বসুৱে মোহিনীক গঙ্গা-অৱগাহন (পবিত্ৰ স্নান) আদি বিধিৰ ফল শিকাই গঙ্গাক পুণ্যবর্ধিনী আৰু পিতৃ-উদ্ধাৰৰ প্ৰত্যক্ষ বাহিনী বুলি বৰ্ণনা কৰে। গঙ্গাতীৰত সন্ধ্যা-উপাসনা, কুশ-তিলসহ পিতৃ-তৰ্পণ, আৰু গঙ্গাজলৰ এনে মহিমা কোৱা হৈছে যে নৰকস্থ পিতৃসকলেও তাত উদ্ধাৰলাভ পায়। গঙ্গাস্নানক নিত্য শিৱলিঙ্গ-পূজা, মন্ত্ৰজপ—অষ্টাক্ষৰী ‘ওঁ নমো নাৰায়ণায়’ আৰু পঞ্চাক্ষৰী ‘ওঁ নমঃ শিৱায়’—আৰু গঙ্গাতীৰৰ মাটিৰে মূর্তি/লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠাৰ সৈতে সংযোগ কৰি, নিত্য অৰ্পণ-নিমজ্জনে অনন্ত পুণ্য হয় বুলি কোৱা হৈছে। বৈশাখত অক্ষয় তৃতীয়া আৰু কাৰ্তিকত ৰাতিজাগৰণসহ বিষ্ণু, গঙ্গা আৰু শম্ভুৰ ভক্তিপূৰ্ণ অৰ্ঘ্য-অৰ্পণৰ ব্ৰত-কল্প বিশেষকৈ উল্লেখিত। পিছৰ ভাগত দানশাস্ত্ৰৰ তালিকা—ঘৃতধেনু, গোদান, সোণ, ভূমিদান (নিবর্তন মাপ), গ্ৰামদান, গঙ্গাতীৰত উপবন আৰু গৃহ-নিৰ্মাণ—আৰু প্ৰতিটো দানৰ ফল বিষ্ণুলোক, শিৱলোক, ব্ৰহ্মলোক, ইন্দ্ৰলোক, গন্ধৰ্বলোক আদিৰ সৈতে জড়িত কৰি, শেষত জ্ঞান আৰু ব্ৰহ্মসাক্ষাৎকাৰক পৰম লক্ষ্য বুলি উপসংহাৰ কৰে।
Verse 1
वसुरुवाच । अथावगाहनादीनां कर्मणां फलमुच्यते । सावधाना श्रृणुष्व त्वं ब्रह्मपुत्रि नृपप्रिये ॥ १ ॥
বাসুৱে ক’লে—এতিয়া অৱগাহন (তীৰ্থস্নান) আদি কৰ্মৰ ফল কোৱা হ’ব। হে ব্ৰহ্মপুত্ৰী, নৃপপ্ৰিয়ে, মনোযোগেৰে শুনা।
Verse 2
यैः पुण्यवाहिनी गंगा सकृद्भक्त्यावगाहिता । तेषां कुलानां लक्षं तु भवात्तारयते शिवा ॥ २ ॥
যিসকলে পুণ্যবাহিনী গঙ্গাত একবাৰো ভক্তিৰে অৱগাহন কৰিছে, শিৱা-স্বৰূপিণী গঙ্গাই তেওঁলোকৰ কুলৰ লক্ষ প্ৰজন্মক ভববন্ধনৰ পৰা তাৰে।
Verse 3
सामान्यस्थानतो देवि तत्र संध्या ह्युपासिता । पुण्यं लक्षगुणं कर्तुं समर्था द्विजपावनी ॥ ३ ॥
হে দেবী, সাধাৰণ স্থানৰ পৰাও য’ত সন্ধ্যা-উপাসনা কৰা হয়, তাত ই দ্বিজসকলক পৱিত্ৰ কৰি পুণ্য লক্ষগুণ বৃদ্ধি কৰিবলৈ সক্ষম হয়।
Verse 4
दत्ताः पितृभ्यो यत्रापस्तनयैः श्रद्धयान्वितैः । अक्षयां तु प्रकुर्वंति तृप्तिं मोहिनि दुर्लभाम् ॥ ४ ॥
হে মোহিনী, য’ত শ্ৰদ্ধাযুক্ত অপস্তনয় (বংশধৰ) পিতৃসকললৈ জল-অৰ্ঘ্য দিয়ে, তাত ই দুৰ্লভ অক্ষয় তৃপ্তি দান কৰে।
Verse 5
यावंतश्च तिला मर्त्यार्गृहीताः पितृकर्मणि । तावद्वर्षसहस्राणि पितरः स्वर्गवासिनः ॥ ५ ॥
পিতৃকৰ্মত মর্ত্যই যিমান তিল গ্ৰহণ কৰে, সিমান সহস্ৰ বছৰ পিতৃসকল স্বৰ্গত বাস কৰে।
Verse 6
पितृलोकेषु ये केचित्सर्वेषां पितरः स्थिताः । तर्प्यमाणाः परां तृप्तिं यांति गंगाजलैः शुभैः ॥ ६ ॥
পিতৃলোকসমূহত অৱস্থিত যি কোনো সকলো পিতৃ আছে, তেওঁলোক শుభ গঙ্গাজলে তৰ্পণ পালে পৰম তৃপ্তি লাভ কৰে।
Verse 7
य इच्छेत्सफलं जन्म संततिं वा शुभानने । स पितॄंस्तर्पयेद्गंगामभिगम्य सुरांस्तथा ॥ ७ ॥
