এই অধ্যায়ত যমে ব্রহ্মাক কয়—আধ্যাত্মিক তেজ নষ্ট হোৱাটো মৃত্যুতকৈও ভয়ংকৰ; নিষ্কাম হৈয়ো বিধি-নিয়ত কৰ্তব্য অৱহেলা কৰিলে পতন ঘটে। তেওঁ ন্যাসধৰ্ম বুজাই কয়—স্বামীৰ ধন বা ৰাজ/জনসম্পদ আত্মসাৎ, প্ৰশাসনিক দুৰ্নীতি আদিৰ ফলত দীঘল নৰকভোগ আৰু পাছত কৃমি, ইঁদুৰ, বিড়াল আদি যোনিত জন্ম হয়। যমে কয় যে তেওঁ প্ৰভুৰ আজ্ঞাতেই শাসন কৰে, তথাপি হৰিৰ দিন একাদশীয়ে পাপ সম্পূৰ্ণ নাশ কৰাত ৰজা ৰুক্মাঙ্গদে তেওঁক ‘জয়’ কৰিলে; যেন পৃথিৱীয়েো শ্ৰদ্ধাৰে উপবাস কৰে। বিষ্ণুত একান্ত শৰণই শ্ৰেষ্ঠ; বিষ্ণুবিহীন যজ্ঞ, তীৰ্থ, দান, ব্ৰত বা কঠোৰ মৃত্যুয়ো পৰম গতি নিদিয়ে। একাদশী উপবাসে ভক্তক পিতা-পিতামহসহ বিষ্ণুলোকলৈ লৈ যায়, সেয়ে যমৰ পিতৃবন্ধন আৰু কৰ্মকাৰণ লৈ উদ্বেগ জাগে। শেষত বিষ্ণুদূতে যমৰ দহি থকা পথ ভাঙি কুম্ভী-নৰকৰ পৰা জীৱক মুক্ত কৰি পৰম ধামলৈ নিয়ে।
Verse 1
यम उवाच । श्रृणु मे वचनं नाथ पितामह पितामह । मरणादधिकं देव यत्प्रतापस्य खंडनम् ॥ १ ॥
যমে ক’লে—হে নাথ, হে পিতামহ! হে পিতামহ! মোৰ বাক্য শুনা। হে দেব! মৃত্যুতকৈও অধিক দুঃখদ হৈছে প্ৰতাপ (মান-তেজ) ভাঙি যোৱা ॥১॥
Verse 2
निस्पृहो नाचरेद्यस्तु नियोगं पद्मसंभव । अन्धकूपे निपतति स चाशु नरके ध्रुवम् ॥ २ ॥
হে পদ্মসম্ভৱ (ব্ৰহ্মা)! যি নিস্পৃহ হৈও শাস্ত্ৰবিহিত নিয়োগ পালন নকৰে, সি অন্ধকূপত পতিত হয় আৰু নিশ্চিতভাৱে শীঘ্ৰে নৰকলৈ যায় ॥২॥
Verse 3
नियोगी न नियोगं यः करोति कमलासन । प्रभोर्वित्तं समश्नाति स भवेत्काष्ठकीटकः ॥ ३ ॥
হে কমলাসন (ব্ৰহ্মা)! যি নিয়োগী হৈও নিয়োগ পালন নকৰে আৰু প্ৰভুৰ ধন ভোগ কৰে, সি কাষ্ঠকীটক (কাঠ খোৱা পোকা) হয় ॥৩॥
Verse 4
योऽश्नाति लोभाद्वित्तानि प्रजाभ्यो वा महीपतेः । नियोगी नरकं याति यावत्कल्पशतत्रयम् ॥ ४ ॥
নিয়োগী হৈও যি লোভবশত প্ৰজাৰ বা ৰজাৰ ধন আত্মসাৎ/ভোগ কৰে, সি তিনিশ কল্প পৰ্যন্ত নৰকলৈ যায় ॥৪॥
Verse 5
आत्मकार्यपरो यस्तु स्वामिनं च विलुंपति । भवेद्वेश्मनि मंदात्मा आखुः कल्पशतत्रयम् ॥ ५ ॥
যি কেৱল স্বাৰ্থপৰ হৈ নিজৰ স্বামীৰ ধন লুণ্ঠন কৰে, সেই মন্দবুদ্ধি তিনিশ কল্পলৈ ঘৰত ইঁদুৰৰূপে জন্ম লয়।
Verse 6
नियोगी यस्तु वै भूत्वा आत्मवेश्मनि भोक्ष्यति । भृत्यान्वै कर्मकरणे राज्ञो मार्जारतां व्रजेत् ॥ ६ ॥
যি নিয়োগী হৈ নিজৰ ঘৰত নিজৰ বাবে ভোগ কৰে আৰু ৰজাৰ ভৃত্যসকলক ব্যক্তিগত কামত নিয়োজিত কৰে, সি বিড়ালৰূপে পতিত হয়।
Verse 7
