এই অধ্যায়ত বসুৱে মোহিনীলৈ উপদেশ দিয়ে কয়—শ্ৰীকৃষ্ণ কলুষহীন শুদ্ধ-চৈতন্য আৰু দিব্য জ্যোতি; গোকুল-গোলোকত নিত্য অন্তৰ্জ্যোতিৰূপে আৰু ব্যক্ত-অব্যক্ত দুয়ো অৱস্থাত ব্ৰহ্মৰূপে স্থিত (১–৫)। বৃন্দাৱন, গাই, গোপ, গছ-গছনি, পখী আদিৰ সৈতে গোলোকৰ পবিত্ৰ পৰিবেশ বৰ্ণিত; প্ৰলয়ত তত্ত্ব-চিনাক্তি আৱৃত হয় বুলি সূচনাও আছে (৩–৫)। তাৰ পাছত তেজোময় দৰ্শন—যুৱ শ্যাম, বেণুধৰ, দ্বিভুজ প্ৰভু; তেওঁৰ বক্ষস্থলত ৰাধা বিৰাজমান। ৰাধা স্বৰ্ণবৰ্ণা, প্ৰকৃতিৰ অতীত আৰু তেওঁৰ সৈতে অভিন্না (৬–৯)। পৰম কাৰণ অনিৰ্বচনীয়; শিৱৰ প্ৰৱেশ মূলত ধ্যানমাৰ্গে, কিন্তু ভক্তসকলে বাৰে বাৰে চতুৰ্ভুজ প্ৰকাশৰূপ দৰ্শন কৰে; লক্ষ্মী–সনৎকুমাৰ–বিষ্বক্সেন–নাৰায়ণ–ব্ৰহ্মা–ধৰ্মপুত্ৰ পৰম্পৰাৰে নাৰদলৈ উপদেশ আহে বুলি উল্লেখ (১০–২১)। আগলৈ লীলা-তত্ত্ব, দেৱীসকলৰ ঐক্য (ৰাধা=লক্ষ্মী/সৰস্বতী/সাৱিত্ৰী; হৰি=দুৰ্গা), শক্তিৰ সতী/পাৰ্বতী আদি প্ৰকাশ, আৰু শেষত ‘নেতি নেতি’সহ সাধনা—শৰণাগতিৰ প্ৰকাৰ, প্ৰকাশিত মন্ত্ৰবিধান, গুৰুভক্তি, বৈষ্ণৱ-সন্মান, নিৰন্তৰ স্মৰণ আৰু উৎসৱ-ব্ৰতাচৰণ (২২–৪৮)।
Verse 1
वसुरुवाच । योऽसौ निरंजनो देवश्चित्स्वरूपी जनार्दनः । ज्योतीरूपो महाभागे कृष्णस्तल्लक्षणं श्रृणु ॥ १ ॥
বসুৱে ক’লে—যি নিৰঞ্জন দেৱ জনাৰ্দন, যাঁৰ স্বৰূপ শুদ্ধ চৈতন্য আৰু যি জ্যোতিৰূপ; হে মহাভাগ্যৱতী! তেৱেঁই কৃষ্ণ—তাঁৰ লক্ষণ শুনা।
Verse 2
गोलोके स विभुर्नित्यं ज्योतिरभ्यंतरे स्थितः । एक एव परं ब्रह्म दृश्यादृष्यस्वरूपधृक् ॥ २ ॥
গোলোকত সেই বিভু নিত্য অন্তৰজ্যোতি ৰূপে অন্তৰত অৱস্থিত। তেৱেঁই একমাত্ৰ পৰব্ৰহ্ম, যি দৃশ্য আৰু অদৃশ্য—দুয়ো স্বৰূপ ধাৰণ কৰে।
Verse 3
तस्मिँल्लोके तु गावो हि गोपा गोप्यश्च मोहिनि । वृन्दावनं पूर्वतश्च शतश्रृंगस्तथा सरित् ॥ ३ ॥
হে মোহিনী! সেই লোকত গাই, গোপ আৰু গোপীসকল আছে; আৰু পূব দিশে আছে বৃন্দাৱন, শতশৃঙ্গ পৰ্বত আৰু পবিত্ৰ সৰিতা।
Verse 4
विरजा नाम वृक्षाश्च पक्षिणश्च पृथग्विधाः । यावत्कालं तु प्रकृतिर्जागर्ति विधिनंदिनि ॥ ४ ॥
হে বিধিনন্দিনী! ‘বিৰজা’ নামৰ গছ আছে আৰু নানা ধৰণৰ পৃথক পৃথক পখীও আছে। যিমান সময় প্ৰকৃতি জাগ্ৰত হৈ কাৰ্যৰত থাকে, সিমান সময় সিহঁত তেনেদৰেই স্থিত থাকে।