হে শুভাননে, যি সফল জীৱন বা সন্ততি কামনা কৰে, সি গঙ্গাৰ ওচৰলৈ গৈ পিতৃসকলক তৰ্পণ দিব আৰু তেনেদৰে দেৱতাসকলকো অৰ্পণ কৰিব।
Verse 8
ये मता दुर्गता मर्त्यास्तर्पितास्तत्कुलोद्भवैः । कुशैस्तिलैर्गांगजलैस्ते प्रयांति हरेः पदम् ॥ ८ ॥
যিসকল মৃত মর্ত্যক দুৰ্গতিপ্ৰাপ্ত বুলি ধৰা হয়, তেওঁলোকো নিজ বংশধৰসকলে কুশ, তিল আৰু গঙ্গাজলেৰে তৰ্পণ কৰি তৃপ্ত কৰিলে শ্ৰীহৰিৰ পৰম পদ লাভ কৰে।
Verse 9
स्वर्गसस्थाश्च ये केचित्पितरः पुण्यशीलिनः । ते तर्पिता गांगजलैर्मोक्षे यांति विधेर्वचः ॥ ९ ॥
স্বৰ্গত অৱস্থিত যিসকল পুণ্যশীল পিতৃগণ আছে, তেওঁলোক গঙ্গাজল তৰ্পণে তৃপ্ত হৈ শাস্ত্ৰবিধান অনুসাৰে মোক্ষ লাভ কৰে।
Verse 10
मासं तर्पणमात्रेण पिंडसंपातनेन च । गंगायां पितरः सर्वे सुप्रीताः सूर्यवर्चसः ॥ १० ॥
গঙ্গাত এক মাহ কেৱল তৰ্পণ আৰু পিণ্ডদান কৰিলেই, সকলো পিতৃগণ অতি তৃপ্ত হৈ সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান হয়।
Verse 11
अप्सरो गणणसंयुक्तान्हेमरत्नविभूषितान् । मुक्ताजालपरिच्छन्नान्वेणुवीणानिनादितान् ॥ ११ ॥
তেওঁ অপ্সৰাসকলৰ দল দেখিলে—সোণ আৰু ৰত্নে বিভূষিত, মুক্তাৰ জালে আচ্ছাদিত, আৰু বেণু-ৱীণাৰ নাদে মুখৰিত।
Verse 12
भेरीशंखमृदंगादिनिर्घोषान्स्रग्विभूषितान् । गन्धर्वदेहरुचिरान्दिव्यभोगसमन्वितान् ॥ १२ ॥
তেওঁ দেখিলে—মালাৰে বিভূষিত, ভেৰী-শঙ্খ-মৃদঙ্গ আদি ধ্বনিত মুখৰিত, গন্ধৰ্বসদৃশ ৰুচিৰ দেহকান্তিযুক্ত, আৰু দিব্য ভোগে সমন্বিত।
Verse 13
आरुह्य तु विमानाग्र्यान्ब्रह्यलोकं प्रयांति हि । गंगायां तु नरः स्नात्वा यो नित्यं लिंगमर्चयेत् ॥ १३ ॥
সিহঁতে নিশ্চয় শ্ৰেষ্ঠ বিমানত আৰোহণ কৰি ব্ৰহ্মলোকলৈ যায়। যি মানুহে গংগাত স্নান কৰি নিত্য শিৱলিঙ্গৰ অৰ্চনা কৰে, সি সেই ফল লাভ কৰে।
Verse 14
एकेन जन्मना मोक्षं परमान्पोति स ध्रुवम् । अग्निहोत्राणि वेदाश्च यज्ञाश्च बहुदक्षिणाः ॥ १४ ॥
সি একে জন্মতেই নিশ্চিতভাৱে পৰম মোক্ষ লাভ কৰে। অগ্নিহোত্ৰ, বেদ আৰু বহু দক্ষিণাসহ যজ্ঞসমূহো (এই লাভৰ তুল্য নহয়)।
Verse 15
गंगायां लिंगपूजायाः कोट्यंशेनापि नो समाः । पितॄनुदिश्य वा देवान्गंगांभिभिः प्रसिंचयेत् ॥ १५ ॥
গংগাত লিঙ্গপূজাৰ সমান অন্য কোনো কৰ্ম কোটি ভাগৰ এক ভাগো নহয়। অথবা পিতৃগণ বা দেৱতাক উদ্দেশ কৰি গংগাজলেৰে সিঞ্চন কৰা উচিত।
Verse 16
तृप्ताः स्युस्तस्य पितरो नरकस्थाश्च तत्क्षणात् । मृत्कुंभात्ताम्रकुंभैस्तु स्नानं दशगुणं स्मृतम् ॥ १६ ॥
তাৰ পিতৃসকল সেই ক্ষণতেই তৃপ্ত হয়, তেওঁলোক নৰকত থাকিলেও। আৰু মাটিৰ কুম্ভৰ তুলনাত তাম্ৰ কুম্ভেৰে স্নানৰ পুণ্য দহগুণ বুলি স্মৃত।
Verse 17
रौप्यैः शतगुणं पुण्यं हेमैः कोटिगुणं स्मृतम् । एवमर्घे च नैवेद्ये बलिपूजादिषु क्रमात् ॥ १७ ॥
