বসু–মোহিনী সংলাপত মোহিনীয়ে কুৰুক্ষেত্ৰৰ মাহাত্ম্য শুনি গঙ্গাদ্বাৰ (হৰিদ্বাৰ)ৰ পুণ্যপ্ৰদ মাহাত্ম্য বিচাৰে। বসুৱে কয় যে ভাগীৰথৰ অনুসৰণে গঙ্গা লাকানন্দা ৰূপে অৱতীৰ্ণ হয় আৰু দক্ষ প্ৰজাপতিৰ যজ্ঞভূমি হোৱাৰ বাবে এই অঞ্চল পৱিত্ৰ। তাৰ পাছত দক্ষযজ্ঞৰ সংকট—শিৱক বর্জন, সতীৰ অপমান, তেওঁৰ দেহত্যাগ; সেই স্থান স্নান আৰু তৰ্পণৰ মহাফলদায়ক তীৰ্থ হয়। বীৰভদ্ৰে যজ্ঞ ধ্বংস কৰে, আৰু পিছত ব্ৰহ্মাৰ প্ৰাৰ্থনাত যজ্ঞ পুনঃস্থাপিত হয়। অধ্যায়ত হৰিদ্বাৰৰ উপতীৰ্থসমূহ—হৰিতীৰ্থ (হৰিপাদ), ত্ৰিগঙ্গা, কনখল, জহ্নুতীৰ্থ, কোটিতীৰ্থ/কোটীশ, সপ্তগঙ্গা আৰু সপ্তৰ্ষি আশ্ৰম, আবৰ্ত, কপিলা সৰোবৰ, নাগৰাজ তীৰ্থ, ললিতকা, শান্তনু তীৰ্থ, ভীমস্থল আদি—আৰু সিহঁতৰ ব্ৰত-দানৰ ফল বৰ্ণিত। কুম্ভ-সম্পৰ্কীয় সূৰ্যসংক্রান্তি আৰু বাৰুণ/মহাবাৰুণক আদি দুৰ্লভ যোগত স্নানৰ বিশেষ মাহাত্ম্য, ব্ৰাহ্মণ সন্মান, লগতে হৰিদ্বাৰত স্মৰণ-পাঠ, গঙ্গাসহস্ৰনাম জপ, পুৰাণশ্ৰৱণ আৰু লিখিত মাহাত্ম্য ধাৰণৰ ৰক্ষাফল উল্লেখ কৰা হৈছে।
Verse 1
अथ गङ्गाद्वारमाहात्म्यं प्रारभ्यते । मोहिन्युवाच । कुरुक्षेत्रस्य माहात्म्यं श्रुतं पापापहं महत् । त्वत्तो द्विजवरश्रेष्ठ सर्वसिद्धिप्रदं नृणाम् ॥ १ ॥
এতিয়া গঙ্গাদ্বাৰ-মাহাত্ম্য আৰম্ভ হয়। মোহিনী ক’লে—হে দ্বিজবৰশ্ৰেষ্ঠ! আপোনাৰ পৰা মই কুৰুক্ষেত্ৰৰ মহান, পাপহৰ, আৰু নৰলোকক সৰ্বসিদ্ধি দানকাৰী মাহাত্ম্য শুনিছোঁ।
Verse 2
गंगाद्वारेति यत्ख्यातं तीर्थं पुण्यावहं गुरो । तत्समाख्याहि भद्रं ते श्रोतुं वांछास्ति मे हृदि ॥ २ ॥
হে গুৰু! ‘গঙ্গাদ্বাৰ’ বুলি খ্যাত পুণ্যাৱহ তীৰ্থখন বৰ্ণনা কৰক। আপোনাৰ মঙ্গল হওক—সেয়া শুনিবলৈ মোৰ হৃদয়ত গভীৰ ইচ্ছা আছে।
Verse 3
वसुरुवाच । श्रृणु भद्रे प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं पापनाशनम् । गंगाद्वारस्य ते पुण्यं श्रृण्वतां पठतां शुभम् ॥ ३ ॥
বসু ক’লে—হে ভদ্ৰে, শুনা; মই পাপনাশক মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিম। গঙ্গাদ্বাৰৰ এই পুণ্য শুনোঁতা আৰু পাঠ কৰোঁতাসকলৰ বাবে শుభপ্ৰদ।
Verse 4
यत्र भूमिमनुप्राप्ता भगीरथरथानुगा । श्रीगंगालकनंदाख्या नगान्भित्त्वा सहस्रशः ॥ ४ ॥
তাত ভগীৰথৰ ৰথপথ অনুসৰণ কৰি শুভ শ্ৰীগংগা—লাকানন্দা নামেও খ্যাত—সহস্ৰ সহস্ৰ পৰ্বত ভেদ কৰি পৃথিৱীত অৱতীৰ্ণ হ’ল।