Verse 5
तावत्कालं तु गोलोके दृश्य एव विभुः स्थितः । लये सुप्ता गवाद्यास्तु न जानंति विभुं परम् ॥ ५ ॥
সিমান সময়লৈ গ’লোকত সৰ্বব্যাপী প্ৰভু প্ৰত্যক্ষভাৱে স্থিত থাকে। কিন্তু প্ৰলয় সময়ত গাই আদি জীৱ নিদ্ৰাত লীন হৈ পৰম বিভুক চিনিব নোৱাৰে।
Verse 6
ज्योतिःसमूहांतरतः कमनीयवपुर्द्धरः । किशोरो जलदश्यामः पीतकौशांबरावृतः ॥ ६ ॥
জ্যোতি-সমূহৰ অন্তৰৰ পৰা এক মনোমোহক দেহধাৰী আবিৰ্ভূত হ’ল—কিশোৰ, জলদ-শ্যাম, আৰু পীত কৌশেয় বস্ত্ৰে আৱৃত।
Verse 7
द्विभुजो मुरलीहस्तः किरूटादिविभूषितः । आस्ते कैवल्यनाथस्तु राधावक्षस्थलोज्ज्वलः ॥ ७ ॥
তেওঁ দ্বিভুজ, হাতত মুৰলী ধাৰণ কৰা, কিৰীট আদি অলংকাৰৰে বিভূষিত। সেই কৈবল্যনাথ আসীন, যাঁৰ বক্ষস্থল ৰাধাৰ দীপ্তিত উজ্জ্বল।
Verse 8
प्राणाधिकप्रियतमा सा राधाराधितो यया । सुवर्णवर्णा देवी सा चिद्रूपा प्रकृतेः परा ॥ ८ ॥
সেইগৰাকী প্ৰাণতকৈও অধিক প্ৰিয়তমা; যাঁৰ দ্বাৰাই ৰাধাৰ আৰাধনা সম্পন্ন হয়। সেই দেৱী স্বৰ্ণবৰ্ণা, চিদ্ৰূপা, আৰু প্ৰকৃতিৰ অতীত।
Verse 9
तयोर्देहस्थयोर्नास्ति भेदो नित्यस्वरूपयोः । धावल्यदुग्धयोर्यद्वत्पृथिवीगंधयोर्यथा ॥ ९ ॥
একেটা দেহতে অৱস্থিত নিত্যস্বৰূপ সেই দুয়োৰ মাজত কোনো ভেদ নাই; যেন গাখীৰৰ পৰা শুভ্ৰতা পৃথক নহয়, তেনেকৈ পৃথিৱীৰ পৰা গন্ধ পৃথক নহয়।
Verse 10
तत्कारणं कारणानां निर्द्देष्टुं नैव शक्यते । वेदानिर्वचनीयं यत्तद्वक्तुं नैव शक्यते ॥ १० ॥
কাৰণসমূহৰ পৰম কাৰণক নিৰ্দিষ্টকৈ দেখুৱাব নোৱাৰি; যি বেদেও অবৰ্ণনীয়, তাক বাক্যৰে ক’ব নোৱাৰি।
Verse 11
ज्योतिरंतरतः प्रोक्तं यद्रूपं श्यामसुंदरम् । शिवेन दृष्टं तद्रूपं कदाचिद्ध्यानगोचरम् ॥ ११ ॥
অন্তৰ্জ্যোতি বুলি কোৱা সেই শ্যামসুন্দৰ ৰূপটোক শিৱে একদা দৰ্শন কৰিছিল; সেই ৰূপ কেতিয়াবা ধ্যানৰ গোচৰ হয়।
Verse 12
ततः प्रभृति जानंति गोलोकाख्यानमीप्सितम् । नारदाद्या विधिसुते सनकाद्याश्च योगिनः ॥ १२ ॥
সেই সময়ৰ পৰা, হে বিধিসুতে, ‘গোলোক’ নামৰ ইপ্সিত আখ্যায়ন নাৰদ আদি আৰু সনক আদি যোগীসকলে জানে।
Verse 13
श्रुतं ध्यायंति तं सर्वे न तैर्दृष्टं कदाचन । साक्षाद्द्रष्टुं तु तपते शिवोऽद्यापि सनातनः ॥ १३ ॥