ৰৌপ্যৰে পুণ্য শতগুণ আৰু হেমেৰে কোটিগুণ বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে। তেনেদৰে অৰ্ঘ্য, নৈবেদ্য, বলি, পূজা আদি কৰ্মতো ক্ৰমে এই বৃদ্ধি প্ৰযোজ্য।
Verse 18
पात्रां तरविशेषेण फलं चैवोत्तरोत्तरम् । विभवे सति यो मोहान्न कुर्याद्विधिविस्तरम् ॥ १८ ॥
পাত্ৰ বিশেষ নহ’লেও দানদ্ৰব্যৰ উৎকৰ্ষ অনুসাৰে ফল ধাপে ধাপে বৃদ্ধি পায়। কিন্তু সামৰ্থ্য থাকিও মোহবশে বিধিৰ পূৰ্ণ বিস্তাৰ নকৰা জনে উচ্চ ফল নাপায়।
Verse 19
न स तत्कर्मफलभाग्देवद्रोही प्रकीर्त्यते । देवानां दर्शनं पुण्यं दर्शनात्स्पर्शनं वरम् ॥ १९ ॥
দেৱদ্ৰোহী জনক সেই কৰ্মফলৰ ভাগী বুলি কোৱা নহয়। দেৱদৰ্শন পুণ্যদায়ক; আৰু দৰ্শনতকৈও শ্ৰেষ্ঠ হৈছে পবিত্ৰ স্পৰ্শ।
Verse 20
स्पर्शनादर्चनं श्रेष्ठं घृतस्नानमतः परम् । प्राहुर्गंगाजलैः स्नानं घृतस्नानसमं बुधाः ॥ २० ॥
স্পৰ্শতকৈ শ্ৰেষ্ঠ অর্চনা; আৰু তাৰো ওপৰত ঘৃতস্নান। জ্ঞানীসকলে কয়—গঙ্গাজলত স্নান ঘৃতস্নানসম পুণ্যদায়ক।
Verse 21
अर्घ्यं द्रव्यविशेषेण गंगातोयेन यः सकृत् । मागधप्रस्थमात्रेण ताम्रपात्रस्थितेन च ॥ २१ ॥
যি জনে গঙ্গাজলৰে নিৰ্দিষ্ট দ্ৰব্যসহ একবাৰো অৰ্ঘ্য দান কৰে—মাগধ প্ৰস্থ পৰিমাণে আৰু তাম্ৰপাত্ৰত ৰাখি—সেই জনে উক্ত পুণ্য লাভ কৰে।
Verse 22
देवताभ्यः प्रदद्यात्तु स्वकीयपितृभिः सह । पुत्रपौत्रैश्च संयुक्तः स च वै स्वर्गमाप्नुयात् । आपः क्षीरं कुशाग्राणि घृतं दधि तथा मधु ॥ २२ ॥
দেৱতাসকললৈ অৱশ্যেই নিবেদন কৰিব লাগে, আৰু নিজৰ পিতৃসকলৰ সৈতে একেলগেও। পুত্ৰ-পৌত্ৰসহ যি এইদৰে কৰে, সি নিশ্চয় স্বৰ্গ লাভ কৰে। (নিবেদ্যত) জল, দুধ, কুশাগ্ৰ, ঘৃত, দধি আৰু মধু থাকে।
Verse 23
रक्तानि करवीराणि तथा वै रक्तचन्दनम् । अष्टाङ्गैरेष युक्तोऽर्घो भानवे परिकीर्तितः ॥ २३ ॥
ৰঙা কৰবীৰ ফুল আৰু ৰঙা চন্দন সংযোজন কৰি, অষ্টাঙ্গে সমৃদ্ধ এই অৰ্ঘ্য ভানু (সূৰ্যদেৱ)ৰ বাবে যথোচিত বুলি কীৰ্তিত।
Verse 24
विष्णोः शिवस्य सूर्य्यस्य दुर्गाया ब्रह्मणस्तथा । गंगातीरे प्रतिष्ठां तु यः करोति नरोत्तमः ॥ २४ ॥
যি শ্ৰেষ্ঠ মানুহে গঙ্গাতীৰত বিষ্ণু, শিৱ, সূৰ্য, দুৰ্গা আৰু ব্ৰহ্মাৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে, সি মহাপুণ্যৰ অধিকাৰী হয়।
Verse 25
तथैवायतनान्येषां कारयत्यपि शक्तितः । अन्यतीर्थेषु करणात्कोटिगुणं भवेत् ॥ २५ ॥
তদ্ৰূপে, যি নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে আন আন আয়তন/মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰায়, অন্য তীৰ্থত তেনে কৰিলে পুণ্য কোটি গুণ বৃদ্ধি পায়।
Verse 26
गंगातीरसमुद्भूतमृदा लिगानि शक्तितः । सलक्षणानि कृत्वा तु प्रतिष्ठाप्य दिने दिने ॥ २६ ॥
গঙ্গাতীৰৰ পৰা উৎপন্ন মাটিৰে, নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে লক্ষণযুক্ত শিৱলিঙ্গ গঢ়ি, সেয়া দিনে দিনে প্ৰতিষ্ঠা কৰিব লাগে।
