Adhyaya 11

Verse 1

ऋषय ऊचुः । सर्वज्ञेन त्वया प्रोक्तं दैत्यदानवसंगरम् । इदानीं श्रोतुमिच्छामः सुव्रतस्य महात्मनः

ঋষিসকলে ক’লে: হে সর্বজ্ঞ! আপুনি দৈত্য আৰু দানৱৰ যুদ্ধ বৰ্ণনা কৰিলে। এতিয়া আমি মহাত্মা সুব্ৰতৰ কথা শুনিব বিচাৰোঁ।

Verse 2

कस्य पुत्रो महाप्राज्ञः कस्य गोत्रसमुद्भवः । किं तपस्तस्य विप्रस्य कथमाराधितो हरिः

সেই মহাপ্ৰাজ্ঞ জন কোনৰ পুত্ৰ আৰু কোন গোত্ৰত জন্মিল? সেই বিপ্ৰে কেনে তপস্যা কৰিলে, আৰু হৰি (বিষ্ণু)ক কেনেকৈ সন্তুষ্ট কৰিলে?

Verse 3

सूत उवाच । कथा प्रज्ञाप्रभावेण पूर्वमेव यथा श्रुता । तथा विप्राः प्रवक्ष्यामि सुव्रतस्य महात्मनः

সূতে ক’লে: হে বিপ্ৰসকল! প্ৰজ্ঞাৰ প্ৰভাৱত পূৰ্বে যিদৰে এই কথা শুনা হৈছিল, তেনেদৰেই মই মহাত্মা সুব্ৰতৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰিম।

Verse 4

चरितं पावनं दिव्यं वैष्णवं श्रेयआवहम् । भवतामग्रतः सर्वं विष्णोश्चैव प्रसादतः

এই পৱিত্ৰ, দিব্য, বৈষ্ণৱ চৰিত্ৰ—সৰ্বোচ্চ মঙ্গল দানকাৰী—আপোনালোকৰ সন্মুখত সম্পূৰ্ণৰূপে বৰ্ণিত হ’ব; আৰু সেয়া কেৱল ভগৱান বিষ্ণুৰ কৃপাৰ বলতেই।

Verse 5

पूर्वकल्पे महाभागाः सुक्षेत्रे पापनाशने । रेवातीरे सुपुण्ये च तीर्थे वामनसंज्ञके

পূৰ্ব কল্পত, হে মহাভাগসকল, পাপনাশক সেই উত্তম ক্ষেত্ৰত—ৰেৱা নদীৰ পৱিত্ৰ তীৰত—‘ৱামন-তীৰ্থ’ নামে পৰম পুণ্যময় তীৰ্থত…

Verse 6

कौशिकस्य कुले जातः सोमशर्मा द्विजोत्तमः । स तु पुत्रविहीनस्तु बहुदुःखसमन्वितः

কৌশিক বংশত সোমশৰ্মা নামে এজন দ্বিজোত্তম ব্ৰাহ্মণ জন্মিল। কিন্তু তেওঁ পুত্ৰহীন আছিল আৰু বহু দুঃখেৰে আচ্ছন্ন আছিল।

Verse 7

दारिद्रेण स दुःखेन सर्वदैवप्रपीडितः । पुत्रोपायं धनस्यापि दिवारात्रौ प्रचिंतयेत्

দাৰিদ্ৰ্যৰ দুঃখে তেওঁ সদায় পীড়িত আছিল। পুত্ৰ লাভৰ উপায় আৰু ধন অৰ্জনৰ পথ তেওঁ দিন-ৰাতি চিন্তা কৰি থাকিল।

Verse 8

एकदा तु प्रिया तस्य सुमना नाम सुव्रता । भर्तारं चिंतयोपेतमधोमुखमलक्षयत्

এদিন তেওঁৰ প্ৰিয়া পত্নী, সুমনা নামে সুব্ৰতা, স্বামীৰ চিন্তাভাৰাক্ৰান্ত অৱস্থাত অধোমুখে থকা দেখিলে।

Verse 9

समालोक्य तदा कांतं तमुवाच तपस्विनी । दुःखजालैरसंख्यैस्तु तव चित्तं प्रधर्षितम्

তেতিয়া প্ৰিয় কান্তক দেখি তপস্বিনী নাৰীয়ে ক’লে: “অসংখ্য দুখৰ জালে তোমাৰ চিত্ত আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ অস্থিৰ হৈছে।”

