মোহিনী গংগাৰ অতুল পৱিত্ৰতা স্তৱ কৰি গুড়-ধেনুৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা প্ৰতীকধৰ্মী ধেনু-দানসমূহৰ ক্ৰমবদ্ধ ব্যাখ্যা বিচাৰে। বসিষ্ঠ প্ৰসঙ্গ স্থাপন কৰে, আৰু কুলপুৰোহিত তথা শাস্ত্ৰজ্ঞ বসু বিধি বৰ্ণনা কৰে—ভূমিশুদ্ধি, গোবৰ-লেপন, কুশা-বিন্যাস, পূৰ্বমুখী কৃষ্ণাজিন, গুড়ৰ গাই-গৰুপোৱালি নিৰ্মাণ আৰু দিশা, ওজন-মাপ, আৰু অলংকাৰ-লক্ষণে দান পৱিত্ৰ কৰা। লক্ষ্মী-স্বৰূপা গোমাতাৰ আহ্বান-প্ৰাৰ্থনা-মন্ত্ৰ পাঠ কৰি ব্ৰাহ্মণক দক্ষিণাসহ দান দিবলৈ বিধান আছে। তাৰ পিছত পাপনাশক দহ ধেনু-দান কোৱা হয়—গুড়, ঘী, তিল, পানী, দুধ, মধু, চিনি, দই, ৰত্ন আৰু ৰূপ-ধেনু। পাছত ধেনু-দানক তীৰ্থভক্তিৰ সৈতে সংযোগ কৰি অয়ন, বিষুৱ, ব্যতীপাত, যুগ/মন্বন্তৰ আৰম্ভ, গ্ৰহণ আদি শুভকালত গংগাপূজা—চাউল, দুধ, পায়স, মধু, ঘী, মিঠাই, ধাতু, সুগন্ধি, ফুল অৰ্ঘ্য আৰু পুৰাণোক্ত নমস্কাৰ-মন্ত্ৰ—মাসিক নিয়মে বছৰজোৰা ব্ৰত সম্পূৰ্ণ কৰিলে গংগা প্ৰত্যক্ষ দৰ্শন দি বৰ দিয়ে: কামনাবানক ভোগফল, নিষ্কামক মুক্তি।
Verse 1
मोहिन्यु वाच । धन्याहं कृतकृत्याहं सफलं जीवितं मम । यच्छ्रुतं त्वन्मुखांभोजाद्गामाहात्म्यमुत्तमम् ॥ १ ॥
মোহিনী ক’লে—মই ধন্যা, মই কৃতকৃত্য; মোৰ জীৱন সফল হ’ল, কিয়নো আপোনাৰ মুখকমলৰ পৰা মই গঙ্গাৰ পৰম উত্তম মাহাত্ম্য শুনিলোঁ ॥১॥
Verse 2
अहो गङ्गासमं तीर्थं नास्ति किंचिद्धरा तले । यस्याः संदर्शनादीनामीदृशं पुण्यमीरितम् ॥ २ ॥
আহা! ধৰা তলত গঙ্গাৰ সমান কোনো তীৰ্থ নাই; যাৰ কেৱল দৰ্শন আদি কৰ্মৰ পৰাই ইমান মহাপুণ্য কোৱা হৈছে ॥২॥
Verse 3
गुडधेन्वादिधेनूनां विधानं च यथाक्रमम् । तथा कथय विप्रेन्द्र भक्ताहं तव सर्वदा ॥ ३ ॥
গুড়ধেনু আদি ধেনুদানৰ বিধানটোও যথাক্ৰমে তেনেদৰেই কওক, হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ; কিয়নো মই সদায় আপোনাৰ ভক্তা ॥৩॥
Verse 4
वसिष्ठ उवाच । तच्छ्रुत्वा मोहिनीवाक्यं वसुस्तस्याः पुरोहितः । वेदागमानां तत्त्वज्ञः स्मयमान उवाच ह ॥ ४ ॥
বসিষ্ঠ ক’লে—মোহিনীৰ সেই বাক্য শুনি, তাইৰ পুৰোহিত বসু—যি বেদ আৰু আগমৰ তত্ত্বজ্ঞ—হাঁহিমুখে এইদৰে ক’লে ॥৪॥
Verse 5
वसुरुवाच । श्रृणु मोहिनि वक्ष्यामि यत्पृष्टं हि त्वया मम । गुडधेनुविधानं च यथा शास्त्रे प्रकीर्तितम् ॥ ५ ॥
বসুৱে ক’লে—হে মোহিনী, শুনা। তুমি মোক যি সুধিছা, সেয়া মই ক’ম—শাস্ত্ৰত যেনেকৈ প্ৰকীৰ্তিত, তেনেকৈ গুড়ধেনু (গুড়ৰ গাই) দানবিধান।