Verse 5
यत्रायजत यज्ञेशं पुरा दक्षः प्रजापतिः । तत्क्षेत्रं पुण्यदं नॄणां सर्वपातकनाशनम् ॥ ५ ॥
য’ত প্ৰাচীনকালত প্ৰজাপতি দক্ষে যজ্ঞেশ্বৰক যাগ কৰিছিল, সেই ক্ষেত্ৰ মানুহক পুণ্যদায়ক আৰু সৰ্বপাপ বিনাশক।
Verse 6
यस्मिन्यज्ञे समाहूता देवा इंद्रपुरोगमाः । स्वैः स्वैर्गणैः समायाता यज्ञभागजिघृक्षया ॥ ६ ॥
সেই যজ্ঞত ইন্দ্ৰ-পুরোগামী দেৱসকলক আহ্বান কৰা হৈছিল; তেওঁলোকে নিজ নিজ গণসহ আহি যজ্ঞভাগ গ্ৰহণৰ আকাঙ্ক্ষাৰে সমবেত হ’ল।
Verse 7
तत्र देवर्षयः प्राप्तास्तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः । शिष्यप्रशिष्यैः सहितास्तथा राजर्षयः शुभे ॥ ७ ॥
তাত দেৱৰ্ষিসকল আহিল, তদ্ৰূপ নিৰ্মল ব্ৰহ্মৰ্ষিসকলও; আৰু হে শুভে, শিষ্য-প্ৰশিষ্যসহ ৰাজৰ্ষিসকলো তাত উপস্থিত হ’ল।
Verse 8
सर्वेनिमंत्रितास्तेन ब्रह्मपुत्रेण धीमता । गंधर्वाप्सरसो यक्षाः सिद्धविद्याधरोरगाः ॥ ८ ॥
তেওঁলোক সকলোকে সেই জ্ঞানৱান ব্ৰহ্মপুত্ৰে নিমন্ত্ৰণ কৰিছিল—গন্ধৰ্ব, অপ্সৰা, যক্ষ, সিদ্ধ, বিদ্যাধৰ আৰু উৰগ (নাগ)সকলকো।
Verse 9
संप्राप्ता यज्ञसदनमृते शर्वं पिनाकिनम् । ततस्तु गच्छतां तेषां सप्रियाणां विमानिनाम् ॥ ९ ॥
তেওঁলোকে যজ্ঞসদনত উপস্থিত হ’ল—কিন্তু পিনাকধাৰী শৰ্ব (শিৱ) ব্যতীত। তাৰ পিছত প্ৰিয়জনসহ বিমানাৰূঢ়সকল তাতৰ পৰা প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 10
दक्षयज्ञोत्सवं प्रीत्यान्योन्यं वर्णयतां सती । श्रुत्वा सोत्का महादेवं प्रार्थयामास भामिनी ॥ १० ॥
দক্ষযজ্ঞোৎসৱৰ কথা লোকসকলে আনন্দে পৰস্পৰে বৰ্ণনা কৰি আছিল। সেয়া শুনি সতী উৎকণ্ঠিত হ’ল আৰু সেই ভাৱবিহ্বল নাৰী মহাদেৱক প্ৰাৰ্থনা কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 11
तच्छत्वा भगवानाह न श्रेयो गमनं ततः । अथ देवमनादृत्य भाविनोऽर्थस्य गौरवात् ॥ ११ ॥
সেয়া শুনি ভগৱানে ক’লে, “তাত গমন শ্ৰেয়স্কৰ নহয়।” তথাপি আগন্তুক লাভক গুৰুত্ব দি সি দেৱৰ কথা অগ্ৰাহ্য কৰি আগবাঢ়িল।
Verse 12
जगामैकाकिनी भद्रे द्रष्टुं पितृमखोत्सवम् । ततः सा तत्र संप्राप्ता न केनापि सभाजिता ॥ १२ ॥
হে ভদ্ৰে, পিতৃমখোৎসৱ চাবলৈ সি একাকিনী গৈছিল। তাত উপস্থিত হোৱাৰ পাছত কোনোেও তাক আদৰ-সন্মান নকৰিলে।
Verse 13
प्राणांस्तत्याज तन्वंगी तज्जातं क्षेत्रमुत्तम् । तस्मिंस्तीर्थे तु ये स्नात्वा तर्पयंति सुरान्पितॄन् ॥ १३ ॥
