ব্ৰহ্মাই দুখ নিবারণ কৰি আলোচনা হৰি-নাম আৰু বিষ্ণু-ভক্তিৰ নিৰ্ণায়ক মুক্তিদায়ক শক্তিৰ দিশে ঘূৰাই দিয়ে। তেওঁ কয়, সৌৰ উপলক্ষে ভগৱানৰ বাবে উপবাস আৰু নামোচ্চাৰণ কৰিলে পৰম পদ লাভ হয়; কৃষ্ণক একবাৰ প্ৰণাম কৰাও দহ অশ্বমেধৰ অৱভৃথ-স্নানতকৈ শ্ৰেষ্ঠ, আৰু অশ্বমেধকাৰীৰ দৰে নহয়—ভক্ত পুনর্জন্মলৈ ঘূৰি নাযায়। কুৰুক্ষেত্ৰ, কাশী, বিৰজা আদি তীৰ্থৰ মহিমাও জিভাত অধিষ্ঠিত দ্বাক্ষৰ ‘হৰি’ৰ আগত গৌণ; মৃত্যুকালত হৰি-স্মৰণে ঘোৰ পাপো নাশ কৰে—ই ভক্তিকেন্দ্ৰিত মোক্ষধৰ্ম। পাছত অধিকাৰ-ধৰ্মত কোৱা হয় যে দেৱদূত আৰু কৰ্তৃপক্ষই জনাৰ্দন/মধুসূদনৰ ভক্তক বাধা দিব নালাগে; তেওঁলোকক দণ্ড দিলে সেই দোষ দণ্ডদাতাৰ ওপৰতে উভতি পৰে। দ্বাদশী-ব্ৰত মিশ্ৰ উদ্দেশ্যেও স্বয়ং পবিত্ৰকাৰী, আৰু বিষ্ণু-ভক্তবিৰোধী অধৰ্ম কাৰ্যত ব্ৰহ্মাই সহায় নকৰে।
Verse 1
ब्रह्मोवाच । किमाश्चर्यं त्वया दृष्टं कथं वा खिद्यते भवान् । सद्गुणेषु च संतापः स तापो मरणांतिकः ॥ १ ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে—তুমি কি আশ্চৰ্য দেখিলা, আৰু কিয় তুমি খিন্ন? সদ্গুণৰ বিষয়তো যি সন্তাপ উঠে, সেই দহন-দুখ শেষত মৃত্যুতেই গ’ই থামে॥১॥
Verse 2
यस्योच्चारणमात्रेण प्राप्यते परमं पदम् । तमुपोष्य कथं सौरे न गच्छति नरस्त्विति ॥ २ ॥
যাঁৰ নামমাত্ৰ উচ্চাৰণেই পৰম পদ লাভ হয়—সেই প্ৰভুৰ বাবে ‘সৌৰ’ অৱসৰত উপবাস কৰা মানুহে সেই গতি কেনেকৈ নাপাব?॥২॥
Verse 3
एको हि कृष्णस्य कृतः प्रणामो दशाश्वमेधावभृथेन तुल्यः । दशाश्वमेधी पुनरेति जन्म कृष्णप्रणामी न पुनर्भवाय ॥ ३ ॥
কৃষ্ণক কৰা এটা প্ৰণাম দহটা অশ্বমেধ যজ্ঞৰ অৱভৃথ-স্নানৰ সমান। দহ অশ্বমেধ কৰা জন পুনৰ জন্মলৈ ঘূৰে; কিন্তু কৃষ্ণ-প্ৰণামী পুনৰ্ভৱৰ বাবে নহয়॥৩॥
Verse 4
कुरुक्षेत्रेण किं तस्य किं काश्या विरजेन वा । जिह्वाग्रे वर्तते यस्य हरिरित्यक्षरद्वयम् ॥ ४ ॥
যাৰ জিভাৰ আগত ‘হৰি’ এই দ্বাক্ষৰ নাম সদা থাকে, তেওঁৰ কুৰুক্ষেত্ৰ, কাশী বা বিৰজা-তীৰ্থৰ কি প্ৰয়োজন?