সকলোয়ে শ্ৰুতিত শুনা ৰূপতেই তেওঁক ধ্যান কৰে; কোনোবাই কেতিয়াও তেওঁক দেখা নাই। কিন্তু সাক্ষাৎ দৰ্শনৰ বাবে সনাতন শিৱ আজিও তপস্যা কৰে।
Verse 14
नैव पश्यति तद्रूपं ध्यायति ध्यानगोचरम् । कदाचित्क्रीडतोर्देवि राधामाधवयोर्वपुः ॥ १४ ॥
সেই ৰূপ তেওঁ প্ৰত্যক্ষ নেদেখে; ধ্যানগোচৰ যি, তাকেই ধ্যান কৰে। হে দেবী, কেতিয়াবা ক্ৰীড়াৰত ৰাধা-মাধৱৰ দিব্য দেহৰূপ তেওঁ স্মৰণ কৰে॥১৪॥
Verse 15
द्विधाभूतमभूत्तत्र वामांगं तु चतुर्भुजम् । समानरूपावयवं समानांबरभूषणम् ॥ १५ ॥
তাত সেই ৰূপ দ্বিধা হ’ল; আৰু বামাংশ চতুৰ্ভুজ ৰূপ ধাৰণ কৰিলে। অঙ্গ-অৱয়ৱ একে ৰকম, বস্ত্ৰ আৰু ভূষণো সমান আছিল॥১৫॥
Verse 16
तद्वद्राधास्वरूपं च द्विधारूपमभूत्सति । ताभ्यां दृष्टं तत्स्वरूपं साक्षात्तावपि तत्समौ ॥ १६ ॥
সেইদৰে ৰাধাৰ স্বৰূপো দ্বিৰূপ হ’ল। সেই দুয়োজনে সেই সত্য স্বৰূপ প্ৰত্যক্ষ দৰ্শন কৰিলে; আৰু দুয়োজনো সেই মূল ৰূপৰ সমান আছিল॥১৬॥
Verse 17
चतुर्भुजं तु यद्रूपं लक्ष्मीकांतं मनोहरम् । तद्दृष्टं तु शिवाद्यैश्च भक्तवृन्दैरनेकशः ॥ १७ ॥
লক্ষ্মীকান্তৰ সেই মনোহৰ চতুৰ্ভুজ ৰূপ শিৱ আদি আৰু বহু ভক্তবৃন্দে বহুবার দৰ্শন কৰিছে॥১৭॥
Verse 18
सकृत्तु ब्रह्मणा दृष्टं देवि रूपं चतुर्भुजम् । सृष्टिकार्यप्रमुग्धेन दर्शितं कृपया स्वयम् ॥ १८ ॥
হে দেবী, এবাৰ ব্রহ্মাই চতুৰ্ভুজ ৰূপ দৰ্শন কৰিছিল; সৃষ্টিকাৰ্যত বিমূঢ় হৈ পৰোঁতে তুমি স্বয়ং কৃপাৰে সেই ৰূপ দেখুৱাইছিলা॥১৮॥
Verse 19
लक्ष्म्या सनात्कुमाराय वर्णितं विधिनंदिनि । विष्वक्सेनाय तूद्दिष्टं स्वरूपं तत्त्वमूर्तये ॥ १९ ॥
হে বিধিনন্দিনী! লক্ষ্মীয়ে সনৎকুমাৰক তত্ত্বমূৰ্তিৰ স্বৰূপ ব্যাখ্যা কৰিছিল; সেই স্বৰূপ বিষ্বক্সেনকো উপদেশ দিয়া হৈছিল।
Verse 20
नारायणेन विधिजे ततो ध्यायंति सर्वशः । धर्मपुत्रेण देवेशि नारदाय समीरितम् ॥ २० ॥
তাৰপিছত নাৰায়ণে বিধিজ ব্ৰহ্মাক সেই কথা ঘোষণা কৰিলে; তাৰপিছত সৰ্বত্ৰ তাৰ ধ্যান কৰা হয়। হে দেৱেশী! ধৰ্মপুত্ৰেও সেই কথা নাৰদক কৈছিল।
Verse 21
गोलोकवर्णनं सर्वं राधाकृष्णमयं तथा । या तु राधा विधिसुते देवी देववरार्चिता ॥ २१ ॥
এইদৰে গোলোকৰ সমগ্ৰ বৰ্ণনা ৰাধা-কৃষ্ণময়। আৰু সেই ৰাধা, হে বিধিসুতে, দেৱী—যাক দেৱশ্ৰেষ্ঠসকলেও আৰাধনা কৰে।
Verse 22