তেতিয়া সেই সুকোমলাঙ্গী প্ৰাণত্যাগ কৰিলে; আৰু সেই ঘটনাৰ পৰা এক উত্তম পুণ্যক্ষেত্ৰ উদ্ভৱ হ’ল। সেই তীৰ্থত স্নান কৰি যিয়ে দেৱতা আৰু পিতৃসকলক তৰ্পণ কৰে, সি পুণ্যফলত সমৃদ্ধ হয়।
Verse 14
ते स्युर्देव्याः प्रियतमा भोगमोक्षैकभागिनः । येऽन्येऽपि तत्र स्वान्प्राणांस्त्यजंत्यनशनादिभिः ॥ १४ ॥
তেওঁলোক দেৱীৰ অতি প্ৰিয় হয় আৰু ভোগ আৰু মোক্ষ—দুয়োটাৰে এক অনন্য অংশ লাভ কৰে। আৰু যিসকল আন লোকেও তাত সেই তীৰ্থত উপবাস আদি তপস্যাৰে নিজৰ প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, তেওঁলোকেও সেই একে পুণ্যগতি পায়।
Verse 15
तेऽपि साक्षाच्छिवं प्राप्य नाप्नुवंति पुनर्जनिम् । अथ तन्नारदाच्छ्रुत्वा भगवान्नीललोहितः ॥ १५ ॥
তেওঁলোকেও সাক্ষাৎ শিৱক প্ৰাপ্ত কৰি পুনৰ জন্ম নাপায়। তাৰ পাছত এই কথা নাৰদৰ পৰা শুনি ভগৱান নীললোহিত (শিৱ) আগলৈ প্ৰবৃত্ত হ’ল।
Verse 16
मरणं स्वप्रियायास्तु वीरभद्रं विनिर्ममे । स सर्वैः प्रमथैर्युक्तस्तं यज्ञं समनाशयत् ॥ १६ ॥
নিজ প্ৰিয়াৰ মৃত্যুত তেওঁ বীৰভদ্ৰক সৃষ্টি কৰিলে। তেওঁ সকলো প্ৰমথসহ সেই যজ্ঞ সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস কৰিলে।
Verse 17
पुनर्विधेः प्रार्थनया मीढ्वान्सद्यः प्रसादितः । संदधे च पुनर्यज्ञं विकृतं प्रकृतिस्थितम् ॥ १७ ॥
পুনৰ বিধি (ব্ৰহ্মা) ৰ প্ৰাৰ্থনাত দানশীল প্ৰভু তৎক্ষণাৎ প্ৰসন্ন হ’ল। আৰু বিকৃত হোৱা যজ্ঞক পুনৰ সংস্থাপন কৰি স্বাভাৱিক যথাবিধি অৱস্থাত স্থিৰ কৰিলে।
Verse 18
ततस्तत्तीर्थमतुलं सर्वपातकनाशनम् । जातं यत्राप्लुतः सोमो मुक्तो यक्ष्मग्रहादभूत् ॥ १८ ॥
তাৰ পাছত সেই অতুল তীৰ্থ প্ৰকাশ পালে, যি সকলো পাপ নাশ কৰে—য’ত স্নান কৰি সোম যক্ষ্মা-গ্ৰহ (ক্ষয়ৰোগ) ৰ কবলৰ পৰা মুক্ত হ’ল।
Verse 19
तत्र यो विधिवत्स्नात्वा यं यं कामं विचिंतयेत् । तं तमाप्नोति विधिजे नात्र कार्या विचारणा ॥ १९ ॥
তাত যি ব্যক্তি বিধিপূৰ্বক স্নান কৰি যি যি কামনা চিন্তা কৰে, হে ব্ৰহ্মপুত্ৰ, সি ঠিক সেই ফলেই লাভ কৰে; ইয়াত সন্দেহ বা অধিক বিচাৰ নাই।
Verse 20
यत्र यज्ञेश्वरः साक्षाद्भगवान्विष्णुरव्ययः । स्तुतो दक्षेण देवैश्च तत्तीर्थं हरिसंज्ञितम् ॥ २० ॥
য’ত যজ্ঞেশ্বৰ, অব্যয় ভগৱান বিষ্ণুক দক্ষ আৰু দেৱসকলে সাক্ষাতে স্তৱ কৰিছিল, সেই তীৰ্থ ‘হৰি’ নামে খ্যাত।