Verse 27
मंत्रेश्च पत्रपुष्पाद्यैः पूजयित्वा च शक्तितः । गंगायां निक्षिपेन्नित्यं तस्य पुण्यमनंतकम् ॥ २७ ॥
মন্ত্ৰ আৰু পত্র-পুষ্পাদি দ্বাৰা নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে পূজা কৰি, নিত্য গঙ্গাত নিক্ষেপ/অৰ্পণ কৰিব লাগে; তাৰ পুণ্য অনন্ত হয়।
Verse 28
सर्वानंदप्रदायिन्यां गंगायां यो नरोत्तमः । अष्टाक्षरं जपेद्भक्त्य मुक्तिस्तस्य करे स्थिता ॥ २८ ॥
যি নৰোত্তমে সৰ্বানন্দদায়িনী গঙ্গাত ভক্তিভাৱে অষ্টাক্ষৰ মন্ত্র জপ কৰে, তাৰ মুক্তি যেন হাতৰ তলুৱাত স্থিত হয়।
Verse 29
नमो नारायणायेति प्रणवाद्यं नियम्य च । षण्मासं जपतः सर्वा ह्युपतिष्ठंति सिद्धयः ॥ २९ ॥
প্ৰণৱসহ ‘ওঁ নমো নাৰায়ণায়’ মন্ত্রটি নিয়মে সংযম কৰি যি ছয় মাহ জপ কৰে, তাৰ ওচৰত সকলো সিদ্ধি নিশ্চয় উপস্থিত হয়।
Verse 30
नमः शिवायेति मंत्रं सतारं विधिना तु यः । चतुर्विशतिलक्षं वै जपेत्साक्षात्सशंकरः ॥ ३० ॥
যি বিধিপূৰ্বক প্ৰণৱসহ ‘ওঁ নমঃ শিৱায়’ মন্ত্র চৌব্বিশ লক্ষবাৰ জপ কৰে, সি সাক্ষাৎ শংকৰস্বৰূপ হয়।
Verse 31
पंचाक्षरी सिद्धविद्या शिव एव न संशयः । अपवित्रः पवित्रो वा जपन्निष्पातको भवेत् ॥ ३१ ॥
পঞ্চাক্ষৰী সিদ্ধবিদ্যা—নিঃসন্দেহে ই সাক্ষাৎ শিৱ। অপবিত্ৰ হওক বা পবিত্ৰ, জপ কৰিলে পাপমুক্ত হয়।
Verse 32
पूजितायां तु गंगायां पूजिताः सर्व देवताः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजयेदमरापगाम् ॥ ३२ ॥
গঙ্গা পূজিত হলে সকলো দেৱতাই পূজিত হয়। সেয়ে সৰ্বপ্ৰয়াসে অমৰাপগা—দিব্য গঙ্গা—ৰ আৰাধনা কৰা উচিত।
Verse 33
चतुर्भुजां त्रिनेत्रां च सर्वावयवशोभिताम् । रत्नकुंभसितांभोजवराभयकरं शुभाम् ॥ ३३ ॥
সেই শুভা দেৱী চতুৰ্ভুজা আৰু ত্ৰিনেত্ৰা, সৰ্বাঙ্গে দীপ্তিময়; ৰত্নকুম্ভ আৰু শ্বেত পদ্ম ধৰি বৰদা আৰু অভয়-মুদ্ৰা প্ৰদৰ্শন কৰে।
Verse 34
श्वेतवस्त्रपरीधानां मुक्तामणिविभूषिताम् । सुप्रसन्नां सुवदनां करुणार्द्रहृदंबुजाम् ॥ ३४ ॥
সেই দেৱী শ্বেত বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি মুক্তা-মণিৰে বিভূষিতা; অতি প্ৰসন্ন, সুন্দৰ মুখমণ্ডলযুক্ত, আৰু কৰুণাৰে আর্দ্ৰ পদ্মহৃদয়া।
Verse 35
सुधाप्लावितभूपृष्ठां त्रैलोक्यनमितां सदा । ध्यात्वा जलमयीं गंगां पूजयन्पुण्यभाग्भवेत् ॥ ३५ ॥
যি গঙ্গাদেৱীক ধ্যান কৰে—যাঁৰ জলে পৃথিৱী অমৃতসমে প্লাবিত হয় আৰু যাঁক ত্ৰিলোক সদা নমে—আৰু জলৰূপে তেওঁৰ পূজা কৰে, সি মহাপুণ্যৰ ভাগী হয়।
Verse 36
मासार्द्धमपि यस्त्वेवं नैरंतर्येण पूजयेत् । स एव देवसदृशो बहुकाले फलाधिकः ॥ ३६ ॥
যি এইদৰে নিৰন্তৰ অর্ধমাস মাত্ৰও পূজা কৰে, সি দেৱসদৃশ হয় আৰু দীঘল সময়ত তাতকৈও অধিক ফল লাভ কৰে।
Verse 37
वैशाखशुक्लसप्तम्यां जह्नुना जाह्नवी पुरा । क्रोधात्पीता पुनस्त्यक्ता कर्णरंघ्रात्तु दक्षिणात् ॥ ३७ ॥
