ণ; সূক্ষ্ম ভোগত আসক্ত হলেও স্থিৰ—সুন্দৰ আৰু মঙ্গলময় ৰূপধাৰিণী।

Verse 91

सर्वेष्टध्यानसंयुक्ता लोकमाता यशस्विनी । सर्वाभरणशोभाढ्या पीनश्रोणि पयोधरा

সৰ্বইষ্ট ধ্যানত নিমগ্ন, যশস্বিনী লোকমাতা—সকলো অলংকাৰৰ শোভাৰে বিভূষিতা—পীন নিতম্ব আৰু পূৰ্ণ স্তনধাৰিণী আছিল।

Verse 92

गौरवर्णा समायाता माल्यवस्त्रविभूषिता । इयं मेधा महाप्राज्ञ तवैव परिसंस्थिता

গৌৰবৰ্ণা সেয়া আহি উপস্থিত, মালা-বস্ত্ৰ-অলংকাৰৰে বিভূষিতা। হে মহাপ্ৰাজ্ঞ, এই মেধা—কেৱল তোমাৰ বাবেই ইয়াত প্ৰতিষ্ঠিতা।

Verse 93

हंसचंद्रप्रतीकाशा मुक्ताहारविलंबिनी । सर्वाभरणसंभूषा सुप्रसन्ना मनस्विनी

সেয়া হাঁস আৰু চন্দ্ৰৰ দৰে কান্তিৰে দীপ্ত, মুক্তাহাৰৰ লটকনি ধাৰণ কৰিছিল; সকলো অলংকাৰৰে সুশোভিতা, অতি প্ৰসন্ন আৰু মহান মনৰ আছিল।

Verse 94

श्वेतवस्त्रेण संवीता शतपत्रं शयेकृतम् । पुस्तककरा पंकजस्था राजमाना सदैव हि

শ্বেত বস্ত্ৰেৰে আৱৃতা, শত-পত্ৰ কমল-শয্যাত শয়ন কৰা; হাতে পুথি ধৰি কমলাসনত উপৱিষ্টা, সি সদায় দ্যুতিময় মহিমাৰে দীপ্ত।

Verse 95

एषा प्रज्ञा महाभाग भाग्यवंतं समागता । लाक्षारससमावर्णा सुप्रसन्ना सदैव हि

হে মহাভাগ, এই প্ৰজ্ঞা ভাগ্যৱন্তজনৰ ওচৰলৈ আহিছে; লাক্ষাৰসৰ বৰ্ণৰ দৰে ৰঙা, আৰু সি সদায় অতি প্ৰসন্ন, শান্ত স্বৰূপ।

Verse 96

पीतपुष्पकृतामाला हारकेयूरभूषणा । मुद्रिका कंकणोपेता कर्णकुंडलमंडिता

সি পীতপুষ্পৰ মালা পিন্ধিছিল, হাৰ আৰু কেয়ূৰ আদি অলংকাৰৰে ভূষিতা; আঙুঠি আৰু কঙ্কণ ধাৰণ কৰি, কৰ্ণকুণ্ডলেৰে সুশোভিতা।

Verse 97

पीतेन वाससा देवी सदैव परिराजते । त्रैलोक्यस्योपकाराय पोषणायाद्वितीयका

পীত বস্ত্ৰেৰে দেবী সদায় পৰম দ্যুতিত পৰিৰাজিত হয়; ত্ৰিলোকৰ উপকাৰ আৰু পোষণৰ বাবে সি অদ্বিতীয়া।

Verse 98

यस्याः शीलं द्विजश्रेष्ठ सदैव परिकीर्तितम् । सेयं दया सु संप्राप्ता तव पार्श्वे द्विजोत्तम

হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, যাৰ শীল সদায় কীৰ্তিত হয়; সেই দয়াই এতিয়া নিশ্চয়কৈ তোমাৰ কাষলৈ আহি উপস্থিত হৈছে, হে দ্বিজোত্তম।

Verse 99

इयं वृद्धा महाप्राज्ञ भावभार्या तपस्विनी । मम माता द्विजश्रेष्ठ धर्मोहं तव सुव्रत

এই বৃদ্ধা নাৰী মহাপ্ৰাজ্ঞা—ভাৱভৰীয়া পতিব্ৰতা আৰু তপস্বিনী। ই মোৰ মাতৃ, হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ; আৰু মই তোমাৰ ধৰ্ম, হে সুব্ৰত।

Verse 100

इति ज्ञात्वा शमं गच्छ मामेवं परिपालय । दुर्वासा उवाच । यदि धर्मः समायातो मत्समीपं तु सांप्रतम्

এই কথা জানি তুমি শান্তিলৈ যোৱা, আৰু এইদৰে মোক ৰক্ষা কৰা। দুৰ্বাসা ক’লে: যদি ধৰ্ম সঁচাকৈ এতিয়া মোৰ ওচৰলৈ আহিছে…

Verse 101

एतन्मे कारणं ब्रूहि किं ते धर्म करोम्यहम् । धर्म उवाच । कस्मात्क्रुद्धोसि विप्रेन्द्र किमेतैर्विप्रियं कृतम्

ইয়াৰ কাৰণ মোক কোৱা; মই তোমাৰ বাবে কোন ধৰ্ম পালন কৰিম? ধৰ্ম ক’লে: হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ, তুমি কিয় ক্ৰুদ্ধ? ইহঁতে তোমাৰ প্ৰতি কি অপ্ৰিয় কৰ্ম কৰিছে?