Verse 21
तत्र यो विधिवन्मर्त्यः स्नायाद्धरिपदे सति । स विष्णोर्वल्लभो भूयाद्भुक्तिमुक्तयकभाजनम् ॥ २१ ॥
তাত হৰিপদ বিদ্যমান থাকোঁতে যি মর্ত্য বিধিপূৰ্বক স্নান কৰে, সি বিষ্ণুৰ প্ৰিয় হয় আৰু ভোগ-মোক্ষ—উভয়ৰ একমাত্ৰ পাত্ৰ হয়।
Verse 22
अतः पूर्वदिशि क्षेत्रं त्रिगगं नाम विश्रुतम् । यत्र त्रिपथगा साक्षादृश्यते सकलैर्जनैः ॥ २२ ॥
সেয়ে পূৰ্ব দিশত ‘ত্রিগগ’ নামে প্ৰসিদ্ধ এক ক্ষেত্ৰ আছে, য’ত ত্ৰিপথগা গঙ্গাদেৱীক সকলোৱে সাক্ষাতে দৰ্শন কৰে।
Verse 23
तत्र स्नात्वाथ संतर्प्य देवर्षिपितृमानवान् । सम्यक्छ्रद्धायुतो मर्त्यो मोदते दिवि देववत् ॥ २३ ॥
তাত স্নান কৰি পাছত দেৱ, দেৱর্ষি, পিতৃ আৰু মানুহক যথাযথ তৰ্পণ কৰি, শ্ৰদ্ধাযুক্ত মর্ত্য স্বৰ্গত দেৱতাৰ দৰে আনন্দ কৰে।
Verse 24
तत्र यस्त्यजति प्राणान्प्रवाहे पतितः सति । स व्रजेद्वैष्णवं धाम देवैः सम्यक्सभाजितः ॥ २४ ॥
তাত যি জন নদীৰ সোঁতত পৰি প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, সি দেৱসকলৰ দ্বাৰা যথোচিত সন্মানিত হৈ বৈষ্ণৱ ধামলৈ গমন কৰে।
Verse 25
ततः कनखले तीर्थे दक्षिणीं दिशमाश्रिते । त्रिरात्रोपोषितः स्नात्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ २५ ॥
তাৰ পিছত দক্ষিণ দিশত অৱস্থিত কনখল তীৰ্থত যি তিন ৰাতি উপবাস কৰি স্নান কৰে, সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 26
अथ यास्तत्रगां दद्याद्बाह्यणे वेदपारगे । स कदाचिन्न पश्येत्तु देवि वैतरणीं यमम् ॥ २६ ॥
হে দেৱী, যি তাত বেদপাৰঙ্গত ব্ৰাহ্মণক গাই দান কৰে, সি কেতিয়াও বৈতৰণী নেদেখে আৰু যমৰো সন্মুখীন নহয়।
Verse 27
अत्र जप्तं हुतं तप्तं दत्तमानंत्यमश्नुते । अत्रैव जहुतीर्थँ च यत्र वै जह्रुना पुरा ॥ २७ ॥
ইয়াত কৰা জপ, হোম, তপ আৰু দান—সকলো অনন্ত পুণ্যফল দিয়ে। ইয়াতেই জহ্নু-তীৰ্থ, য’ত প্ৰাচীনকালত ঋষি জহ্নুৱে (সেই কৰ্ম) কৰিছিল।
Verse 28
राजर्षिणा निपीताभूद्गंडूषीकृत्य सा नदी । प्रसादितेन सा तेन मुक्ता कर्णाद्विनिर्गता ॥ २८ ॥
সেই নদীক ৰাজর্ষিয়ে গণ্ডূষমাত্ৰ কৰি পান কৰিছিল। পাছত তেওঁ প্ৰসন্ন হোৱাত সি মুক্ত হৈ তেওঁৰ কৰ্ণৰ পৰা ওলাই পুনৰ প্ৰবাহিত হ’ল।
Verse 29
तत्र स्नात्वा महाभागे यो नरः श्रद्धयान्वितः । सोपवासः समभ्यर्चेद्बाह्यणं वेदपारगम् ॥ २९ ॥