सा स्वयं शिवरूपाभूत्कौतुकेन वरानने । तदृष्ट्वा सहसाश्चर्यं कृष्णो योगेश्वरेश्वरः ॥ २२ ॥
হে বৰাননে! তেওঁ কৌতূহলবশত নিজেই শিৱৰূপ ধাৰণ কৰিলে। সেই দেখি যোগেশ্বৰেশ্বৰ কৃষ্ণ হঠাৎ বিস্মিত হ’ল।
Verse 23
मूलप्रकृतिरूपं तु दध्रे तत्समयोचितम् । विपरीतं वपुर्धृत्वा वामदेवो मुदान्वितः ॥ २३ ॥
তেতিয়া আনন্দিত বামদেৱে সেই সময়োপযোগী মূলপ্ৰকৃতি-ৰূপ ধাৰণ কৰিলে আৰু বিপৰীত (উলটা/বিৰুদ্ধ) দেহৰূপ গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 24
ध्यायेदहर्निशं देवं दुर्गारूप धरं हरिम् । या राधा सैव लक्ष्मीस्तु सावित्री च सरस्वती ॥ २४ ॥
দিনে-ৰাতিয়ে দুৰ্গাৰূপ ধাৰণ কৰা ভগৱান হৰিৰ ধ্যান কৰিব লাগে। যি ৰাধা, সেয়াই লক্ষ্মী, সাৱিত্ৰী আৰু সৰস্বতী।
Verse 25
गंगा च ब्रह्मतनये नैव भेदोऽस्ति वस्तुतः । पंचधा सा स्थिता विद्याकामधेनुस्वरूपिणी ॥ २५ ॥
গঙ্গা আৰু ব্ৰহ্মাৰ কন্যাৰ মাজত বাস্তৱতে কোনো ভেদ নাই। তেওঁ পঞ্চৰূপে স্থিত—বিদ্যাস্বৰূপা আৰু কামধেনুস্বৰূপিণী।
Verse 26
यः कृष्णो राधिकानाथः स लक्ष्मीशः प्रकीर्तितः । स एव ब्रह्मरूपश्च धर्मो नारायणस्तथा ॥ २६ ॥
যি কৃষ্ণ ৰাধিকানাথ, সেয়াই লক্ষ্মীপতি বুলি প্ৰকীৰ্তিত। সেয়াই ব্ৰহ্মস্বৰূপ, সেয়াই ধৰ্ম, আৰু সেয়াই নাৰায়ণ।
Verse 27
एवं तु पंचधा रूपमास्थितो भगवानजः । कार्यकारणरूपोऽसौ ध्यांयंति जगतीतले ॥ २७ ॥
এইদৰে অজ (অজন্মা) ভগৱান পঞ্চৰূপ ধাৰণ কৰি, জগতীতলে কাৰ্য-কাৰণস্বৰূপে ধ্যানীয় হয়।
Verse 28
तेन वै प्रेमसंबद्धो विषयी यः शिवः स तु । राधेशं राधिकारूपं स्वयं सच्चित्सुखात्मकम् ॥ २८ ॥
সেয়ে বিষয়সংশ্লিষ্ট শিৱ প্ৰেমত একীভূত হৈ, ৰাধিকাৰূপে প্ৰকাশিত ৰাধেশক সৎ-চিত্-সুখস্বৰূপ স্বয়ং আত্মা বুলি উপলব্ধি কৰে।
Verse 29
देवतेजः समुद्भूता मूलप्रकृतिरीश्वरी । कृष्णरूपा महाभागे दैत्यसंहारकारिणी ॥ २९ ॥
দেৱ-তেজৰ পৰা উদ্ভূতা সেই ঈশ্বৰী, যি মূল-প্ৰকৃতিৰ অধিষ্ঠাত্রী; হে মহাভাগ্যে! কৃষ্ণৰূপে প্ৰকাশ পাই দৈত্যসংহাৰকাৰিণী।
Verse 30
सती दक्षसुता भूत्वा विषयेशं शिवं श्रिता । भर्तुर्विनिंदनं श्रुत्वा सती त्यक्त्वा कलेवरम् ॥ ३० ॥
সতী দাক্ষৰ কন্যা হৈ সৰ্বভূতেশ্বৰ শিৱৰ শৰণ ল’লে; আৰু স্বামীৰ নিন্দা শুনি সতীয়ে দেহত্যাগ কৰিলে।
Verse 31