পূৰ্বতে বৈশাখ শুক্ল সপ্তমীত, ক্ৰোধবশ ঋষি জহ্নুৱে জাহ্নৱী (গঙ্গা)ক পান কৰিছিল; পিছত ত্যাগ কৰোঁতে তেওঁ তেওঁৰ দক্ষিণ কৰ্ণৰন্ধ্ৰৰ পৰা প্ৰকাশ পাইছিল।
Verse 38
तां तत्र पूजयेद्देवीं गंगां गगनमेखलाम् । अक्षयायां तु वैशाखे कार्तिकेऽपि शुभानने ॥ ३८ ॥
তাত আকাশ-মেখলা স্বৰূপা দেৱী গংগাৰ পূজা কৰিব লাগে—বিশেষকৈ বৈশাখৰ অক্ষয়া তৃতীয়াত, আৰু কাৰ্তিক মাহতো, হে শুভাননে।
Verse 39
रात्रौ जागरणं कृत्वा यवान्नैश्च तिलैस्तथा । विष्णुं गंगां च शंभुं च पूजयेद्भक्ति भावतः ॥ ३९ ॥
ৰাতি জাগৰণ কৰি, যৱ-অন্ন আৰু তিল অৰ্পণসহ, ভক্তিভাৱে বিষ্ণু, গংগা আৰু শম্ভুৰ পূজা কৰিব লাগে।
Verse 40
तथा सुगंधैः कुसुमैः कुंकुमागरुमंदनैः । तुलसीबिल्वपत्राद्यैर्मातुलुंगफलादिभिः ॥ ४० ॥
তদ্ৰূপ সুগন্ধি কুসুম, কুঙ্কুম, অগৰু আৰু চন্দন, তুলসী আৰু বিল্বপত্ৰাদি, আৰু মাতুলুঙ্গ (চিট্ৰন) ফল আদি অৰ্পণ কৰি (পূজা কৰিব লাগে)।
Verse 41
धूपैर्दीपैश्च नैवेद्यैर्यथा विभवविस्तरैः । कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च ॥ ४१ ॥
ধূপ, দীপ আৰু নৈবেদ্যৰে—নিজৰ সামৰ্থ্য আৰু বৈভৱ অনুসাৰে—(তাৰ পুণ্য) সহস্ৰ কোটি কল্প আৰু শত কোটি কল্প পৰ্যন্ত স্থায়ী হয়।
Verse 42
दिव्यं विमानमास्थाय विष्णुलोके महीयते । ततो महीतलं प्राप्य राजा भवति धार्मिकः ॥ ४२ ॥
দিব্য বিমান আৰোহণ কৰি সি বিষ্ণুলোকত মহীয়ান হয়; তাৰ পাছত পৃথিৱীত আহি ধৰ্মনিষ্ঠ ৰজা হয়।
Verse 43
भुक्त्वा विविधसौख्यानि रूपशीलगुणान्वितः । देहांते ज्ञानवान्भूत्वा शिवसायुज्यमाप्नुयात् ॥ ४३ ॥
সি নানাবিধ সুখ ভোগ কৰি, ৰূপ‑শীল‑গুণে সমন্বিত হৈ, দেহান্তত সত্যজ্ঞান লাভ কৰি শিৱ‑সায়ুজ্য প্ৰাপ্ত হয়।
Verse 44
यज्ञो दानं तपो जप्यं श्राद्धं च सुरपूजनम् । गंगायां तु कृतं सर्वं कोटिकोटिगुणं भवेत् ॥ ४४ ॥
যজ্ঞ, দান, তপ, জপ, শ্ৰাদ্ধ আৰু দেৱপূজা—এই সকলো গঙ্গাত কৰা হলে কোটি‑কোটি গুণ ফল হয়।
Verse 45
यस्त्वक्षयतृतीयायां गंगातीरे ददाति वै । घृतधेनुं विधानेन तस्य पुण्यफलं श्रृणु ॥ ४५ ॥
যি অক্ষয় তৃতীয়াত গঙ্গাতীৰত বিধিপূৰ্বক ঘৃতধেনু দান কৰে, তাৰ পুণ্যফল শুনা।
Verse 46
कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । सहस्रादित्यसंकाशः सर्वकामसमन्वितः ॥ ४६ ॥
সহস্ৰ কোটি কল্প আৰু শত কোটি কল্প পৰ্যন্তও, সি সহস্ৰ সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান হৈ সৰ্বকাম‑সিদ্ধিৰে সমন্বিত থাকে।
Verse 47
हेमरत्न मये चित्रे विमाने हंसभूषिते । स्वकीयपितृभिः सार्द्धं ब्रह्मलोके महीयते ॥ ४७ ॥
সোণ‑ৰত্নময় বিচিত্ৰ, হাঁহে অলংকৃত বিমানে আৰূঢ় হৈ, সি নিজৰ পিতৃসকলৰ সৈতে ব্ৰহ্মলোকত মহীয়ান হয়।
Verse 48