হে মহাভাগে! যি মানুহে তাত শ্ৰদ্ধাসহ স্নান কৰি উপবাস পালন কৰি বেদপাৰঙ্গত ব্ৰাহ্মণক বিধিপূৰ্বক পূজা-সত্কাৰ কৰে, সি সেই পবিত্ৰ কৰ্মৰ নিৰ্দিষ্ট ফল লাভ কৰে।
Verse 30
भोजयेत्परमान्नेन स्वर्गे कल्पं वसेत्स तु । अथ पश्चाद्दिशि गतं कोटितीर्थँ सुमध्यमे ॥ ३० ॥
যি জনে পৰম উত্তম অন্নে (যোগ্য পাত্ৰক) ভোজন কৰায়, সি স্বৰ্গত এক কল্পকাল বাস কৰে। তাৰপিছত, হে সুমধ্যমে! পশ্চিম দিশলৈ গৈ সি কোটিতীৰ্থৰ পুণ্যফল লাভ কৰে।
Verse 31
यत्र कोटिगुणं पुण्यं भवेत्कोटीशदर्शनात् । ओष्यैकां रजनीं तत्र पुंडरीकमवाप्नुयात् ॥ ३१ ॥
য'ত কোটীশৰ দৰ্শনমাত্ৰে পুণ্য কোটি গুণ বৃদ্ধি পায়। তাত এক ৰাতি অৱস্থান কৰিলে পুণ্ডৰীক (তীৰ্থফল) লাভ হয়।
Verse 32
तथैवोत्तरदिग्भागे सप्तगंगेति विश्रुतम् । तीर्थं परमकं देवि सर्वपातकनाशनम् ॥ ३२ ॥
তদ্ৰূপ উত্তৰ দিশত ‘সপ্তগঙ্গা’ নামে প্ৰসিদ্ধ এক পৰম তীৰ্থ আছে, হে দেবী! ই সকলো পাপ নাশ কৰে।
Verse 33
यत्राश्रमाश्च पुण्या वै सप्तर्षीणां महामते । तेषु सर्वेषु तु पृथक् स्नात्वा संतर्प्य देवताः ॥ ३३ ॥
হে মহামতে! তাত সপ্তর্ষিসকলৰ পবিত্ৰ আশ্ৰম আছে। সেই সকলোত পৃথক পৃথক স্নান কৰি দেৱতাসকলক তৰ্পণ দি সন্তুষ্ট কৰিব লাগে।
Verse 34
पितॄंश्च लभते मर्त्य ऋषिलोकं सनातनम् । भगीरथेन वै राज्ञा यदानीता सुरापगा ॥ ३४ ॥
সেই পবিত্ৰ সুৰাপগা (গংগা)ৰ আশ্ৰয় ল’লে মর্ত্য মানুহে পিতৃসকলক লাভ কৰে আৰু ঋষিসকলৰ সনাতন লোকলৈও উপনীত হয়; যাক ৰজা ভগীৰথে পৃথিৱীত অৱতৰণ কৰাইছিল।
Verse 35
तदा सा प्रीतये तेषां सप्तधारागताभवत् । सप्तगंगं ततस्तीर्थं भुवि विख्यातिमागतम् ॥ ३५ ॥
তেতিয়া তেওঁলোকৰ প্ৰীতিৰ বাবে সেয়া (গংগা) সাত ধাৰাত প্ৰবাহিত হ’ল; সেয়ে সেই তীৰ্থ পৃথিৱীত ‘সপ্তগংগা’ নামে প্ৰসিদ্ধ হৈ মহাখ্যাতি লাভ কৰিলে।
Verse 36
स आवर्तं ततः प्राप्य संतर्प्यामरपूर्वकान् । स्रात्वा देवेंद्रभवने मोदते युगमेव च ॥ ३६ ॥
তাৰ পিছত সি সেই পবিত্ৰ আৱৰ্তত উপনীত হৈ প্ৰথমে দেৱতাদি অমৰসকলক তৰ্পণে সন্তুষ্ট কৰে; আৰু তাত স্নান কৰি দেৱেন্দ্ৰৰ ভৱনত এক যুগকাল আনন্দ কৰে।
Verse 37
ततो भद्रे समासाद्य कपिलाह्रदमुत्तमम् । धेनुं दत्त्वा द्विजाग्र्याय गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३७ ॥