Verse 5
ब्राह्मणः श्वपचीं गच्छन् विशेषेण रजस्वलाम् । अन्नमश्नन्सुरापक्वं मरणे यो हरिं स्मरेत् ॥ ५ ॥
যদি কোনো ব্ৰাহ্মণ শ্বপচী-জাতিৰ নাৰীৰ ওচৰলৈ যায়—বিশেষকৈ ঋতুমতীৰ ওচৰলৈ—আৰু সুৰাত ৰন্ধা অন্নো ভক্ষণ কৰে, তথাপি যি মৃত্যুকালে হৰিক স্মৰে, সি উদ্ধাৰ পায়।
Verse 6
अभक्ष्यागम्ययोर्जातं विहाय पापसंचयम् । स याति विष्णुसायुज्यं विमुक्तो भवबंधनैः ॥ ६ ॥
অভক্ষ্য ভক্ষণ আৰু অগম্য গমনৰ পৰা জন্মা পাপসঞ্চয় ত্যাগ কৰি সি বিষ্ণু-সাযুজ্য লাভ কৰে আৰু ভৱবন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 7
यन्नामोच्चारणान्मोक्षः कथं न तदुपोषणे । यस्मिन्संगीयते सोऽपि चिंत्यते पुरुषोत्तमः ॥ ७ ॥
যাৰ নামোচ্চাৰণমাত্ৰে মোক্ষ হয়, তেন্তে তেওঁৰ বাবে কৰা উপবাসে মোক্ষ কেনেকৈ নহ’ব? আৰু যেতিয়া তেওঁৰ নাম গোৱা হয়, তেতিয়া পুৰুষোত্তমৰ চিন্তনো হয়।
Verse 8
लीलया चोच्चरेद्देवं श्रृणुयाच्च जनार्दनम् । गंगांभः पूतपुण्यत्वे स नरः समतां व्रजेत् ॥ ८ ॥
যি মানুহে খেলাচ্ছলে হলেও দেৱৰ নাম উচ্চাৰে আৰু জনাৰ্দনৰ মহিমা শ্ৰৱণ কৰে, সি গংগাজলৰ পবিত্ৰ-পুণ্যদায়িনী শক্তিৰে সমতা লাভ কৰে।
Verse 9
अस्माकं जगतांनाथो जन्मदः पुरुषोत्तमः । कथं शासति दुर्मेधास्तस्य वासरसेविनम् ॥ ९ ॥
আমাৰ বাবে জগতৰ নাথ আৰু জন্মদাতা পুৰুষোত্তমেই। তেওঁৰ পবিত্ৰ তিথি-সেৱাত ৰত ভক্তক মূঢ় মানুহে কেনেকৈ আদেশ দিব পাৰে?
Verse 10
यस्त्वं न चूर्णितस्तैस्तु यस्त्वं बद्धो न तैर्दृढम् । तदस्माकं कृतं मानं मे तत्त्वं नावबुध्यसे ॥ १० ॥
তুমি সেইজন, যাক তেওঁলোকে চূর্ণ কৰিব নোৱাৰিলে; তুমি সেইজন, যাক তেওঁলোকে দৃঢ়কৈ বান্ধিবও নোৱাৰিলে। তথাপি আমাৰ কৰা মানক তুমি অপমান বুলি ভাব, আৰু মোৰ তত্ত্ব নুবুজা।
Verse 11
यो नियोगी न जानाति नृपभक्तान्वरान् क्षितौ । कृत्स्नायासेन संयुक्तः स तैर्निग्राह्यते पुनः ॥ ११ ॥
পৃথিৱীত ৰজাৰ শ্ৰেষ্ঠ ভক্তসকলক চিনিব নোৱাৰা নিযুক্ত কৰ্মচাৰী, সকলো ধৰণৰ পৰিশ্ৰমত যুক্ত থাকিলেও, শেষত তেওঁলোকৰ দ্বাৰাই পুনৰ দমন আৰু দণ্ডিত হয়।
Verse 12
राजेष्टा न नियोक्तव्याः सापराधा नियोगिना । स्वामिप्रसादात्सिद्धास्ते विनिन्युर्व्वै नियोगिनम् ॥ १२ ॥
ৰজাৰ নিযুক্ত সেৱকসকল, তেওঁলোক অপৰাধী হলেও, কোনো নিয়োগীয়ে পুনৰ সেৱাত ঠেলি দিব নালাগে। স্বামীৰ প্ৰসাদে সিদ্ধ হৈ তেওঁলোকে সেই নিয়োগীকেই পতনৰ পথে নিলে।
Verse 13
एवं हि पापकर्तारः प्रणता ये जनार्दने । कथं संयमिता तेषां बाल्याद्भास्करनंदन ॥ १३ ॥
হে ভাস্কৰনন্দন! পাপ কৰিও যিসকলে জনাৰ্দনৰ চৰণত প্ৰণাম কৰি শৰণ লয়, তেওঁলোকৰ ভিতৰত শৈশৱৰে পৰা সংযম আৰু আত্মনিয়ন্ত্ৰণ কেনেকৈ জন্ম নল’ব?
