উত্তৰভাগৰ ভক্তিভূগোল প্ৰসঙ্গত যমে ব্ৰহ্মা (বিৰাঞ্চ/পিতামহ)ক সম্বোধন কৰি কয়—নিৰ্দোষ সদাচাৰী লোকসকলে যি সুপ্ৰতিষ্ঠিত পথে চক্ৰধাৰী বিষ্ণুৰ ওচৰলৈ যায়, সেই পথ মসৃণ আৰু সুগম। তেওঁ ঘোষণা কৰে যে বিষ্ণুলোক অপৰিমেয় আৰু অক্ষয়—অসংখ্য জগত আৰু জীৱ থাকিলেও সি কেতিয়াও ‘পূৰ্ণ’ নহয়। মাধৱৰ ধামত বাস কৰিলেই শুচি-অশুচি ভেদ বা নিষিদ্ধ কৰ্ম থাকিলেও সকলো শুদ্ধ হয়—হৰি-সান্নিধ্যৰ পৰম মহিমা প্ৰকাশ পায়। ৰাজাজ্ঞা আৰু উপবাসৰ দৰে কাৰণতো বিষ্ণুলোকপ্ৰাপ্তি হয় বুলি কোৱা শুনি যমে আত্মাসকলৰ ওপৰত নিজৰ অধিকাৰ ক্ষয় হ’ব বুলি চিন্তা কৰে। ভগৱান স্বয়ং ভক্তক গৰুড়াসনত বহুৱাই বৈষ্ণৱ লোকলৈ লৈ যায় আৰু চতুৰ্ভুজ ৰূপ, পীতাম্বৰ, মালা আৰু অনুলেপন দান কৰি সাযুজ্য/সাৰূপ্যসদৃশ ফল প্ৰদান কৰে। তাৰ পিছত ৰুক্মাঙ্গদ ৰজাৰ অৰ্জিত সার্বভৌমত্ব, তেনে ধৰ্মনিষ্ঠ পুত্ৰক পোহপাল দিয়া মাতৃৰ প্ৰশংসা, আৰু সৎ পুত্ৰৰ মূল্য বনাম অধৰ্মপ্ৰিয় সন্তানৰ নিন্দা উপদেশৰূপে বৰ্ণিত হয়। শেষত ৰুক্মাঙ্গদৰ জন্মক এক অনন্য ‘শোধন’ ব্যৱস্থা বুলি স্তৱ কৰা হয় আৰু হৰি-সেৱাত দেখা অভূতপূৰ্ব পবিত্ৰ চিহ্ন দেখি যম বিস্মিত হয়।
Verse 1
यम उवाच । घृष्टतां समनुप्राप्तः पन्था देवस्य चक्रिणः । अच्छिद्रैर्गम्यनानैश्च नरैस्त्रिभुवनार्चित ॥ १ ॥
যমে ক’লে—চক্ৰধাৰী দেৱ বিষ্ণুৰ পথ মসৃণ আৰু সুপ্ৰতিষ্ঠিত হৈছে। দোষৰহিত সদাচাৰী নৰসকলে সেই পথ গমন কৰে, আৰু ত্ৰিভুবনত পূজিত।
Verse 2
अप्रमाणमहं मन्ये लोकं विष्णोर्जगत्पते । यो न पूर्यति लोकौघैः सर्वसत्वसरोरुहैः ॥ २ ॥
মই জগত্পতি বিষ্ণুৰ সেই লোকক অপ্ৰমেয় বুলি মানো; কিয়নো অসংখ্য লোকসমূহ আৰু তাত উদ্ভৱ হোৱা সকলো জীৱ (পদ্মৰ দৰে) থাকিলেও সি কেতিয়াও পূৰ্ণ নহয়।
Verse 3
माधवावसथैनैव समस्तेन पितामह । स्वकर्मस्था विकर्मस्थाः शुचयोऽशुचयोऽपि वा ॥ ३ ॥