जज्ञे हिमवतः क्षेत्रे मेनायां पुनरेव च । ततस्तप्त्वा तपो भद्रे शिवं प्राप शिवप्रदा ॥ ३१ ॥
পুনৰায় তেওঁ হিমৱতৰ পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত মেনাৰ গৰ্ভত জন্ম ল’লে। হে ভদ্রে! তপস্যা কৰি শিৱক প্ৰাপ্ত কৰিলে—তেওঁ শিৱপ্ৰদা।
Verse 32
वस्तुतः कृष्णराधासौ शिवमोहनतत्परा । जगदंबास्वरूपा च यतो माया स्वयं विभुः ॥ ३२ ॥
বাস্তৱতে সেই কৃষ্ণ-ৰাধা শিৱক মোহিত কৰাত তৎপৰ; আৰু তেওঁ জগদম্বাৰ স্বৰূপা, কিয়নো তেওঁ নিজেই সৰ্বব্যাপিনী মায়াশক্তি।
Verse 33
अत एव ब्रह्मसुते स्कंदो गणपतिस्तथा । स्वयं कृष्णो गणपतिः स्वयं स्कंदः शिवोऽभवत् ॥ ३३ ॥
সেইহেতু, হে ব্ৰহ্মপুত্ৰ! স্কন্দো গణপতি হ’ল; স্বয়ং কৃষ্ণ গణপতি হ’ল, আৰু স্বয়ং স্কন্দ শিৱ হ’ল।
Verse 34
शिवमेवं वदंत्येके राधारूपं समाश्रितम् । कृष्णवक्षःस्थलस्थानं तयोर्भेदो न लक्ष्यते ॥ ३४ ॥
কিছুমানে কয়—শিৱে ৰাধাৰূপ আশ্ৰয় কৰি কৃষ্ণৰ বক্ষস্থলত অৱস্থান কৰে; দুয়োৰ মাজত কোনো ভেদ লক্ষ্য নহয়।
Verse 35
कृष्णो वा मूलप्रकृतिः शिवो वा राधिका स्वयम् । एवं वा मिथुनं वापि न केनापीति निश्चितम् ॥ ३५ ॥
কৃষ্ণেই মূলপ্ৰকৃতি নে শিৱ; ৰাধিকা স্বয়ং সেই পৰম তত্ত্ব নে এই দিৱ্য যুগল—এই বিষয়ে কোনোেও নিশ্চিত সিদ্ধান্ত দিয়া নাই।
Verse 36
अनिर्देश्यं तु यद्वस्तु तन्निर्देष्टुं न च क्षमम् । उपलक्षणमेतद्धि यन्निदेशनमैश्वरम् ॥ ३६ ॥
যি তত্ত্ব অনিৰ্দেশ্য, তাক নিখুঁতকৈ নিৰ্দেশ কৰা নাযায়; তাৰ ‘বৰ্ণনা’ কেৱল উপলক্ষণ—ঈশ্বৰৰ অধিকাৰযুক্ত ইঙ্গিতমাত্ৰ।
Verse 37
शास्त्रं वेदाश्च सुभगे वर्णयंति यदीश्वरम् । तत्सर्वं प्राकृतं विद्धिनिर्देष्टुं शक्यमेव च ॥ ३७ ॥
হে সুভগে, শাস্ত্ৰ আৰু বেদে যি ঈশ্বৰক বৰ্ণনা কৰে, সেয়া সকলো প্ৰকৃতিৰ পৰিসৰৰ ভিতৰত বুলি জান; সেয়ে তাক ক’ব আৰু নিৰ্দেশ কৰিব পাৰি।
Verse 38
अनिर्देश्यं तु यद्देवि तन्नेतीति निषिध्तयते । निषेधशेषः स विभुः कीर्तितः शरणागतैः ॥ ३८ ॥
হে দেবী, যি অনিৰ্দেশ্য, তাক ‘নেতি নেতি’—‘এই নহয়, সেই নহয়’ বুলি নিষেধৰ দ্বাৰাই সূচোৱা হয়। সকলো নিষেধৰ পাছত যি অৱশিষ্ট থাকে, সেই সৰ্বব্যাপী প্ৰভুক শৰণাগতসকলে কীৰ্তন কৰে।
Verse 39
शास्त्रं नियामकं भद्रे सर्वेषां कर्मणां भवेत् । कर्मी तु जीवः कथित ईश्वरांशो विभुः स्वयम् ॥ ३९ ॥