ततस्तु जायते विप्रो गंगातीरे धनान्वितः । अंते तु ब्रह्मविद्भूत्वा मोक्षमाप्नोत्यसंशयः ॥ ४८ ॥
তাৰ পাছত সি গঙ্গাতীৰত ধনসম্পন্ন ব্ৰাহ্মণ ৰূপে জন্ম লয়; আৰু অন্তত ব্ৰহ্মবিদ হৈ নিঃসন্দেহে মোক্ষ লাভ কৰে।
Verse 49
तथैव गोप्रदानं च विधिना कुरुते तु यः । गोलोमसंख्यवर्षाणि स्वर्गलोके महीयते ॥ ४९ ॥
একেদৰে যি বিধিপূৰ্বক গোধন কৰে, সি গোৰোমৰ সংখ্যাৰ সমান বছৰ স্বৰ্গলোকত সন্মানিত হয়।
Verse 50
जायते च कुले पश्चाद्धनधान्यसमाकुले । रत्नकांचनभूपूर्णे शीलविद्यायशोन्विते ॥ ५० ॥
তাৰ পাছত সি ধন-ধান্যৰে পৰিপূৰ্ণ, ৰত্ন আৰু সোণে ভৰা, আৰু শীল-বিদ্যা-যশে সমৃদ্ধ কুলত জন্ম লয়।
Verse 51
स भुक्त्वा विपुलान्भोगान्पुत्रपौत्रसमन्वितः । मोक्षभागी भवेन्नृनं नात्रकार्या विचारणा ॥ ५१ ॥
সি বিপুল ভোগ ভোগ কৰি, পুত্ৰ-পৌত্ৰসহিত হৈ, মানুহৰ মাজত মোক্ষৰ অধিকাৰী হয়; ইয়াত অধিক বিচাৰ্য নাই।
Verse 52
कपिला यदि दत्ता स्याद्विधिना वेदपारगे । नरकस्थान्पितॄन्सर्वान्स्वर्गं नयति वै तदा ॥ ५२ ॥
যদি বিধিপূৰ্বক বেদপাৰগ ব্ৰাহ্মণক কপিলা গাই দান দিয়া হয়, তেন্তে নৰকস্থ সকলো পিতৃ নিঃসন্দেহে স্বৰ্গলৈ গমন কৰে।
Verse 53
भूमिं निवर्तनमितां गंगातीरे ददाति यः । भूमिरेणुप्रमाणाब्दं ब्रह्मविष्णुशिवातिगः ॥ ५३ ॥
যি গঙ্গাতীৰত এক নিবর্তন-পরিমিত ভূমি দান কৰে, সি সেই ভূমিৰ ধূলিকণাৰ সংখ্যাৰ সমান বছৰ ব্রহ্মা, বিষ্ণু আৰু শিৱকো অতিক্ৰম কৰি মহাফল লাভ কৰে।
Verse 54
जायते च पुनर्भूमौ सप्तद्वीपपतिर्भवेत् । भेरीशंखादिनिर्घोषैर्गीतवादित्रनिःस्वनैः ॥ ५४ ॥
সি পুনৰায় পৃথিৱীত জন্ম লৈ সপ্তদ্বীপৰ অধিপতি হয়; ভেৰী-শঙ্খৰ ঘোষ আৰু গীত-বাদ্যৰ নাদ-প্ৰতিধ্বনিত তাৰ ঐশ্বৰ্য প্ৰকাশ পায়।
Verse 55
स्तुतिभिर्मागघानां च सुप्तोऽसौ प्रतिबुध्यते । सर्वसौख्यान्यवाप्येह सर्वधर्मपरायणः ॥ ५५ ॥
মাগধ ভাটসকলৰ স্তুতিগীতে সি নিদ্ৰাৰ পৰা জাগে; আৰু এই লোকতেই সৰ্বধৰ্ম-পরায়ণ হৈ সকলো সুখ লাভ কৰে।
Verse 56
नरकस्थान्पितॄन्सर्वान्प्रापयित्वा दिवं तथा । स्वर्गस्थितान्मोक्षयित्वा स्वयं ज्ञानी च मोहिनि ॥ ५६ ॥
হে মোহিনী! যি নৰকস্থ সকলো পিতৃক স্বৰ্গলৈ প্ৰাপয় আৰু স্বৰ্গস্থসকলকো মোক্ষ দান কৰি মুক্ত কৰে—সি নিজে জ্ঞানী হয়।
Verse 57
अंते ज्ञानासिना छित्वा अविद्यां पंचपर्विकाम् । परं वैराग्यमापन्नः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ५७ ॥
অন্তত জ্ঞান-খড়্গে পাঁচ গাঁঠযুক্ত অবিদ্যাক ছিন্ন কৰি, পৰম বৈৰাগ্য লাভ কৰি সি পৰব্ৰহ্মত উপনীত হয়।
Verse 58
सप्तहस्तेन दंडेन त्रिंशद्दंडा निवर्तनम् । त्रिभागहीनं गोचर्म मानमाह विधिः स्वयम् ॥ ५८ ॥
সাত হাতৰ দণ্ডে মাপিলে ত্ৰিশ দণ্ড মিলি এক ‘নিবর্তন’ হয়। তাৰ এক-তৃতীয়াংশ কমোৱা যি মাপ, বিধি (ব্ৰহ্মা) স্বয়ং তাক ‘গোচৰ্ম’ মান বুলি কৈছে।
Verse 59