হে পিতামহ ব্ৰহ্মা! কেৱল মাধৱৰ স্বধামত বাস কৰিলেই সকলো জীৱ—স্বধৰ্মত থাকক বা নিষিদ্ধ কৰ্মত ৰত থাকক, শুচি হওক বা অশুচি—শুদ্ধি আৰু পৰিত্ৰাণ লাভ কৰে।
Verse 4
उपोष्य वासरं विष्णोर्लोकं यांति नृपाज्ञया । सोऽस्माकं हि महान् शत्रुर्भवतां च विशेषतः ॥ ४ ॥
এদিন উপবাস কৰি তেওঁলোকে ৰজাৰ আজ্ঞাৰে বিষ্ণুলোকলৈ যায়। সি আমাৰ মহান শত্রু—আৰু বিশেষকৈ তোমালোকৰ।
Verse 5
निग्राह्यो जगतांनाथ भवेन्नास्त्यत्र संशयः । तेन वर्षसहस्रेण शासितं क्षितिमंडलम् ॥ ५ ॥
হে জগতনাথ! সি নিশ্চয় নিয়ন্ত্ৰণযোগ্য; ইয়াত সন্দেহ নাই। সিয়েই এক সহস্ৰ বছৰ ধৰি পৃথিৱীমণ্ডল শাসন কৰিছিল।
Verse 6
अप्रमेयो जनो नीतो वैष्णवं हरिवल्लभम् । आरोपयित्वा गरुडे कृत्वा रूपं चतुर्भुजम् ॥ ६ ॥
অপ্ৰমেয় ভগৱানে সেই জনক হৰি-প্ৰিয় বৈষ্ণৱ ধামলৈ নিলে; গৰুড়ৰ ওপৰত আৰূঢ় কৰাই তাক চতুৰ্ভুজ ৰূপ দান কৰিলে।
Verse 7
पीतवस्त्रसुसंवीतं स्रग्विणं चारुलोपनम् । यदि स्थास्यति देवेश माधव्यां माधवप्रियः ॥ ७ ॥
সুন্দৰ পীতবস্ত্ৰে আৱৃত, মালাৰে ভূষিত আৰু মনোহৰ অনুলেপনে অলংকৃত—যদি মাধৱী মাসৰ প্ৰিয় দেবেশ মাধৱ ইয়াত স্থিৰ থাকে…
Verse 8
समस्तं नेष्यते लोकं विष्णोः पदमनामयम् । एष दंडः पटो ह्येष तव पद्भ्यां विसर्जितः ॥ ८ ॥
সমগ্ৰ লোক বিষ্ণুৰ নিৰাময় পদলৈ নীত হ’ব। এই দণ্ড—হয়, এই পতাকা—তোমাৰ চৰণৰ পৰা বিসৰ্জিত হৈছে।
Verse 9
लोकपालत्वमतुलं मार्जित तेन भूभुजा । रुक्मांगदेन देवेश धन्या सा स धृतो यया ॥ ९ ॥
হে দেবেশ! সেই ৰজা ৰুক্মাঙ্গদে অতুল লোকপালত্ব অৰ্জন কৰিলে; ধন্যা সেই, যাৰ দ্বাৰা এনে পুৰুষ ধাৰিত আৰু পালন-পোষণ কৰা হ’ল।
Verse 10
सर्वदुःखविनाशाय मात्रृजातो गुणाधिकः । किमपत्येन जातेन मातुः क्लेशकरेण हि ॥ १० ॥
সকলো দুখ বিনাশৰ বাবে গুণাধিক সন্তানেই শ্ৰেষ্ঠ; জন্ম লৈও যদি পুত্ৰে মাতৃক ক্লেশ দিয়ে, তেন্তে তাৰ কি উপকাৰ?