Verse 6
कृष्णाजिनं चतुर्हस्तं प्राग्ग्रीवं विन्यसेद्भुवि । गोमयेनोपलिप्तायां कुशानास्तीर्य यत्नतः ॥ ६ ॥
গোময়েৰে সাৱধানে লিপা ভূমিত কুশা যত্নে পাথৰি, চাৰি হাত দীঘল কৃষ্ণাজিন (ক’লা হৰিণৰ ছাল) স্থাপন কৰিব; তাৰ গ্ৰীৱা পূবমুখী হ’ব।
Verse 7
प्राङ्मुखीं कल्पयेद्धेनुमुदक्पादां सवत्सकाम् । उत्तमा गुडधेनुस्तु चतुर्भारैः प्रकीर्तिता ॥ ७ ॥
ধেনুটোক পূবমুখী কৰি সাজিব, তাৰ পা উত্তৰফালে থাকিব আৰু কাষতে বাছুৰো থাকিব। উত্তম গুড়ধেনু চাৰি ভাৰ গুড়ৰে নিৰ্মিত বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 8
वत्सं भारेण कुर्वीत भाराभ्यां मध्यमा स्मृता । अर्द्धभारेण वत्सः स्यात्कनिष्ठा भारकेण तु ॥ ८ ॥
‘বৎস’ পৰিমাণ এক ভাৰ ওজনৰ কৰিব। মধ্যম পৰিমাণ দু’ভাৰ বুলি স্মৃত। সৰু বৎস অর্ধভাৰ, আৰু কনিষ্ঠটো ভাৰক পৰিমাণ।
Verse 9
चतुर्थांशेन वत्सः स्याद् गृहवित्तानुसारतः । प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्तयेत् ॥ ९ ॥
গৃহৰ বিত্ত অনুসাৰে বৎস চতুৰ্থাংশ পৰিমাণেও হ’ব পাৰে। যি প্ৰথম কল্প (মূল বিধান)ৰ সত্য প্ৰভু, সেয়া সেইজনেই যি তাৰ যথোচিত অনুকল্প (উপবিধি) অনুসাৰে আচৰণ কৰে।
Verse 10
न सांपरायिकं तस्य दुर्मतेर्जायते फलम् । धेनुवत्सौ घृतस्यैतौ सितश्लक्ष्णांबरावृतौ ॥ १० ॥
সেই দুৰ্মতি লোকৰ বাবে পৰলোকীয় কোনো পুণ্যফল জন্মে নাহে। তেওঁলোক দুয়ো ঘৃতৰ গাই‑বাছুৰৰ দৰে, শুভ্ৰ মসৃণ বস্ত্ৰে আৱৃত।
Verse 11
शुक्तिकर्णाविक्षुपादौ शुद्धमुक्ताफलेक्षणौ । सितसूत्रशिरालौ च सितकंबलकंबलौ ॥ ११ ॥
তেওঁলোকৰ কাণ শঙ্খৰ দৰে, ভৰি ইক্ষুদণ্ডৰ দৰে, আৰু চকু নিৰ্মল মুক্তাৰ দৰে। মূৰত বগা সূতাৰ দৰে শিৰা, আৰু তেওঁলোক শুভ্ৰ উলৰ কম্বলৰে আৱৃত।
Verse 12
ताम्रगंडूकपृष्ठौ तौ सितचामरलोमकौ । विद्रुमक्रमगोपेतौ नवनीतस्तनान्वितौ ॥ १२ ॥
তেওঁলোক দুয়োৰ পিঠি তাম্ৰৰ জলপাত্ৰৰ দৰে; লোম বগা চামৰৰ গুচ্ছৰ দৰে। প্ৰবাল সদৃশ পাদে তেওঁলোকৰ গতি শোভিত, আৰু স্তন নৱনীতৰ দৰে কোমল আৰু পূৰ্ণ।
Verse 13
कांस्यदोहाविंद्रनीलमणिकल्पिततारकौ । सुवर्णश्रृंगाभरणौ शुद्धरौप्यखुरावुभौ ॥ १३ ॥
তেওঁলোকৰ দোহনৰ পাত্ৰ কাঁসাৰ; ইন্দ্ৰনীল মণিৰে গঢ়া তৰকাৰ দৰে অলংকাৰ দেহত জড়িত আছিল। শিং সোণৰ ভূষণে ভূষিত, আৰু দুয়োৰ খুৰ আছিল শুদ্ধ ৰূপাৰ।
Verse 14
नानाफलं समायुक्तौ घ्राणगन्धकरंडकौ । इत्येवं रचयित्वा तु धूपदीपैरथार्चयेत् ॥ १४ ॥