सोऽहं देव तवादेशात् प्रजा धर्मेण शासयन् । पुण्येन पुण्यकर्तारं पापं पापेन कर्मणा ॥ ७ ॥
হে দেৱ! তোমাৰ আদেশে মই প্ৰজাক ধৰ্মমতে শাসন কৰোঁ—পুণ্যকৰ্তাক পুণ্যফলে, আৰু পাপক পাপকর্মফলে যথাকর্ম প্ৰতিদান দিওঁ।
Verse 8
सम्यग्विचार्य मुनिभिर्घर्मशास्त्रादिभिर्विभो । कल्पादौ वर्तमानस्य यावद्यावद्दिनं तव ॥ ८ ॥
হে বিভো! মুনিসকলে ধৰ্মশাস্ত্ৰ আদি প্ৰমাণে সম্যক্ বিচাৰ কৰি, এই বৰ্তমান কল্পৰ আদিতে তোমাৰ ‘দিন’ কিমান দীঘল সেয়া কৈছে।
Verse 9
सोऽहं त्वदीयेन विभो नियोगेनैव शक्नुयाम् । कर्तुं रुक्मांगदेनाद्य पराभूतो हि भूभुजा ॥ ९ ॥
হে বিভো! তোমাৰ নিয়োগে মাত্ৰ মই কাৰ্য কৰিবলৈ সক্ষম হ’ম; কিয়নো আজি মই ভূভুজ ৰজা ৰুক্মাংদৰ দ্বাৰা পৰাভূত হৈছোঁ।
Verse 10
भयाद्यस्य जगन्नाथ पृथिवी सागरांबरा । न भुंक्ते वासरे विष्णोः सर्वपापप्रणाशने ॥ १० ॥
হে জগন্নাথ! যাঁৰ ভয়ত সাগৰ-বস্ত্ৰা পৃথিৱী, সকলো পাপ নাশ কৰা বিষ্ণুৰ সেই দিনত ভোজন নকৰে।
Verse 11
विहाय सर्वधर्मांस्तु विहाय पितृपूजनम् । विहाय देवपूजां च तीर्थस्नानादिकव्सक्रियाम् ॥ ११ ॥
সকলো ধৰ্মকৰ্ম ত্যাগ কৰি, পিতৃপূজা ত্যাগ কৰি, দেৱপূজাও ত্যাগ কৰি, আৰু তীৰ্থস্নান আদি কৰ্মক্ৰিয়াও পৰিত্যাগ কৰক।
Verse 12
योगसांख्यावुभौ त्यक्त्वा ज्ञानं ज्ञेयं च मानद । त्यक्त्वा स्वाध्यायहोमांश्च कृत्वा पापानि भूरिशः ॥ १२ ॥
হে মানদ! যোগ আৰু সাংখ্য দুয়ো ত্যাগ কৰি, জ্ঞান আৰু জ্ঞেয়ো পৰিত্যাগ কৰি, স্বাধ্যায় আৰু হোমো ত্যাগ কৰি, সি অতি বহু পাপ কৰে।
Verse 13
प्रयांति वैष्णवं लोकमुपोष्य हरिवासरम् । मनुजाः पितृभिः सार्द्धं तथैव च पितामहैः ॥ १३ ॥
হৰিৰ দিনত উপবাস কৰি মানুহে পিতৃসকলৰ সৈতে আৰু তেনেদৰে পিতামহসকলৰ সৈতে বৈষ্ণৱ লোকলৈ গমন কৰে।
Verse 14
तेषामपीह पितरः पितॄणां पितरस्तथा । तथा मातामहा यांति मातुर्ये जनकादयः ॥ १४ ॥
তেওঁলোকৰ পিতাসকলেও, পিতৃসকলৰ পিতাসকলেও, আৰু মাতৃপক্ষৰ মাতামহসকল—অৰ্থাৎ মাতৃৰ পিতা আদি—সকলেও (সেই ফল) লাভ কৰে।
Verse 15
तेषामपि जनेतारो जनितॄणां हि पूर्वजाः । एतद्दुःखं पुनर्देव मम मर्मविभेदनम् ॥ १५ ॥
তেওঁলোকৰো জনক আছে, আৰু জনকসকলৰো পূৰ্বপুৰুষ আছে। হে দেৱ, এই দুখ পুনঃপুনঃ মোৰ মর্ম বিদীৰ্ণ কৰে॥১৫॥
Verse 16
प्रियायाः पितरो यांति मार्जयित्वा लिपिं मम । पितॄणां बीजतो यस्माद्धात्र्या कुक्षौ धृतो यतः ॥ १६ ॥
মোৰ প্ৰিয়াৰ পিতৃসকলে মোৰ লিখিত ঋণলিপি মচি নিজৰ গতি লাভ কৰে; কিয়নো পিতৃবীজৰ পৰাই মই ধাত্রীৰ গৰ্ভত ধাৰিত হৈছিলোঁ॥১৬॥