ग्रामं गंगातटे यो वै ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति । ब्रह्मविष्णुशिवप्रीत्ये दुर्गाया भास्करस्य च ॥ ५९ ॥
যি গঙ্গাতীৰত থকা এটা গাঁও ব্ৰাহ্মণসকলক দান কৰে—ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু শিৱৰ প্ৰীতিৰ বাবে, লগতে দুৰ্গা আৰু ভাস্কৰ (সূৰ্য)ৰ সন্তোষাৰ্থেও—সেইজন মহাপুণ্য লাভ কৰে।
Verse 60
सर्वदानेषु यत्पुण्यं सर्वयज्ञेषु यत्फलम् । तपोव्रतेषु पुण्येषु यत्फलं परिकीर्तितम् ॥ ६० ॥
সকলো দানত যি পুণ্য, সকলো যজ্ঞত যি ফল, আৰু পবিত্ৰ তপ-ৱ্ৰতত যি ফল ঘোষণা কৰা হৈছে—সেই সকলো (ইয়াৰ দ্বাৰা) লাভ হয়।
Verse 61
सहस्रगुणितं तत्तु विज्ञेयं ग्रामदायिनः । सूर्यकोटिप्रतीकाशे विमाने वैष्णवे पुरे ॥ ६१ ॥
কিন্তু গাঁও দান কৰোঁতাৰ বাবে সেই পুণ্য সহস্ৰগুণ বৃদ্ধি পায় বুলি জানিব লাগে; কোটি সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান বিমানে তেওঁ বৈষ্ণৱ পুৰীত উপনীত হয়।
Verse 62
क्रीडते शांकरे वापि स्तुतो देवादिभिर्मुदा । भूमिरेण्वब्दसंख्याकं कालं स्थित्वा च तत्र सः ॥ ६२ ॥
তাত তেওঁ শাঙ্কৰ লোকতো ক্ৰীড়া কৰে; দেৱতাসকল আদি আনন্দেৰে তেওঁক স্তৱ কৰে। আৰু পৃথিৱীৰ ধূলিকণাৰ সংখ্যাৰ সমান বছৰকাল তাত থাকি, সেই স্থানতেই স্থিত থাকে।
Verse 63
अणिमादिगुणैर्युक्ते योगिनां जायते कुले । अक्षयायां तु यो देवि स्वर्णं षोडशमासिकम् ॥ ६३ ॥
হে দেবী, অক্ষয় তৃতীয়াত যি ষোল মাষ ওজনৰ সোণ দান কৰে, সি অণিমা আদি সিদ্ধিযুক্ত যোগীসকলৰ কুলত জন্ম লাভ কৰে।
Verse 64
ददाति द्विजमुख्याय सोऽपि लोकेषु पूज्यते । अन्नदानाद्विष्णुलोकं शैवं वै तिलदानतः ॥ ६४ ॥
যি শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণক দান কৰে, সি সকলো লোকতে পূজিত হয়। অন্নদানত বিষ্ণুলোক, আৰু তিলদানত নিশ্চয় শিৱলোক লাভ হয়।
Verse 65
ब्राह्मं रत्नप्रदानेन गोहिरण्येन वासवम् । गांधर्वं स्वर्णवासोभिः कीर्तिं कन्याप्रदानतः ॥ ६५ ॥
ৰত্নদানত ব্ৰহ্মলোক, গৰু আৰু সোণ দানত বাসৱ (ইন্দ্ৰ) লোক লাভ হয়। সোণ আৰু বস্ত্ৰদানত গন্ধৰ্বলোক, আৰু কন্যাদানত স্থায়ী কীৰ্তি লাভ হয়।
Verse 66
विद्यया मुक्तिदं ज्ञानं प्राप्य यायान्निरंजनम् । गंगातीरे नरो यस्तु नानावृक्षैः समन्वितम् ॥ ६६ ॥
বিদ্যাৰ দ্বাৰা মুক্তিদায়ক জ্ঞান লাভ কৰি মানুহে নিৰঞ্জন পৰমতত্ত্বৰ দিশে আগবঢ়া উচিত। গঙ্গাতীৰত নানা গছ-গছনীৰে শোভিত ঠাইত বাস কৰা জন তেনেকুৱাই পুণ্যবান।
Verse 67
आरामं कारयेद्भक्त्या गृहं चोपवनान्वितम् । कदलीनारिकेरैश्च कपित्थाशोकचंपकैः ॥ ६७ ॥
ভক্তিৰে আৰাম (উদ্যান) নিৰ্মাণ কৰাওক আৰু উপবনসহ গৃহো কৰাওক—য’ত কল, নাৰিকল, কপিত্থ, অশোক আৰু চম্পক গছ ৰোপণ কৰা থাকে।
Verse 68
पनसैर्बिल्ववृक्षैश्च कदंबाश्वत्थपाटलैः । आम्रैस्तालैर्नागरंगैर्वृक्षैरन्यैश्च संयुतम् ॥ ६८ ॥