তেওঁ দুটা কৰণ্ডক সাজিব—এটাত নানাবিধ ফল, আৰু আনটাত ঘ্ৰাণক প্ৰীতিকৰ সুগন্ধি দ্ৰব্য। এইদৰে সজাই লৈ পাছত ধূপ আৰু দীপেৰে পূজা কৰিব।
Verse 15
या लक्ष्मीः सर्वभूतानां या च देवेष्ववस्थिता । धेनुरूपेण सा देवी मम शांतिं प्रयच्छतु ॥ १५ ॥
যি লক্ষ্মী সকলো জীৱৰ মাজত বাস কৰে আৰু দেৱতাসকলৰ মাজত প্ৰতিষ্ঠিত, সেই দেৱী গোৰূপে প্ৰকাশ হৈ মোক শান্তি দান কৰক।
Verse 16
देहस्था या च रुद्राणां शंकरस्य सदा प्रिया । धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु ॥ १६ ॥
যি দেৱী ৰুদ্ৰসকলৰ দেহত অধিষ্ঠিত আৰু শংকৰৰ সদা প্ৰিয়া, সেই দেৱী গোৰূপে আহি মোৰ পাপ দূৰ কৰক।
Verse 17
विष्णोर्वक्षसि या लक्ष्मीः स्वाहारूपा विभावसोः । चन्द्रार्कशक्रशक्तिर्या धेनुरूपास्तु सा श्रिये ॥ १७ ॥
যি লক্ষ্মী বিষ্ণুৰ বক্ষস্থলত বিরাজমান, অগ্নিত ‘স্বাহা’ৰূপে প্ৰকাশিত, আৰু চন্দ্ৰ-সূৰ্য-ইন্দ্ৰৰ শক্তি—সেই লক্ষ্মী কামধেনুৰূপে আমাৰ শ্ৰী-সমৃদ্ধি দান কৰক।
Verse 18
चतुर्मुखस्य या लक्ष्मीर्लक्ष्मीर्या धनदस्य च । लक्ष्मीर्या लोकपालानां सा धेनुर्वरदास्तु मे ॥ १८ ॥
চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মাৰ যি লক্ষ্মী, ধনদ (কুবেৰ)ৰ যি লক্ষ্মী, আৰু লোকপালসকলৰ যি লক্ষ্মী—সেই দিৱ্য ধেনু মোৰ বাবে বৰদায়িনী হওক।
Verse 19
स्वधा या पितृमुख्यानां स्वाहा यज्ञभुजा च या । सर्वपापहरा धेनुः सा मे शांतिं प्रयच्छतु ॥ १९ ॥
পিতৃমুখ্যসকলৰ বাবে যি ‘স্বধা’ আৰু যজ্ঞভাগ গ্ৰহণ কৰা দেৱসকলৰ বাবে যি ‘স্বাহা’, সৰ্বপাপহৰিণী সেই ধেনু মোক শান্তি দান কৰক।
Verse 20
एवमांमत्र्य तां धेनुं ब्राह्मणाय निवेदयेत् । विधानमेतद्धेनूनां सर्वासामिह पठ्यते ॥ २० ॥
এইদৰে শ্ৰদ্ধাৰে সম্বোধন কৰি সেই ধেনুটিক বিধিপূৰ্বক ব্ৰাহ্মণক নিবেদন কৰিব লাগে। ইয়াত সকলো ধেনুদানৰ এই বিধানেই পাঠ কৰা হৈছে।
Verse 21
यास्तु पापविनाशिन्यः कीर्तिता दशधेनवः । तासां स्वरूपं वक्ष्यामि शास्त्रोक्तं श्रृणु मोहिनि ॥ २१ ॥
যি পাপবিনাশিনী বুলি কীৰ্তিত দহ ধেনু আছে, সিহঁতৰ স্বৰূপ মই ক’ম। হে মোহিনী, শাস্ত্ৰোক্ত কথা শুনা।
Verse 22
प्रथमा गुडधेनुः स्याद् घृतधेनुरथापरा । तिलधेनुस्तृतीया च चतुर्थी जलसंज्ञिता ॥ २२ ॥
প্ৰথম গুড়ধেনু, তাৰ পিছত ঘৃতধেনু। তৃতীয় তিলধেনু আৰু চতুৰ্থী ‘জলধেনু’ নামে পৰিচিত।
Verse 23
पञ्चमी क्षीरधेनुश्च षष्ठी मधुमयी स्मृता । सप्तमी शर्कराधेनुर्दधिधेनुस्तथाष्टमी ॥ २३ ॥