Verse 11
यो न तापयते शत्रून् ज्येष्ठे मासि यथा रविः । वृथाशूला हि जननी जाता देव कुपुत्रिणी ॥ ११ ॥
হে দেৱ! যি জ্যৈষ্ঠ মাহৰ সূৰ্যৰ দৰে শত্ৰুক তাপিত নকৰে, তাৰ মাতৃৰ প্ৰসৱবেদনা বৃথা; সি কুপুত্ৰৰ জননী।
Verse 12
यस्य न स्फुरते कीर्तिर्घनस्थेव शतह्रदा । यः पितुर्नोद्धरेत्पक्षं विद्यया वा बलेन वा ॥ १२ ॥
যাৰ কীৰ্তি মেঘৰ ভিতৰত লুকাই থকা বিজুলীৰ দৰে উজলি নুঠে, আৰু যি বিদ্যা বা বলৰ দ্বাৰা পিতৃৰ পক্ষ (কুল-মৰ্যাদা) উদ্ধাৰ নকৰে, সি নিষ্ফল বুলি গণ্য।
Verse 13
मातुर्जठरजो रोगः स प्रसूतो धरातले । धर्मे चार्थे च कामे च प्रतीपो यो भवेत्सुतः ॥ १३ ॥
মাতৃগৰ্ভজাত ৰোগৰ দৰে যি ধৰণীত জন্মে আৰু ধৰ্ম, অৰ্থ, কামৰ প্ৰতি প্ৰতীপ হয়—সি অশুভ পুত্ৰ বুলি গণ্য।
Verse 14
मातृहा प्रोच्यते सद्भिर्वृथा तस्यैव जीवितम् । एका हि वीरसूरेव विरंचे नात्र संशयः ॥ १४ ॥
সদ্জনে তাক ‘মাতৃহা’ বুলি কয়; তাৰ জীৱন নিশ্চয়েই বৃথা। হে বিরঞ্চ! বীৰক জন্ম দিয়া মাতৃ একেই—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 15
यया रुक्मांगदो जातो मल्लिपेमर्ज्जनाय वै । नेदं व्यवस्थितं देव क्षितौ केनापि भूभुजा ॥ १५ ॥
যাৰ দ্বাৰা ৰুক্মাঙ্গদ জন্মিলে—সেয়া মল্লিপেৰ মল (অপবিত্ৰতা) মোচনৰ বাবেই। হে দেৱ! এনে ব্যৱস্থা পৃথিৱীত কোনো ৰজাই স্থাপন কৰা নাই।
Verse 16
पुराणेऽपि जगन्नाथ न श्रुतं पटमार्जनम् । सोऽहं न जांना मि कदाचिदाश दृष्ट्वा क्षिरीशं हरिसेवने स्थितम् । प्रवादमानं पटहं सुघोरं प्रलोपमानं ममविश्ममार्गम् ॥ १६ ॥
হে জগন্নাথ! পুৰাণতোও মই ‘পট-মাৰ্জন’ (বস্ত্ৰ-শুদ্ধি) বিষয়ে নুশুনিলোঁ। কেতিয়াও কল্পনা নকৰিলোঁ—যেতিয়ালৈকে হৰি-সেৱাত স্থিত ক্ষিৰীশক ভয়ংকৰ ঘোৰ নাদে পটহ বজাই, যেন মোৰ দুৰ্গম পথ মচি পেলাইছে বুলি দেখা নাপালোঁ॥১৬॥
Verse 17
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे यमविलापनं नाम पंचमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
এইদৰে শ্ৰী বৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ উত্তৰভাগত ‘যমবিলাপন’ নামৰ পঞ্চম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল॥৫॥
The chapter advances a bhakti-centered doctrine of purification: proximity to Mādhava’s own realm is portrayed as intrinsically sanctifying, functioning as a higher-order soteriological principle that can override ordinary gradations of ritual purity—without denying dharma, but asserting Hari’s abode as the supreme purifier.
These are classic Vaiṣṇava liberation markers. Garuḍa signifies direct divine conveyance and protection, while the four-armed form, yellow garments, garland, and anointing indicate attainment of a Viṣṇu-like mode of being (often read as sārūpya), emphasizing grace and divine proximity rather than merely karmic recompense.
It ties social ethics (putra-dharma, family honor, protection of dharma/artha/kāma) to spiritual teleology: the ideal son alleviates suffering and upholds dharma, whereas a dharma-hostile son is framed as inauspicious. The moral teaching supports the chapter’s broader claim that righteous conduct and devotion together orient beings toward Viṣṇu’s supreme refuge.