Verse 14
शैवैर्भास्करभक्तैर्वा मद्भक्तैर्वा दिवाकरे । करोमि तव साहाय्यं हरिभक्तैर्न भास्करे ॥ १४ ॥
হে দিবাকৰ! শৈৱসকলৰ দ্বাৰা, ভাস্কৰভক্তসকলৰ দ্বাৰা বা মোৰ ভক্তসকলৰ দ্বাৰা মই তোমাক সহায় কৰিম; কিন্তু হে ভাস্কৰ, হৰিভক্তসকলৰ দ্বাৰা নহয়।
Verse 15
सर्वेषामेव देवानामादिस्तुपुरुषोत्तमः ॥ १५ ॥
সকলো দেৱতাৰো আদিমূল পুৰুষোত্তমেই—তেওঁৱেই পৰম কাৰণ।
Verse 16
मधुसूदनभक्तानां निग्रहो नोपपद्यते । व्याजेनापि कृता यैस्तु द्वादशी पक्षयोर्द्वयोः ॥ १६ ॥
মধুসূদনৰ ভক্তসকলৰ ওপৰত দণ্ড-নিগ্ৰহ শোভন নহয়। যিসকলে দুয়ো পক্ষতে কোনো অজুহাতে হলেও দ্বাদশী-ব্ৰত পালন কৰে, তেওঁলোকৰ বাবেও সেয়া পবিত্ৰতা দান কৰে।
Verse 17
तैः कृते अवमाने तु तव नाहं सहायवान् । कृते सहाये तव सूर्यसूनो भवेदनीतिर्मम देहघातिनी । विपर्ययो ब्रह्मपदात्सुपुण्यात्कृतेव मार्गे सह विष्णुभक्तैः ॥ १७ ॥
তেওঁলোকে কৰা অপমানে যদি তোমাৰ অসম্মান হয়, তেন্তে মই তোমাৰ সহায়ক হব নোৱাৰোঁ। আৰু যদি মই তোমাক সহায় কৰোঁ, হে সূৰ্যসূনো, তেন্তে সেয়া মোৰ বাবে অধৰ্ম হ’ব—দেহঘাতী; ই মোক ব্ৰহ্মপদপ্ৰাপক পৰম পুণ্যৰ পৰা আৰু কৃতযুগত বিষ্ণুভক্তসকলৰ সৈতে চলা পথৰ পৰা বিপৰীতলৈ ঘূৰাই দিব।
Verse 18
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे ब्रह्मवाक्यं नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥
এইদৰে শ্ৰীবৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ উত্তৰভাগত ‘ব্ৰহ্মবাক্য’ নামৰ ষষ্ঠ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
The chapter establishes a soteriological hierarchy: śrauta rites yield great merit but remain within saṃsāra’s economy, whereas direct bhakti—symbolized by a single bow to Kṛṣṇa—connects to non-return (apunarāvṛtti), marking devotion as a superior mokṣa-upāya.
It does not deny tīrtha value, but relativizes it: when ‘Hari’ abides on the tongue (constant nāma), the devotee’s salvific access is immediate and portable, making pilgrimage supplementary rather than indispensable.
It presents a strong nāma/smaraṇa doctrine: even severe violations are said to be overcome if one remembers Hari at death, emphasizing the purifying and liberating priority of devotion, while implying that genuine surrender can transform the practitioner’s disposition toward restraint.
The chapter frames it as a dharma failure of recognition (an-avagamana) and an offense that rebounds: those who do not honor the king’s excellent devotees are ultimately checked and punished, implying a cosmic governance principle protecting bhaktas.
Dvādaśī observance is portrayed as inherently sanctifying (pāvana) even when undertaken with mixed motives or as a pretext, especially when practiced regularly—supporting the Uttara-bhāga’s vrata-kalpa orientation and sacred-time theology.