পঞ্চমী ক্ষীৰধেনু, ষষ্ঠী মধুময়ী বুলি স্মৃত। সপ্তমী শর্কৰাধেনু আৰু অষ্টমী দধিধেনু।
Verse 24
रत्नधेनुश्च नवमी दशमी तु स्वरूपतः । कुंभाः स्युर्द्रवधेनूनां चेतरासां तु राशयः ॥ २४ ॥
নৱমী ৰত্নধেনু, দশমী স্বভাৱতঃ স্বৰূপধেনু। দ্ৰৱধেনুৰ বাবে কুম্ভ (ঘট) আৰু বাকীসকলৰ বাবে ৰাশি (ঢিপ) বিধেয়।
Verse 25
सुर्वणधेनुमप्यत्र केचिदिच्छंति सूरयः । नवनीतेन तैलेन तथा केऽपि महर्षयः ॥ २५ ॥
ইয়াত কিছুমান বিদ্বান লোকে দেৱলোকীয় সুবৰ্ণধেনুকো কামনা কৰে; তদ্ৰূপ কিছুমান মহর্ষিয়ে নবনীতা (মাখন) আৰু তেল বিচাৰে।
Verse 26
एतदेव विधानं स्यादेत एव ह्युपस्कराः । मन्त्रावाहनसंयुक्ताः सदा पर्वणि पर्वणि ॥ २६ ॥
এইটোৱেই কৰণীয় বিধান, আৰু এইবোৰেই প্ৰয়োজনীয় উপস্কৰ—সদায় প্ৰতিটো পৰ্বত মন্ত্রসহ আৰু আবাহন-সংযুক্তভাৱে।
Verse 27
यथाश्रद्धं प्रदातव्या भुक्तिमुक्तिफलप्रदाः । अनेकयज्ञफलदाः सर्वपापहराः शुभाः ॥ २७ ॥
শ্ৰদ্ধা আৰু সামৰ্থ্য অনুসাৰে এই দান দিব লাগে; ই ভোগ আৰু মোক্ষৰ ফল দিয়ে, বহু যজ্ঞৰ সমান ফল প্ৰদান কৰে, সকলো পাপ হৰণ কৰি মঙ্গলময়।
Verse 28
अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपातेऽथवा पुनः । युगादौ चैव मन्वादौ चोपरागादिपर्वसु ॥ २८ ॥
অয়ন, বিষুব, পুণ্য ব্যতীপাত, লগতে যুগাৰম্ভ আৰু মন্বন্তৰাৰম্ভত, আৰু গ্ৰহণ আদি পৰ্বসমূহত—(এই সময় বিশেষ পুণ্যময়)।
Verse 29
गुडधेन्वादयो देया भक्तिश्रद्धासमन्वितैः । तीर्थेषु स्वगृहे वापि गंगातीरे विशेषतः ॥ २९ ॥
ভক্তি আৰু শ্ৰদ্ধাৰে সমন্বিত লোকে গুড়ধেনু আদি দান দিব লাগে—তীৰ্থত বা নিজ গৃহতো; বিশেষকৈ গঙ্গাতীৰত।
Verse 30
एवं दत्वा विधानेन धेनुं द्विजवराय च । प्रदक्षिणीकृत्य विप्रं दक्षिणाभिः प्रतोष्य च ॥ ३० ॥
এইদৰে বিধি অনুসাৰে শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণক ধেনু দান কৰি, সেই বিপ্ৰক প্ৰদক্ষিণা কৰি দক্ষিণা দি সম্পূৰ্ণ সন্তুষ্ট কৰিব।
Verse 31
ऋत्विजः प्रीतिसंयुक्तो नमस्कृत्य विसर्जयेत् । ततः संपूजयेद्गंगां विधिना सुसमाहितः ॥ ३१ ॥
তাৰপিছত প্ৰীতিযুক্ত মনে ঋত্বিজসকলক নমস্কাৰ কৰি সন্মানেৰে বিদায় দিব। তাৰ অনন্তৰ সম্পূৰ্ণ সমাহিত হৈ বিধি অনুসাৰে দেৱী গঙ্গাৰ সংপূজা কৰিব।
Verse 32
अष्टमूर्तिधरां देवीं दिव्यरूपां निरीक्ष्य च । शालितंदुलप्रस्थेन द्विप्रस्थपयसा तथा ॥ ३२ ॥
অষ্টমূর্তি ধাৰণ কৰা দিব্যৰূপা দেৱীৰ দৰ্শন কৰি, এক প্ৰস্থ উৎকৃষ্ট শালি চাউল আৰু তদ্ৰূপে দুই প্ৰস্থ গাখীৰ নিবেদন কৰিব।