Verse 10

व्यामोहेन प्रमूढोसि त्यज चिंतां महामते । मम दुःखं समाचक्ष्व स्वस्थो भव सुखं व्रज

মোহত বিভ্ৰান্ত হৈ পৰিছা; হে মহামতে, চিন্তা ত্যাগ কৰা। মোৰ দুখ ক’বা; স্থিৰ হৈ সুখ-শান্তিৰে আগবাঢ়া।”

Verse 11

नास्ति चिंतासमं दुःखं कायशोषणमेव हि । यश्चिंतां त्यज्य वर्तेत स सुखेन प्रमोदते

চিন্তাৰ সমান দুখ নাই; সেয়াই দেহক শুকাই পেলায়। কিন্তু যিয়ে চিন্তা ত্যাগ কৰি জীৱন যাপন কৰে, সি সুখত আনন্দিত হয়।

Verse 12

चिंतायाः कारणं विप्र कथयस्व ममाग्रतः । प्रियावाक्यं समाकर्ण्य सोमशर्माब्रवीत्प्रियाम्

“হে বিপ্ৰ, মোৰ আগত স্পষ্টকৈ কোৱা—তোমাৰ চিন্তাৰ কাৰণ কি?” এই স্নেহময় বাক্য শুনি সোমশৰ্মাই প্ৰিয়াক ক’লে।

Verse 13

सोमशर्मोवाच । इच्छया चिंतितं भद्रे चिंता दुःखस्य कारणम् । तत्सर्वं तु प्रवक्ष्यामि श्रुत्वा चैवावधार्यताम्

সোমশৰ্মাই ক’লে: “হে ভদ্ৰে, ইচ্ছাৰ পৰা জন্মা চিন্তা দুখৰ কাৰণ। সেই সকলো মই ক’ম—শুনি ভালদৰে মনত ধৰি লোৱা।”

Verse 14

न जाने केन पापेन धनहीनोस्मि सुव्रते । तथा पुत्रविहीनश्च एतद्दुःखस्य कारणम्

হে সুৱ্ৰতে (ধৰ্মৱতী), কোন পাপৰ ফলত মই ধনহীন হৈ পৰিলোঁ নাজানো; তদুপৰি মই পুত্ৰবিহীনো—এইয়েই মোৰ দুখৰ কাৰণ।

Verse 15

सुमनोवाच । श्रूयतामभिधास्यामि सर्वसंदेहनाशनम् । स्वरूपमुपदेशस्य सर्वविज्ञानदर्शनम्

সুমনাই ক’লে: শুনা; মই সেই কথা ক’ম যি সকলো সন্দেহ নাশ কৰে—উপদেশৰ সত্য স্বৰূপ, যাৰ দ্বাৰা সকলো জ্ঞানৰ দৰ্শন লাভ হয়।

Verse 16

लोभः पापस्य बीजं हि मोहो मूलं च तस्य हि । असत्यं तस्य वै स्कंधो माया शाखा सुविस्तरा

লোভেই পাপৰ বীজ; মোহ তাৰ মূল। অসত্য তাৰ কাণ্ড, আৰু মায়া তাৰ বহুল বিস্তৃত শাখা।

Verse 17

चिंतामोहौ परित्यज्य अनुवर्तस्व च द्विज । संसारे नास्ति संबंधः केन सार्धं महामते

হে দ্বিজ, চিন্তা আৰু মোহ ত্যাগ কৰি আগবাঢ়া। এই সংসাৰত স্থায়ী সম্বন্ধ নাই; সেয়ে হে মহামতে, কাৰ সৈতে সত্য সঙ্গ হ’ব পাৰে?