Verse 102

तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि दुर्वासो यदि मन्यसे । दुर्वासा उवाच । येनाहं कुपितो देव तदिदं कारणं शृणु

যদি তুমি উপযুক্ত বুলি ভাবা, হে দুৰ্বাসা, তেন্তে মোক কাৰণ কোৱা। দুৰ্বাসা ক’লে: হে প্ৰভু, যি কাৰণে মই ক্ৰুদ্ধ হ’লোঁ, সেই কাৰণ শুনা।

Verse 103

दमशौचैः सुसंक्लेशैः शोधितं कायमात्मनः । लक्षवर्षप्रमाणं वै तपश्चर्या मया कृता

দম আৰু শৌচৰ কঠোৰ ক্লেশেৰে মই নিজৰ দেহ শোধন কৰিলোঁ। নিশ্চয়েই মই লক্ষ বছৰ পৰিমাণ তপশ্চৰ্যা কৰিলোঁ।

Verse 104

एवं पश्यसि मामेवं दया तेन प्रवर्तते । तस्मात्क्रुद्धोस्मि तेद्यैव शापमेवं ददाम्यहम्

এইদৰে তুমি মোক যিদৰে চোৱা, তেনে মোৰ অন্তৰত দয়া জাগে; তথাপি এই কাৰণেই আজিো মই তোমাৰ ওপৰত ক্ৰুদ্ধ—সেয়ে এতিয়া মই তোমাক এই শাপ প্ৰদান কৰোঁ।

Verse 105

एवं श्रुत्वा तदा तस्य तमुवाच महामतिः । धर्म उवाच । मयि नष्टे महाप्राज्ञ लोको नाशं समेष्यति

এই কথা শুনি তেতিয়া মহামতিয়ে তাক ক’লে। ধৰ্ম ক’লে: “হে মহাপ্ৰাজ্ঞ! যদি মই নষ্ট হওঁ, তেন্তে জগত লোক নাশলৈ গতি কৰিব।”

Verse 106

दुःखमूलमहं तात निकर्शामि भृशं द्विज । सौख्यं पश्चादहं दद्मि यदि सत्यं न मुंचति

হে প্ৰিয়—হে দ্বিজ ব্ৰাহ্মণ—মই দুখৰ মূলক সম্পূৰ্ণৰূপে উখলিম; তাৰ পাছত, যদি সি সত্য নাছাৰে, তেন্তে মই সুখ দান কৰিম।

Verse 107

पापोयं सुखमूलस्तु पुण्यं दुःखेन लभ्यते । पुण्यमेवं प्रकुर्वाणः प्राणी प्राणान्विमुंचति

পাপৰ মূল সুখত, কিন্তু পুণ্য দুখৰ মাজেৰে লাভ হয়। এইদৰে পুণ্য কৰোঁতে প্ৰাণী অৱশেষত প্ৰাণ ত্যাগ কৰে (অৰ্থাৎ মৃত্যু পায়)।

Verse 108

महत्सौख्यं ददाम्येवं परत्र च न संशयः । दुर्वासा उवाच । सुखं येनाप्यते तेन परं दुःखं प्रपद्यते

“এইদৰে মই মহাসুখ দিওঁ—পৰলোকতো, ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।” দুৰ্বাসা ক’লে: “যাৰে দ্বাৰা সুখ লাভ হয়, সেই দ্বাৰাই পৰম দুখত পতিত হয়।”

Verse 109

तत्तु मर्त्यः परित्यज्य अन्येनापि प्रभुज्यते । तत्सुखं को विजानाति निश्चयं नैव पश्यति

মৰ্ত্য মানুহে সেই ধন-সম্পদ ত্যাগ কৰে, আৰু আনেও তাক ভোগ কৰে। তাৰ পৰা হোৱা সুখ কোনে সত্যকৈ জানিব? কিয়নো ইয়াত একো নিশ্চিততা দেখা নাযায়।

Verse 110

तच्छ्रेयो नैव पश्यामि अन्याय्यं हि कृतं तव । येन कायेन क्रियते भुज्यते नैव तत्सुखम्

মই তাত কোনো মঙ্গল নেদেখোঁ; তোমাৰ কৰা কাৰ্য নিশ্চয়েই অন্যায়। অধৰ্মেৰে দেহে যি কৰ্ম কৰে, তাৰ সুখ কৰ্তাই সত্যকৈ ভোগ নকৰে।

Verse 111

अन्येन क्रियते क्लेशमन्येनापि प्रभुज्यते । तत्सुखं को विजानाति चान्यायं धर्ममेव वा

ক্লেশ এজন কৰে, আৰু ফল আনেও ভোগ কৰে। তেন্তে সেই সুখ কোনে সত্যকৈ জানিব? আৰু কোনে বিচাৰিব ই অন্যায় নে ধৰ্মই?