Verse 33
पायसं कारयित्वा च दत्वा मधु घृतं तथा । प्रत्येकं पलमात्रं च भक्तिभावेन संयुतः ॥ ३३ ॥
পায়স প্ৰস্তুত কৰি, মধু আৰু ঘৃতো দান কৰিব—প্ৰত্যেক এক পল পৰিমাণে—আৰু ভক্তিভাৱে যুক্ত হৈ নিবেদন কৰিব।
Verse 34
तत्पायसमपूपांश्च मोदका मंडलानि च । तथा गुंजार्द्धमात्रं च सुवर्णं रूप्यमेव च ॥ ३४ ॥
আৰু সেই পায়সৰ সৈতে অপূপ, মোদক আৰু মণ্ডল (গোল মিঠাই) নিবেদন কৰিব; লগতে অর্ধ গুঞ্জা পৰিমাণে সোণ আৰু ৰূপ (চাঁদি)ও দান কৰিব।
Verse 35
चंदनागरुकर्पूरकुंकुमानि च गुग्गुलम् । बिल्वपत्राणि दूर्वाश्च रोचना सितचंदनम् ॥ ३५ ॥
চন্দন, আগৰু, কৰ্পূৰ, কুঙ্কুম আৰু গুগ্গুল; বিল্বপাত আৰু দূৰ্বা; ৰোচনা আৰু শ্বেতচন্দন—এইবোৰো (অৰ্পণৰ বাবে) উপযুক্ত।
Verse 36
नीलोत्पलानि चान्यानि पुष्पाणि सुरभीणि च । यथाशक्ति महाभक्त्या गंगायां चैव निक्षिपेत् ॥ ३६ ॥
নীল পদুম আৰু আন সুগন্ধি ফুলবোৰো, যিমান পাৰে, মহাভক্তিৰে গঙ্গাত অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 37
मन्त्रेणानेन सुभगे पुराणोक्तेन चापि हि । ॐगंगायै नारायण्यै शिवायै च नमोनमः ॥ ३७ ॥
হে সুভগে! পুৰাণোক্ত এই মন্ত্ৰে (নমস্কাৰ কৰিব)—“ওঁ গঙ্গায়ৈ, নাৰায়ণ্যৈ, শিৱায়ৈ—নমো নমঃ।”
Verse 38
एतदेव विधानं तु मासि मासि च मोहिनि । पौर्णमास्याममायां वा कार्यं प्रातः समाहितैः ॥ ३८ ॥
হে মোহিনী! এই বিধান মাহে মাহে, পূৰ্ণিমা বা অমাৱস্যাত, সমাহিতচিত্ত লোকসকলে পুৱাতে পালন কৰিব লাগে।
Verse 39
वर्षं यस्तु नरो भक्त्या यथा शक्त्यर्चयन्मुदा । हविष्याशी मिताहारो ब्रह्मचर्यसमन्वितः ॥ ३९ ॥
যি মানুহে এক বছৰ ধৰি ভক্তিৰে, আনন্দে, যিমান পাৰে পূজা কৰে—হবিষ্যভোজী, মিতাহাৰী আৰু ব্ৰহ্মচৰ্যসমন্বিত—(সি ফল লাভ কৰে)।
Verse 40
दिने वापि तथा रात्रौ नियमेन च मोहिनि । संवत्सरान्ते तस्यैषा गंगा दिव्यवपुर्द्धरा ॥ ४० ॥
হে মোহিনী, দিন হওক বা ৰাতি, যি নিয়ম মানি ব্ৰত পালন কৰে, বছৰৰ অন্তত সেই দিব্যদেহধাৰিণী গঙ্গা তাৰ আগত প্ৰত্যক্ষ হয়।
Verse 41
दिव्यमाल्यांबरा चैव दिव्यरत्नविभूषिता । प्रत्यक्षरूपा पुरतस्तिष्ठत्येव वरप्रदा ॥ ४१ ॥
তেওঁ দিব্য মালা আৰু দিব্য বস্ত্ৰে শোভিত, দিব্য ৰত্নে অলংকৃত; প্ৰত্যক্ষৰূপে সন্মুখত থিয় হৈ থাকে—বৰদায়িনী।
Verse 42
एवं प्रत्यक्षरूपां तां गंगां दिव्यवपुर्द्धराम् । दृष्ट्वा स्वचक्षुषा मर्त्यः कृतकृत्यो भवेच्छुभे ॥ ४२ ॥