হে ভদ্ৰে! শাস্ত্ৰই সকলো কৰ্মৰ নিয়ামক। কৰ্মকৰ্তা জীৱক ঈশ্বৰৰ অংশ বুলি কোৱা হয়; সি নিজৰ ক্ষেত্ৰত স্বয়ং কৰ্তৃত্বশক্তিসম্পন্ন আৰু ব্যাপক।
Verse 40
प्रकृतेस्तु परो नित्यो मायया मोहितः शुभे । यस्तु साक्षी स्वयं पूर्णः सहानुशयिता स्थितः ॥ ४० ॥
হে শুভে! নিত্য পৰতত্ত্ব প্ৰকৃতিৰ অতীত; তথাপি মায়াৰ দ্বাৰা মোহিত যেন দেখা যায়। যি স্বয়ং পূৰ্ণ সাক্ষী, সি অনুশয় (সংস্কাৰ) সহ অন্তৰ্নিয়ন্তা ৰূপে স্থিত।
Verse 41
न वेत्ति तं चानुशयी वेदानुशयिनं स तु । शंखचक्रगदापद्मैरलंकृतभुजद्वयाः ॥ ४१ ॥
বেদৰ অন্তৰ্নিহিত আধাৰ সেই হৰিক সদা অধ্যয়নশীলেও যথাৰ্থ নাজানে। তেওঁৰ দুটা ভুজ শঙ্খ, চক্ৰ, গদা আৰু পদ্মে অলংকৃত।
Verse 42
प्रपन्नास्ते तु विज्ञेयाः द्विविधा विधिनंदिनि । आर्तदृप्तविभेदेन तत्रार्ता असहा मताः ॥ ४२ ॥
হে বিধিনন্দিনি! শৰণাগত দুবিধ বুলি জানিব লাগে—আৰ্ত আৰু দৃপ্ত। তাত আৰ্তসকল দুখ সহিব নোৱাৰা বুলি মানা হয়।
Verse 43
दृप्ता जन्मांतरसहा निर्भयाः सदसज्जनाः । ये प्रपन्ना महालक्ष्म्यां सखिभावं समाश्रिताः ॥ ४३ ॥
যিসকলে মহালক্ষ্মীত শৰণ লৈ তেওঁৰ প্ৰতি সখীভাব আশ্ৰয় কৰে, সিহঁত দৃপ্ত (আত্মবিশ্বাসী), জন্মান্তৰজুৰি সহিষ্ণু, নিৰ্ভয় আৰু সদা সৎসঙ্গী হয়।
Verse 44
तेषां मंत्रं प्रवक्ष्यामि प्रयांति विधिबोधितम् । गोपीजनपदस्यांते वल्लभेति समुच्चरेत् ॥ ४४ ॥
এতিয়া মই তেওঁলোকৰ মন্ত্ৰ কওঁ, বিধি-বোধ অনুসাৰে যাৰ দ্বাৰা তেওঁলোকে আগবাঢ়ে। ‘গোপীজনপদ’ শব্দৰ অন্তত ‘ৱল্লভা’ উচ্চাৰণ কৰিব॥
Verse 45
चरणञ्च्छरणं पश्चात्प्रपद्ये पदमीरयेत् । षोडशार्णो मंत्रराजः साक्षाल्लक्ष्म्या प्रकाशितः ॥ ४५ ॥
‘চৰণং শৰণং’ বুলি কৈ পাছত ‘প্ৰপদ্যে’ পদ জপ কৰিব। এই ষোড়শাক্ষৰ মন্ত্ৰৰাজ স্বয়ং লক্ষ্মীদেৱীয়ে প্ৰকাশ কৰিছে॥
Verse 46
पूर्वं सनत्कुमाराय शंभवे तदनंतरम् । सखिभावं समाश्रित्य गोपिकावृंदमध्यगम् ॥ ४६ ॥
প্ৰথমে সনত্কুমাৰক, তাৰ পাছত শম্ভু (শিৱ)ক (তেওঁ নিজকে প্ৰকাশ কৰিলে)। তাৰপিছত সখীভাব আশ্ৰয় কৰি গোপিকাবৃন্দৰ মাজত প্ৰৱেশ কৰিলে॥
Verse 47
आत्मानं चिंतयेद्भद्रे राधामाधवसंज्ञकम् । गुरुष्वीश्वरभावेन वर्त्तेत प्रणतः सदा ॥ ४७ ॥