Verse 112

अन्येन क्रियते क्लेशमन्येनापि सुखं पुनः । भुनक्ति पुरुषो धर्म तत्सर्वं श्रेयसा युतम्

ক্লেশ এজন কৰে, আৰু সুখ আনেও ভোগ কৰে; তথাপি ধৰ্মৰ ফল পুৰুষে নিজেই ভোগ কৰে। সেয়ে এই সকলো নিজৰ শ্ৰেয়স্‌—উচ্চ মঙ্গল—সঙ্গে যুক্ত।

Verse 113

पुण्यं चैव अनेनापि अनेन फलमश्नुते । क्रियमाणं पुनः पुण्यमन्येन परिभुज्यते

এইদৰে পুণ্যও সঞ্চিত হয়, আৰু মানুহে তাৰ ফল ভোগ কৰে; কিন্তু যি পুণ্য কৰ্ম চলি থাকে, সেয়াও কেতিয়াবা আনেও দখল কৰি ভোগ কৰিব পাৰে।

Verse 114

तत्सर्वं हि सुखं प्रोक्तं यत्तथा यस्य लक्षणम् । धर्मशास्त्रोदितं चैव कृतं सर्वत्र नान्यथा

যি সকলো কল্যাণ আৰু সুখদায়ক বুলি কোৱা হৈছে, সেয়া ঠিক সেইয়ে যি ব্যক্তিৰ নিজস্ব সত্য লক্ষণৰ সৈতে মিল খায়। আৰু ধৰ্মশাস্ত্ৰত যিদৰে বিধান দিয়া আছে, তেনেদৰেই সৰ্বত্ৰ আচৰণ কৰিব লাগে—অন্যথা কেতিয়াও নহয়।

Verse 115

येन कायेन कुर्वंति तेन दुःखं सहन्ति ते । परत्र तेन भुंजंति अनेनापि तथैव च

যি দেহেৰে তেওঁলোকে কৰ্ম কৰে, সেই দেহেৰে তেওঁলোকে দুখ সহে। পৰলোকতো সেই একে উপায়ে ফল ভোগ কৰে, আৰু এই লোকতো তেনেদৰেই।

Verse 116

इति ज्ञात्वा स धर्मात्मा भवान्समवलोकयेत् । यथा चौरा महापापाः स्वकायेन सहंति ते

এই কথা জানি, আপুনি—ধৰ্মাত্মা হৈ—ইয়াক ভালদৰে বিবেচনা কৰক; যেনেকৈ চোৰ, মহাপাপীসকল, নিজৰ দেহৰ সৈতে দুখ ভোগ কৰে।

Verse 117

दुःखेन दारुणं तीव्रं तथा सुखं कथं नहि । धर्म उवाच । येन कायेन पापाश्च संचरन्ति हि पातकम्

“যেনেকৈ দাৰুণ আৰু তীব্ৰ দুখ আছে, তেনেকৈ সুখ কিয় নহ’ব?” ধৰ্মে ক’লে: “যি দেহেৰে পাপীসকলে পাপকৰ্মত বিচৰণ কৰি পাতক আনে, সেই দেহেই (কাৰণ)।”

Verse 118

तेन पीडां सहंत्येव पातकस्य हि तत्फलम् । दंडमेकं परं दृष्टं धर्मशास्त्रेषु पंडितैः

সেইদ্বাৰাই পীড়া সহ্য কৰিব লাগে—ই পাপৰেই ফল। ধৰ্মশাস্ত্ৰত পণ্ডিতসকলে দণ্ডক একমাত্ৰ পৰম সংশোধনকাৰী উপায় বুলি মানি লৈছে।

Verse 119

तं धर्मपूर्वकं विद्धि एतैर्न्यायैस्त्वमेव हि । दुर्वासा उवाच । एवं न्यायं न मन्येहं तथैव शृणु धर्मराट्

ইয়াক ধৰ্মপূৰ্বক বুলি জানিবা; এই ন্যায়সমূহে তুমিয়েই তাক স্থাপন কৰিছা। দুৰ্বাসা ক’লে: “মই এনে ন্যায় মানি নলওঁ; তথাপি শুনা, হে ধৰ্মৰাজ।”