Verse 18

छद्मपाखंडशौर्येर्ष्याः क्रूराः कूटाश्च पापिनः । पक्षिणो मोहवृक्षस्य मायाशाखा समाश्रिताः

ছদ্ম, পাখণ্ড, মিছা শৌৰ্যৰ দম্ভ আৰু ঈৰ্ষ্যাত আসক্ত—ক্ৰূৰ, কূট আৰু পাপী লোক। মোহ-বৃক্ষৰ পক্ষীৰ দৰে, সিহঁতে মায়াৰ শাখাত আশ্ৰয় লয়।

Verse 19

अज्ञानं सुफलं तस्य रसोऽधर्मः फलस्य हि । तृष्णोदकेन संवृद्धाऽश्रद्धा तस्य द्रवः प्रिय

অজ্ঞতা তাৰ সুদৰ্শন ফল; সেই ফলৰ ৰস হ’ল অধৰ্ম। তৃষ্ণাৰ জলে পুষ্ট হৈ অশ্ৰদ্ধাই তাৰ প্ৰিয় বোৱতী ৰসধাৰা হয়।

Verse 20

अधर्मः सुरसस्तस्य उत्कटो मधुरायते । यादृशैश्च फलैश्चैव सुफलो लोभपादपः

তাৰ বাবে অধৰ্ম সুৰস লাগে; যি তীক্ষ্ণ-কৰ্কশ সেয়াও মধুৰ যেন লাগে। আৰু লোভৰ গছ সুভাৱে ফলধাৰী—যি ধৰণৰ ফল সি বিচাৰে, তেনে ফলেই বহন কৰে।

Verse 21

अस्यच्छायां समाश्रित्य यो नरः परितुष्यते । फलानि तस्य चाश्नाति सुपक्वानि दिनेदिने

যি নৰ তাৰ ছাঁত আশ্ৰয় লৈ সন্তুষ্ট হয়, সি তাৰ ফল ভোগ কৰে—দিনে দিনে সুপক্ক ফল।

Verse 22

फलानां तु रसेनापि अधर्मेण तु पालितः । स संतुष्टो भवेन्मर्त्यः पतनायाभिगच्छति

যদিও কোনো মর্ত্য কেৱল ফলৰ ৰসেৰে জীৱে, তথাপি যদি সেই জীৱিকা অধৰ্মেৰে পালন হয়, সি সন্তুষ্ট যেন হয়—কিন্তু পতনৰ দিশে আগবাঢ়ে।

Verse 23

तस्माच्चिंतां परित्यज्य पुमांल्लोभं न कारयेत् । धनपुत्रकलत्राणां चिंतामेकां न कारयेत्

সেয়ে, চিন্তা ত্যাগ কৰি পুৰুষে লোভ জন্মাব নালাগে। ধন, পুত্ৰ আৰু পত্নীৰ বিষয়ে একাগ্ৰ চিন্তাতো নকৰিব।

Verse 24

यो हि विद्वान्भवेत्कांत मूर्खाणां पथमेति हि । मूर्खश्चिंतयते नित्यं कथमर्थं ममैव हि

হে প্ৰিয়ে, মানুহ বিদ্বান হ’লেও সি মূৰ্খসকলৰ মাজত প্ৰথম বুলি গণ্য হয়। কিয়নো মূৰ্খে সদায় এই কথাই চিন্তা কৰে—“ধন কেনেকৈ কেৱল মোৰেই হ’ব?”

Verse 25

सुभार्यामिह विंदामि कथं पुत्रानहं लभे । एवं चिंतयते नित्यं दिवारात्रौ विमोहितः

“ইয়াত মই সুভাৰ্যা লাভ কৰিলোঁ—এতিয়া মই পুত্ৰ কেনেকৈ পাম?” এইদৰে মোহগ্ৰস্ত হৈ সি দিন-ৰাতি সদায় চিন্তা কৰে।

Verse 26

क्षणमेकं प्रपश्येत चिंतामध्ये महत्सुखम् । पुनश्चैतन्यमायाति महादुःखेन पीड्यते

চিন্তাৰ মাজতে কেতিয়াবা এক ক্ষণ মহান সুখৰ আভাস দেখা যায়; কিন্তু পুনৰ চেতনা আহিলে সি মহাদুঃখে পীড়িত হয়।

Verse 28

मित्राश्च बांधवाः पुत्राः पितृमातृसभृत्यकाः । संबंधिनो भवंत्येव कलत्राणि तथैव च

মিত্ৰ, বান্ধৱ, পুত্ৰ, পিতৃ-মাতৃ আৰু ভৃত্য-জন—এইসকলেই সম্পৰ্কীয় হয়; তেনেদৰে পত্নী/পতিো হয়।

Verse 29

सोमशर्मोवाच । संबंधः कीदृशो भद्रे तथा विस्तरतो वद । येन संबंधिनः सर्वे धनपुत्रादिबांधवाः