তাৰ পিছত, হে ভদ্ৰে, উত্তম কপিলা-হ্ৰদত উপনীত হৈ যি শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণক দোহনযোগ্য ধেনু দান কৰে, সি সহস্ৰ গোদানসম ফল লাভ কৰে।
Verse 38
अत्रैव नागराजस्य तीर्थं परमपावनम् । अत्राभिषेकं यः कुर्यात्सोऽभयं सर्पतो लभेत् ॥ ३८ ॥
ইয়াতেই নাগৰাজৰ পৰম পবিত্ৰ তীৰ্থ আছে; যি ইয়াত অভিষেক কৰে, সি সৰ্পভয়ৰ পৰা অভয় লাভ কৰে।
Verse 39
ततो ललितकं प्राप्य शंतनोस्तीर्थमुत्तमम् । स्नात्वा संतर्प्य विधिवत्सुरादील्लँभते गतिम् ॥ ३९ ॥
তাৰ পাছত ললিতক স্থান আৰু শন্তনুৰ উত্তম তীৰ্থত উপস্থিত হৈ, যি তাত স্নান কৰি বিধিপূৰ্বক তৰ্পণ কৰে, সি দেৱতা আদি উচ্চ সত্তাৰ শুভ গতি লাভ কৰে।
Verse 40
यत्र शंतनुनां लब्धा गंगा मानुष्यमागता । तत्रैव तत्यजे देहं वसून्सूत्वानुवत्सरम् ॥ ४० ॥
য’ত শন্তনুৱে লাভ কৰা গঙ্গা দেৱী মানৱলোলৈ আহিছিল, তাতেই তেওঁ বছৰে-বছৰে বসুসকলক জন্ম দি শেষত দেহ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 41
तद्देहो न्यपतत्तत्र तत्राभूद्दक्षजन्म च । तत्र यः स्नाति मनुजो भक्षयेदोषधीं च ताम् ॥ ४१ ॥
তেওঁৰ দেহ তাতেই পতিত হৈছিল আৰু তাতেই দক্ষৰ জন্মো হৈছিল। যি মানুহে তাত স্নান কৰি সেই ঔষধিও ভক্ষণ কৰে, সি শুদ্ধ হয়।
Verse 42
स न दुर्गतिमाप्नोति गंगादेवीप्रसादतः । भीमस्थलं ततः प्राप्य यः स्नायात्सुकृती नरः ॥ ४२ ॥
গঙ্গাদেৱীৰ প্ৰসাদে সি দুৰ্গতি নাপায়। তাৰ পাছত ভীমস্থললৈ গৈ যি পুণ্যবান নৰে তাত স্নান কৰে, সি সেই শুভ ৰক্ষা লাভ কৰে।
Verse 43
भोगान्भुक्त्वेह देहांते स्वर्गतिं समवाप्नुयात् । एतान्युद्देशतो देवि तीर्थानि गदितानि ते ॥ ४३ ॥
ইয়াত ভোগসুখ ভোগ কৰি, দেহান্তে সি স্বৰ্গগতি লাভ কৰিব পাৰে। হে দেবী, এই তীৰ্থসমূহ তোমাক সংক্ষেপে নামোল্লেখসহ কোৱা হ’ল।
Verse 44
अन्यानि वै महाभागे संति तत्रल सहस्रशः । योऽस्मिन्क्षेत्रे नरः स्नायात्कुंभगेज्येऽजगे रवौ ॥ ४४ ॥
হে মহাভাগে! তাতো আন বহু সহস্ৰ পুণ্যকৰ্ম আছে; কিন্তু এই ক্ষেত্ৰত সূৰ্য কুম্ভ ৰাশিত থাকোঁতে, মকৰ–কুম্ভ সন্ধিক্ষণত স্নান কৰা নৰে বিশেষ পুণ্যফল লাভ কৰে।
Verse 45
स तु स्याद्वाक्पतिः साक्षात्प्रभाकर इवापरः । अथ याते प्रयागादिपुण्यतीर्थे पृथूके ॥ ४५ ॥
সেয়া প্ৰত্যক্ষভাৱে বাক্পতি হয়—যেন আন এজন প্ৰভাকৰ। তাৰ পাছত পৃথূক যেতিয়া প্ৰয়াগ আদি পুণ্যতীৰ্থলৈ গ’ল, তেতিয়া এই ফল প্ৰকাশ পালে।