Verse 17
यदेकः कुरुते कर्म तदेकेनैव भुज्यते । ततोऽन्यस्य कृतं ब्रह्मन्बीजं धात्रीसमुद्भवम् ॥ १७ ॥
যি কৰ্ম এজন কৰে, তাৰ ফল সেই এজনেই ভোগ কৰে। সেয়ে, হে ব্ৰাহ্মণ, ‘বীজ’ নিজৰ কৰ্মৰ পৰাই উদ্ভৱ হয়; আনৰ কৃতৰ পৰা নহয়॥১৭॥
Verse 18
तारयेत्स उभौ पक्षौ यत्पिंडो यस्य विग्रहः । न भार्याया भवेद्वीजं न भार्या कुक्षिधारिणी ॥ १८ ॥
সেইজনাই উভয় পক্ষ—পিতৃপক্ষ আৰু সন্তানপক্ষ—তাৰে; কিয়নো দেহ সেই পিণ্ড-তত্ত্বৰ পৰাই গঢ় লয়। পত্নী নাথাকিলে বীজ নাই, আৰু পত্নী নাথাকিলে গৰ্ভধাৰিণী কুক্ষিও নাই॥১৮॥
Verse 19
कथं तस्या जगन्नाथ पक्षो याति परं पदम् । जामातुः पुण्यमाहात्म्यत्तेन मे शिरसो रुजा ॥ १९ ॥
হে জগন্নাথ, তাইৰ পক্ষ কেনেকৈ পৰম পদ পায়? জামাতাৰ পুণ্য-মাহাত্ম্যৰ পৰাই মোৰ এই শিৰৰ বেদনা উঠিছে॥১৯॥
Verse 20
न मे प्रयोजनं देव नियोगेनेदृशेन वै । एकादश्युपवासी यः स मां त्यक्त्वा व्रजेद्धरिम् ॥ २० ॥
হে দেৱ! এনে আদেশত মোৰ কোনো প্ৰয়োজন নাই। যি একাদশীত উপবাস কৰে, সি মোক ত্যাগ কৰি কেৱল হৰি (বিষ্ণু)-ৰ শৰণ লওক।
Verse 21
कुलत्रयं समुद्धृत्य आत्मना सह पद्मज । त्यक्त्वा तु मामकं मार्गं प्रयाति हरिमंदिरम् ॥ २१ ॥
হে পদ্মজ (ব্ৰহ্মা)! সি নিজৰ সৈতে বংশৰ তিনিটা পুৰুষক উদ্ধাৰ কৰি, মোৰ পথ ত্যাগ কৰি হৰি-মন্দিৰ-ধামলৈ গমন কৰে।
Verse 22
न यज्ञैस्तादृशैर्देव गतिं प्राप्नोति मानवः । न तीर्थैर्नापि दानैर्वा न व्रतैर्विष्णुवर्जितैः ॥ २२ ॥
হে দেৱ! এনে যজ্ঞে মানুহে পৰম গতি নাপায়; ন তীৰ্থে, ন দানে, আৰু ন বিষ্ণু-বিহীন ব্ৰতে।
Verse 23
न जले पावके वापि मृतः प्राप्नोति तां गतिम् । योगेन संप्रणष्टो वा भृगुपातेन वा विधे ॥ २३ ॥
হে বিধে (ব্ৰহ্মা)! যি পানীত বা অগ্নিত মৰে, সি সেই পৰম গতি নাপায়; ন যোগে প্ৰাণত্যাগ কৰা, ন গিৰিৰ পৰা ঝাঁপ দি মৰা।
Verse 24
तादृशीं न गतिं याति यादृशीं वैष्णवव्रती । गतिं मतिमतां श्रेष्ठ सत्यमेतदुदीरितम् ॥ २४ ॥
হে মতিমানসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ! বৈষ্ণৱ ব্ৰতী যি গতি লাভ কৰে, তেনে গতি আন কোনোয়ে নাপায়; এই কথাই সত্য বুলি উচ্চাৰিত।
Verse 25
हरेर्दिने धातृफलांगलिप्तो विमुक्तवांछारसभोजनो नरः । प्रयाति लोके धरणीधरस्य विदुष्टकर्मापि मनुष्यजन्मा ॥ २५ ॥
হৰিৰ পবিত্ৰ দিনত ধাত্ৰী (আমলখি) ফলৰ লেপ দেহত মাখি, ৰস-স্বাদৰ আসক্তি দমন কৰি যি ভোজন কৰে, সি মানুহজন্মত পূৰ্বে নিন্দিত কৰ্ম কৰিলেও ধৰণীধৰ (বিষ্ণু) লোক লাভ কৰে।