সোমশৰ্মাই ক’লে: “হে ভদ্ৰে, সম্পৰ্কৰ স্বৰূপ কেনেকুৱা? অনুগ্ৰহ কৰি বিস্তাৰে কোৱা—যাৰ দ্বাৰা ধন, পুত্ৰ আদি যিসকলক ‘সম্পৰ্কীয়’ বোলা হয়, সকলোকে বুজা যায়।”

Verse 30

सुमनोवाच । ऋणसंबंधिनः केचित्केचिन्न्यासापहारकाः । लाभप्रदा भवंत्येके उदासीनास्तथापरे

সুমনাই ক’লে: কিছুমান ঋণ-সম্পৰ্কেৰে জড়িত; কিছুমান আমানত (ন্যাস) হৰণকাৰী। কিছুমান লাভ-প্ৰদাতা হয়, আৰু কিছুমান উদাসীন হৈ থাকে।

Verse 31

भेदैश्चतुर्भिर्जायंते पुत्रमित्रस्त्रियस्तथा । भार्या पिता च माता च भृत्याः स्वजनबांधवाः

চাৰি প্ৰকাৰ ভেদৰ দ্বাৰা পুত্ৰ, মিত্ৰ আৰু নাৰী জন্মে; তদ্ৰূপে পত্নী, পিতা আৰু মাতা; দাস-ভৃত্য, নিজৰ লোক আৰু কুটুম্ব-বান্ধৱো উদ্ভৱ হয়।

Verse 32

स्वेनस्वेन हि जायंते संबंधेन महीतले । न्यासापहारभावेन यस्य येन कृतं भुवि

মহীতলত জীৱসমূহ নিজ নিজ সম্পৰ্ক অনুসাৰে জন্মে। আৰু জগতত যিজনে যি কৰে—আমনত (ন্যাস) ৰ ভাবত হওক বা হৰণৰ ভাবত—সেই কৰ্মৰ ফল সেই কৰ্তাকেই অৱশ্যম্ভাৱীভাৱে লাগে।

Verse 33

न्यासस्वामी भवेत्पुत्रो गुणवान्रूपवान्भुवि । येनैवापह्रतं न्यासं तस्य गेहे न संशयः

পৃথিৱীত পুত্ৰই আমনত (ন্যাস) ৰ স্বামী হয়—গুণবান আৰু ৰূপবান। আৰু যিজনে সেই ন্যাস হৰণ কৰিছিল, সন্দেহ নাই, সেই বস্তু তাৰেই ঘৰত থাকে।

Verse 34

न्यासापहरणाद्दुःखं स दत्वा दारुणं गतः । न्यासस्वामी सुपुत्रोभून्न्यासापहारकस्य च

ন্যাস হৰণৰ দ্বাৰা সি দাৰুণ দুখ দিলে আৰু ভয়ংকৰ অন্তলৈ গ’ল। আৰু ন্যাসৰ স্বামীয়ে সুপুত্ৰ লাভ কৰিলে; ন্যাস-হৰণকাৰীয়েও তদ্ৰূপে (পুত্ৰ) পালে।

Verse 35

गुणवान्रूपवांश्चैव सर्वलक्षणसंयुतः । भक्तिं तु दर्शयंस्तस्य पुत्रो भूत्वा दिनेदिने

গুণ-ৰূপে সমৃদ্ধ, সকলো শুভ লক্ষণে সংযুক্ত, তেওঁ দিনেদিনে তেওঁৰ প্ৰতি ভক্তি প্ৰকাশ কৰি তেওঁৰ পুত্ৰ হৈ উঠিল।

Verse 36

प्रियवाङ्मधुरो रोगी बहुस्नेहं विदर्शयन् । स्वीयं द्रव्यं समुद्गृह्य प्रीतिमुत्पाद्य चोत्तमाम्

প্ৰিয় আৰু মধুৰ বাক্য কোৱা সেই ৰোগীয়ে বহু স্নেহ প্ৰকাশ কৰি, নিজৰ ধন-সম্পদ সংগ্ৰহ কৰি সৰ্বোত্তম প্ৰীতি উৎপন্ন কৰিলে।

Verse 37

यथा येन प्रदत्तं स्यान्न्यासस्य हरणात्पुरा । दुःखमेव महाभाग दारुणं प्राणनाशनम्

হে মহাভাগ! যি ঠাইত কোনোবাই ন্যাস (অমানত) থৈ দিছিল, সেয়া যদি আগতেই হৰণ কৰা হয়, তেন্তে কেৱল দুখেই হয়—ভয়ংকৰ, প্ৰাণনাশক দুখ।