Verse 46
अथ यो वारुणे योगे महावारुणके तथा । महामहावारुणे च स्नायात्तत्र विधानतः ॥ ४६ ॥
এতিয়া যি তাত বাৰুণ-যোগত, তদ্ৰূপ মহা-বারুণকত, আৰু মহামহা-বারুণতো বিধি অনুসাৰে স্নান কৰে, সি অভীষ্ট পুণ্যফল লাভ কৰে।
Verse 47
संपूज्य ब्राह्मणान् भक्त्या स लभेद्ब्रह्मणः पदम् । संक्रान्तौ वाप्यमायां वा व्यतीपाते युगादिके ॥ ४७ ॥
ভক্তিৰে ব্ৰাহ্মণসকলক বিধিপূৰ্বক সম্পূজা কৰিলে সি ব্ৰহ্মৰ পৰম পদ লাভ কৰে—বিশেষকৈ সংক্রান্তি, অমাৱস্যা, ব্যতীপাত আৰু যুগাদি সন্ধিক্ষণত।
Verse 48
पुण्येऽहनि तथान्यद्वै यत्किंचिद्दानमाचरेत् । तत्तु कोटिगुणं भूयात्सत्यमेतन्मयोदितम् ॥ ४८ ॥
পুণ্যদিনত যিকোনো দান কৰিলে, তাৰ ফল কোটি গুণে বৃদ্ধি পায়—এই সত্য মই কৈছোঁ।
Verse 49
गंगाद्वारं स्मरेद्यो वै दूरसंस्थोऽपि मानवः । सद्गतिं स समाप्नोति स्मरन्नंते यथा हरिम् ॥ ४९ ॥
দূৰত থাকিলেও যি মানুহে ভক্তিভাৱে গঙ্গাদ্বাৰ (হৰিদ্বাৰ) স্মৰণ কৰে, সি অন্তকালত হৰিক স্মৰণ কৰা জনাৰ দৰে সদ্গতি লাভ কৰে।
Verse 50
यं यं देवं हरिद्वारे पूजयेत्प्रयतो नरः । स स देवः सुप्रसन्नः पूरयेत्तन्मनोरथान् ॥ ५० ॥
হৰিদ্বাৰত নিয়মপালন কৰা ব্যক্তি যি-যি দেৱতাক যত্নেৰে ভক্তিভাৱে পূজা কৰে, সেই দেৱতাই অতি প্ৰসন্ন হৈ তাৰ মনোৰথ পূৰ্ণ কৰে।
Verse 51
एतदेव तपःस्थानमेतदेव जपस्थलम् । एतदेव हुतस्थानं यत्र गंगा भुवं गता ॥ ५१ ॥
য’ত গঙ্গা পৃথিৱীত অৱতীৰ্ণ হৈছে, সেই ঠাইয়েই তপস্যাৰ আসন, সেই ঠাইয়েই জপৰ ভূমি, আৰু সেই ঠাইয়েই হোম-আহুতিৰ পবিত্ৰ স্থান।
Verse 52
यस्तत्र नियतो मर्त्यो गंगानामसहस्रकम् । त्रिकालं पठति स्नात्वा सोऽक्षयां संततिं लभेत् ॥ ५२ ॥
যি ব্যক্তি তাত নিয়মে স্নান কৰি দিনে তিনিও সময় ‘গঙ্গা-সহস্ৰনাম’ পাঠ কৰে, সি অক্ষয় সন্ততি—অবিচ্ছিন্ন বংশধারা—লাভ কৰে।
Verse 53
गंगाद्वारे पुराणं तु श्रृणुयाद्यश्च भक्तितः । नियमेन महाभागे स याति पदमव्ययम् ॥ ५३ ॥
যি মহাভাগ্যবান গঙ্গাদ্বাৰত নিয়মে ভক্তিভাৱে পুরাণ শ্ৰৱণ কৰে, সি অব্যয় পদ—অক্ষয় ধাম—প্ৰাপ্ত কৰে।
Verse 54
हरिद्वारस्य माहात्म्यं यः श्रृणोति नरोत्तमः । पठेद्वा भक्तिसंयुक्तः सोऽपि स्नानफलं लभेत् ॥ ५४ ॥