Verse 26
सोऽहं निराशो भुवि हीनकर्मा तवागतः पादसरोजयुग्मम् । विज्ञप्ति मात्राभयदाप्तिकालं कुरुष्व सर्गस्थितिनाशहेतोः ॥ २६ ॥
মই নিৰাশ, পৃথিৱীত অল্প পুণ্যৱান, আপোনাৰ পদ্মচৰণযুগলৰ শৰণলৈ আহিছোঁ। হে সৃষ্টি-স্থিতি-নাশৰ হেতু! এই বিনীত নিবেদনমাত্ৰে মোক অভয়লাভৰ সময় আৰু সুযোগ দান কৰক।
Verse 27
मास्युस्तदा पापकृतो विहीना यन्मामकैर्भूतगणैर्मनुष्याः । नियंत्रिताः श्रृंखलरज्जुबंधनैः समीपगा मे वशगा भवेयुः ॥ २७ ॥
তেতিয়া পাপকৰ্ম কৰা লোক যেন দণ্ডৰ পৰা বঞ্চিত নহয়—যাতে মোৰেই ভূতগণে মানুহক শৃংখল আৰু ৰজ্জুৰ বন্ধনে বেঁধি নিয়ন্ত্ৰিত কৰি, মোৰ ওচৰলৈ আনি, মোৰ অধীন কৰে।
Verse 28
भग्नस्तु मार्गो रवितापयुक्तो यद्विष्णुसंघैरतितीव्रहस्तैः । विमुच्य कुंभीं सकलो जनौघः प्रयाति तद्धाम परात्परस्य ॥ २८ ॥
সূৰ্যতাপে দগ্ধ সেই পথ বিষ্ণুৰ অতি বলবান পাৰ্ষদ-সংঘে ভাঙি (উন্মুক্ত কৰি) দিয়ে; আৰু কুম্ভী নৰকৰ পৰা মুক্ত হৈ সমগ্ৰ জনসমূহ পৰাত্পৰ প্ৰভুৰ পৰম ধামলৈ গমন কৰে।
Verse 29
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे यमवाक्यं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
এইদৰে শ্ৰী বৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ উত্তৰভাগত “যমবাক্য” নামৰ চতুৰ্থ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Because the chapter defines the supreme goal as Viṣṇu-centered; rites (yajña, tīrtha-yātrā, dāna, vrata) are declared ineffective for the highest end when ‘devoid of Viṣṇu,’ whereas Ekādaśī is explicitly Hari’s day and thus directly linked to liberation and the Lord’s realm.
The text treats office as trusteeship (entrusted duty): consuming a lord’s wealth, public revenue, or commandeering royal servants for private work violates dharma at the institutional level, warranting extended naraka and degradative rebirths to mirror the ‘boring’ or ‘stealing’ nature of the offense.
It juxtaposes claims that Ekādaśī benefits multiple generations with the assertion that each person enjoys the result of their own actions; the resolution is expressed through lineage-embodiment logic (the body formed from ancestral substance) and the exceptional intervention of Viṣṇu’s grace via the Vaiṣṇava vow.