হে ভদ্ৰে, ৰাধা-মাধৱ সঞ্জ্ঞাযুক্ত নিজৰ আত্মস্বৰূপ চিন্তা কৰিব। গুৰুসকলৰ প্ৰতি ঈশ্বৰভাব ৰাখি সদায় প্ৰণত হৈ আচৰণ কৰিব॥
Verse 48
वैष्णवेषेु च सत्कृत्य तथा समतयान्यतः । दिवानिशं चिंतनं च स्वामिनोः प्रेमबंधनात् । कुर्यांत्पर्वस्वपि सदा यात्रापर्वमहोत्सवान् ॥ ४८ ॥
বৈষ্ণৱসকলক সৎকাৰ কৰিব আৰু আনসকলৰ প্ৰতি সমভাব ৰাখিব। স্বামী-যুগলৰ প্ৰেমবন্ধনত আবদ্ধ হৈ দিন-ৰাতি প্ৰভুসকলৰ চিন্তন কৰিব; আৰু সকলো পবিত্ৰ উপলক্ষে সদায় যাত্ৰা, পৰ্ব আৰু মহোৎসৱ পালন কৰিব॥
Verse 49
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे पुरुषोत्तममाहात्म्यं नाम एकोनषष्टितमोऽध्यायः ॥ ५९ ॥
এইদৰে শ্ৰী বৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ উত্তৰভাগত বসু–মোহিনী সংবাদত ‘পুৰুষোত্তম-মাহাত্ম্য’ নামৰ একোণষাঠিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল ॥৫৯॥
The two-armed flute-bearing form functions as the intimate Goloka identity (rasa-oriented upāsanā), while the four-armed form operates as a widely witnessed revelatory form accessible to devotees and invoked in transmission narratives. The chapter uses this hierarchy to distinguish meditative accessibility and devotional vision without denying non-duality at the level of tattva.
It asserts that the highest Reality cannot be fully captured by descriptive predicates, even when scripture provides authoritative indicators. ‘Neti neti’ functions as an apophatic method: negating all objectifiable categories to point to the remainder—Brahman/Īśvara as the all-pervading witness and inner regulator.
It outlines śaraṇāgati categories (distressed vs self-satisfied), praises refuge in Mahālakṣmī with a friendly (sakhya-like) intimacy, gives a revealed mantra formula, and prescribes conduct: identifying oneself in devotion to Rādhā–Mādhava, bowing with guru-reverence, honoring Vaiṣṇavas, maintaining equanimity, constant remembrance, and observing pilgrimages and holy festivals.