Verse 120

शापत्रयं प्रदास्यामि क्रुद्धोहं तव नान्यथा । धर्म उवाच । यदा क्रुद्धो महाप्राज्ञ मामेव हि क्षमस्व च

“মই তোমাক ত্ৰিবিধ শাপ দিম; মই তোমাৰ ওপৰত ক্ৰুদ্ধ—ইয়াৰ বাহিৰে উপায় নাই।” ধৰ্ম ক’লে: “যেতিয়া তুমি ক্ৰুদ্ধ হওঁ, হে মহাপ্ৰাজ্ঞ, মোকেই ক্ষমা কৰা।”

Verse 121

नैव क्षमसि विप्रेंद्र दासीपुत्रं हि मां कुरु । राजानं तु प्रकर्तव्यं चांडालं च महामुने

“হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ, তুমি একেবাৰে ক্ষমা নকৰিবা; মোক দাসীপুত্ৰ নকৰিবা। কিন্তু, হে মহামুনি, ৰজাক চাণ্ডাল কৰাই উচিত।”

Verse 122

प्रसादसुमुखो विप्र प्रणतस्य सदैव हि । दुर्वासाश्च ततः क्रुद्धो धर्मं चैव शशाप ह

হে বিপ্ৰ, যি প্ৰণাম কৰি নত হয়, তাৰ প্ৰতি তেওঁ সদায় প্ৰসন্ন আৰু কৃপাময়। কিন্তু তাৰ পাছত দুৰ্বাসা ক্ৰুদ্ধ হৈ ধৰ্মকেই শাপ দিলে।

Verse 123

दुर्वासा उवाच । राजा भव त्वं धर्माद्य दासीपुत्रश्च नान्यथा । गच्छ चांडालयोनिं च धर्म त्वं स्वेच्छया व्रज

দুৰ্বাসা ক’লে: “আজিৰ পৰা, হে ধৰ্ম, তুমি ৰজা হ’বা—কিন্তু দাসীপুত্ৰ হৈয়েই, অন্যথা নহয়। আৰু চাণ্ডাল যোনিতো যোৱা; হে ধৰ্ম, নিজ ইচ্ছাৰে তাত প্ৰবেশ কৰা।”

Verse 124

एवं शापत्रयं दत्त्वा गतोसौ द्विजसत्तमः । अनेनापि प्रसंगेन दृष्टो धर्मः पुरा किल

এইদৰে ত্ৰিবিধ শাপ দান কৰি সেই শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজ গুচি গ’ল। আৰু এই ঘটনাৰেই প্ৰসঙ্গত কোৱা হয়—পুৰাকালে ধৰ্ম প্ৰকাশিত হৈছিল।

Verse 125

सोमशर्मोवाच । धर्मस्तु कीदृशो जातस्तेन शप्तो महात्मना । तद्रूपं तस्य मे ब्रूहि यदि जानासि भामिनि

সোমশৰ্মাই ক’লে—“সেই মহাত্মাই শাপ দিয়া ধৰ্ম কিদৰে জন্মিল? হে সুন্দৰী, যদি জান, তেন্তে তাৰ ৰূপ মোক কোৱা।”

Verse 126

सुमनोवाच । भरतानां कुले जातो धर्मो भूत्वा युधिष्ठिरः । विदुरो दासीपुत्रस्तु अन्यं चैव वदाम्यहम्

সুমনাই ক’লে—ভৰতবংশত ধৰ্ম নিজেই যুধিষ্ঠিৰ হৈ জন্মিল। বিদুৰ অৱশ্যে দাসীপুত্ৰ আছিল; আৰু আন এজনৰ কথাও মই ক’ম।

Verse 127

यदा राजा हरिश्चंद्रो विश्वामित्रेण कर्षितः । तदा चांडालतां प्राप्तः स हि धर्मो महामतिः

যেতিয়া ৰজা হৰিশ্চন্দ্ৰ বিশ্বামিত্ৰৰ অত্যাচাৰে কষ্ট পাইছিল, তেতিয়া তেওঁ চাণ্ডাল অৱস্থালৈ পৰিল; তথাপি, হে মহামতি, সেয়াই সত্যই ধৰ্ম আছিল।

Verse 128

एवं कर्मफलं भुक्तं धर्मेणापि महात्मना । दुर्वाससो हि शापाद्वै सत्यमुक्तं तवाग्रतः

এইদৰে মহাত্মা ধৰ্মেও—ধাৰ্মিক হ’লেও—নিজ কৰ্মফল ভোগ কৰিলে। কিয়নো দুর্বাসাৰ শাপৰ ফলত, তোমাৰ আগত যি কোৱা হৈছিল, সেয়া সত্য প্ৰমাণিত হ’ল।