হে নৰোত্তম! যি হৰিদ্বাৰৰ মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ কৰে, অথবা ভক্তিসহ পঠে, সিও তাত স্নানৰ পুণ্যফল লাভ কৰে।
Verse 55
देवि तिष्ठति यद्गेहे माहात्म्यं लिखितं त्विदम् । तद्गृहे सर्पचौराग्निग्रहराजभयं नहि ॥ ५५ ॥
হে দেবী! যি গৃহত এই লিখিত মাহাত্ম্য স্থিত থাকে, সেই গৃহত সাপ, চোৰ, অগ্নি, গ্ৰহদোষ আৰু ৰাজভয়ৰ আশংকা নাথাকে।
Verse 56
वर्द्धतेसंपदः सर्वा विष्णुदेवप्रसादतः ॥ ५६ ॥
শ্ৰী বিষ্ণুদেৱৰ প্ৰসাদত সকলো সম্পদ আৰু সকলো মঙ্গল সকলোভাবে বৃদ্ধি পায়।
Verse 57
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे बृहदुपाख्याने उत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे हरिद्वारमाहात्म्यं नाम षट्षष्टितमोऽध्यायः ॥ ६६ ॥
এইদৰে শ্ৰী বৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ বৃহদুপাখ্যানৰ উত্তৰভাগত বসু–মোহিনী সংবাদত ‘হৰিদ্বাৰ-মাহাত্ম্য’ নামৰ ছেষট্টিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
It sacralizes the landscape by anchoring Haridvāra’s tīrtha-power in a major Purāṇic theodicy: Satī’s abandonment of the body generates an ‘excellent sacred region’ for snāna and tarpaṇa; Vīrabhadra’s destruction and the later restoration of the yajña frame the site as both fearsome (sin-destroying) and ritually normative (restored order), legitimizing pilgrimage rites as conduits to bhoga and mokṣa.
Prescribed bathing, tarpaṇa to gods/ṛṣis/pitṛs, fasting (including three-night observance at Kanakhala), gifting cows and feeding worthy recipients, japa/homa/tapas/dāna as ‘inexhaustible’ here, reciting Gaṅgā-sahasranāma after bathing, and listening to/reciting the māhātmya—especially during saṅkrānti, amāvāsyā, vyatīpāta, yuga-junctions, and Kumbha-related transitions.
It enumerates directional and sequential sub-tīrthas (east: Trigagā; south: Kanakhala; west: Koṭitīrtha; north: Saptagaṅgā) and then adds named nodes (Jahnu-tīrtha, Kapilā lake, Nāgarāja tīrtha, Śaṃtanu’s tīrtha, Bhīmasthala), assigning each a specific rite and fruit, effectively functioning as a vrata-kalpa itinerary for tīrtha-yātrā.