সেই স্থান পনস আৰু বিল্ববৃক্ষ, কদম্ব, অশ্বত্থ আৰু পাটল; আম, তাল, নাগৰংগ আৰু আন বহু প্ৰকাৰৰ বৃক্ষৰে সংযুক্ত হৈ শোভিত আছিল।
Verse 69
जातीविजयसंयुक्तं तथा पाटलराजितम् । निचितं कारयित्वैवमावासं पुष्पशोभितम् ॥ ६९ ॥
তেওঁ জাতী আৰু বিজয়া ফুলেৰে সজ্জিত আৰু পাটল পুষ্পেৰে শোভিত; ঘনভাৱে সুশৃঙ্খল আৰু পুষ্পশোভাৰে দীপ্তিময় এক আবাস নিৰ্মাণ কৰালে।
Verse 70
शिवाय विष्णवे वापि दुर्गायै भास्कराय च । प्रयच्छति तथा भक्त्या सर्वार्थं परिकल्प्य च ॥ ७० ॥
ভক্তিসহ শিৱক বা বিষ্ণুক, দুৰ্গাক আৰু ভাস্কৰ (সূৰ্য)কো—সকলো প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী যথাবিধি সাজি—যথোচিত অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 71
तस्य पुण्यफलं वक्ष्ये संक्षेपान्नतु विस्तरात् । यावंति तेषां वृक्षाणां पुष्पमूलफलानि च ॥ ७१ ॥
সেই কৰ্মৰ পুণ্যফল মই সংক্ষেপে কওঁ, বিস্তাৰে নহয়—সেই বৃক্ষসমূহৰ যিমান ফুল, মূল আৰু ফল আছে, সিমানেই পুণ্য লাভ হয়।
Verse 72
बीजानि च विचित्राणि तेषां मूलानि वै तथा । तावत्कल्पसहस्राणि तेषां लोकेषु संस्थितिः ॥ ७२ ॥
সিহঁতৰ বীজো বিচিত্ৰ, আৰু সিহঁতৰ মূলও তেনেকুৱাই; আৰু যিমান সহস্ৰ কল্প, সিমান দিন লোকসমূহত সিহঁতৰ স্থিতি স্থিৰ থাকে।
Verse 73
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे गङ्गामाहात्म्ये दानादिविधिवर्णनं नामैकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४१ ॥
এইদৰে শ্ৰীবৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ উত্তৰভাগত, মোহিনী–বসু সংলাপৰ অন্তৰ্গত গঙ্গামাহাত্ম্যত ‘দানাদি বিধিবৰ্ণন’ নামৰ একচল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল ॥৪১॥
Because the chapter treats Gaṅgā-jala as a tīrtha-substance that immediately gratifies pitṛs regardless of their state—even if they are said to be in naraka—and can elevate them to Hari’s abode or even to liberation when offered according to vidhi with faith and prescribed materials (tila, kuśa, arghya/tarpaṇa).
Daily Gaṅgā-snānā followed by Śiva-liṅga worship and disciplined mantra-japa is presented as surpassing many elaborate rites, with claims of attaining liberation within a single lifetime, while also integrating deva-offerings and pitṛ-rites as a complete dharma package.
Worship at the Gaṅgā with night-vigil (jāgaraṇa), offerings including barley-food and sesame, and devotion to Viṣṇu, Gaṅgā, and Śambhu; Vaiśākha and Kārttika are singled out as especially potent months, with Akṣaya-tṛtīyā as a peak day for dāna.