Verse 38

तादृशं तस्य सौहृद्यात्पुत्रो भूत्वा महागुणैः । अल्पायुषस्तथा भूत्वा मरणं चोपगच्छति

এনেকুৱা সৌহাৰ্দ্যৰ ফলত তেওঁ মহাগুণে বিভূষিত হৈ তেওঁৰ পুত্ৰ হয়; কিন্তু অল্পায়ু হৈ শেষত মৃত্যুক উপনীত হয়।

Verse 39

दुःखं दत्वा प्रयात्येवं भूत्वाभूत्वा पुनःपुनः । यदा हा पुत्रपुत्रेति प्रलापं हि करोति सः

এনেদৰে দুখ দি তেওঁ গুচি যায়—বাৰে বাৰে জন্ম লৈ পুনৰ পুনৰ লয় পায়। আৰু যেতিয়া তেওঁ ‘হায়, মোৰ পুত্ৰ! মোৰ নাতি!’ বুলি বিলাপ কৰে, সেয়া সঁচাকৈয়ে কেৱল শোক-বিলাপ।

Verse 40

तदा हास्यं करोत्येव कस्य पुत्रो हि कः पिता । अनेनापहृतं न्यासं मदीयस्योपकारणम्

তেতিয়া সি কেৱল হাঁহে—‘শেষত কোনে কাৰ পুত্ৰ, কোনে কাৰ পিতা?’ আৰু এই অজুহাততে আমানতস্বৰূপে থোৱা ন্যাস কেঢ়ি লয়, ক’য় যে ই মোৰেই “উপকাৰ”ৰ বাবে।

Verse 41

द्रव्यापहरणेनापि न मे प्राणा गताः किल । दुःखेन महता चैव असह्येन च वै पुरा

ধন অপহৰণ হ’লেও মোৰ প্ৰাণ নাযায়। কিন্তু আগতে এক মহা আৰু অসহ্য দুখে প্ৰায় মোৰ প্ৰাণ কেঢ়ি লৈছিল।

Verse 42

तथा दुःखं प्रदत्वाहं द्रव्यमुद्गृह्य चोत्तमम् । गंतास्मि सुभृशं चाद्य कस्याहं सुत ईदृशः

এইদৰে দুখ দি আৰু সৰ্বোত্তম ধন উঠাই লৈ, মই আজি বহুদূৰ গুচি যাম। মই কাৰ পুত্ৰ যে মই এনেকুৱা হৈ পৰিলোঁ?

Verse 43

न चैष मे पिता पुत्रः पूर्वमेव न कस्यचित् । पिशाचत्वं मया दत्तमस्यैवेति दुरात्मनः

সি ন মোৰ পিতা, ন মোৰ পুত্ৰ; আগতেও সি কাৰো নাছিল। সেই দুষ্টাত্মাকেই মই পিশাচত্বৰ অৱস্থা দান কৰিলোঁ।

Verse 44

एवमुक्त्वा प्रयात्येवं तं प्रहस्य पुनःपुनः । प्रयात्यनेन मार्गेण दुःखं दत्वा सुदारुणम्

এইদৰে কৈ সি তেনেদৰেই গুচি যায়, তাক বাৰে বাৰে উপহাস কৰি হাঁহে; আৰু এই একে পথেদি গৈ গৈ অতি ভয়ংকৰ দুখ দি থাকে।

Verse 45

एवं न्यासं समुद्धर्तुः पुत्राः कांत भवंति वै । संसारे दुःखबहुला दृश्यंते यत्रतत्र च

এইদৰে যি আমানত (ন্যাস) হৰণ কৰে, তাৰ পুত্ৰসকল নিশ্চয়েই কৰুণ অৱস্থালৈ পৰে; আৰু এই সংসাৰত সিহঁতক য’তে-ত’তে দুখেৰে ভৰপূৰ দেখা যায়।

Verse 46

ऋणसंबंधिनः पुत्रान्प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः

এতিয়া মই তোমাৰ সন্মুখতে ঋণ পৰিশোধৰ সৈতে সম্পৰ্কিত পুত্ৰসকলৰ বিষয়ে ব্যাখ্যা কৰিম।