হে শুভে, এইদৰে প্ৰত্যক্ষৰূপে দিব্যদেহধাৰিণী সেই গঙ্গাক নিজৰ চকুৰে দেখি মর্ত্য কৃতকৃত্য হয়।
Verse 43
यान्यान्कामयते मर्त्यः कामांस्तांस्तानवाप्नुयात् । निष्कामस्तु लभेन्मोक्षं विप्रस्तेनैव जन्मना ॥ ४३ ॥
মর্ত্য যি যি কামনা কৰে, সেই সেই কাম্য বস্তু লাভ কৰে; কিন্তু যি নিষ্কাম, সি মোক্ষ লাভ কৰে—সেই ভাবজন্মে সি সত্য বিপ্ৰ হয়।
Verse 44
एतद्विधानं च मयोदितं ते पृष्टं हि सर्वं गुडधेनुपूर्वम् । गंगार्चनं मुक्तिकरं व्रतं त्त सांवत्सरं श्रीपतितुष्टिदं हि ॥ ४४ ॥
তুমি যেনেকৈ সুধিছিলা, গুড়-ধেনু অৰ্পণৰ পৰা আৰম্ভ কৰি সেই সমগ্ৰ বিধান মই কৈ দিলোঁ। গঙ্গাৰ্চনৰ এই ব্ৰত মুক্তিদায়ক; ইয়াক পূৰ্ণ এক বছৰ পালন কৰিব লাগে, আৰু ই নিশ্চিতভাৱে শ্ৰীপতিক সন্তুষ্ট কৰে।
Verse 45
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे गंगामाहात्म्ये गुडधेनुविधिकथनं नाम द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४२ ॥
এইদৰে শ্ৰী বৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ উত্তৰভাগত, মোহিনী–বসু সংলাপান্তৰ্গত গঙ্গা-মাহাত্ম্যত “গুড়ধেনু-বিধিৰ বৰ্ণনা” নামৰ বিয়াল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল ॥ ৪২ ॥
It functions as a paradigmatic dhenu-dāna: a symbolic ‘cow’ constructed from a valuable substance and ritually animated through Lakṣmī-centered invocations, then transferred to a brāhmaṇa. The chapter treats it as both expiatory (pāpa-nāśa) and prosperity-generating (śrī-prada), while also serving as the gateway into Gaṅgā-oriented vrata practice.
Guḍa-dhenū (jaggery), ghṛta-dhenū (ghee), tila-dhenū (sesame), jala-dhenū (water), kṣīra-dhenū (milk), madhu-dhenū (honey), śarkarā-dhenū (sugar), dadhi-dhenū (curd), ratna-dhenū (gems), and rūpa-dhenū (‘form’/golden form).
After prescribing the donation rite and its calendrical suitability, it instructs a structured Gaṅgā pūjā with specified offerings and a recurring monthly observance. The culmination is a yearlong vow in which Gaṅgā becomes manifest (darśana), granting desired aims to the desirous and liberation to the desireless, aligning tīrtha devotion with mokṣa-dharma.