এই অধ্যায়ত মোহিনীৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত বসুৱে গংগাৰ তীৰ্থসমূহৰ মাজত অতুল মহিমা বৰ্ণনা কৰে। ভাগীৰথীৰ সান্নিধ্য দেশ-আশ্ৰম পৱিত্ৰ কৰে; গংগাভক্তি তপ, ব্ৰহ্মচৰ্য, যজ্ঞ, যোগ, দান আৰু ত্যাগতকৈও শ্ৰেষ্ঠ ‘পৰম গতি’ দিয়ে। কলিযুগত অন্য তীৰ্থসমূহে নিজৰ শক্তি গংগাত নিক্ষেপ কৰে, কিন্তু গংগা স্বয়ংসিদ্ধা বুলি কোৱা হৈছে। দৰ্শন, স্নান, আচমন, জল বহন, গংগাবিন্দু-স্পৰ্শিত বায়ুৰ স্পৰ্শ পৰ্যন্ত সকলো পাপনাশক, মহাপাতকনাশক বুলি উল্লেখ আছে। গংগাজলত বিষ্ণু/জনাৰ্দন দ্ৰৱৰূপে উপস্থিত আৰু গংগাজলে কৰা কৰ্মত শিৱসান্নিধ্য লাভ হয় বুলি প্ৰতিপাদিত। গংগাৰ পৃথিৱী-পাতাল-স্বৰ্গত কালানুসাৰে গমন, কিছুমান তিথিত বাৰাণসীত বিশেষ মুক্তিফল, আৰু জল ‘বাচি’ নোহোৱাৰ কথাও আছে। শেষত গংগাসেৱাই স্বৰ্গ, জ্ঞান, যোগসিদ্ধি আৰু মোক্ষ প্ৰদান কৰে বুলি পুনৰ কোৱা হৈছে।
Verse 1
वसुरुवाच । श्रृणु मोहिनी वक्ष्यामि तीर्थानां लक्षणं पृथक् । येन विज्ञातमात्रेण पापिनां गतिरुत्तमा ॥ २ ॥
বসু ক’লে—হে মোহিনী, শুনা। মই তীৰ্থসমূহৰ লক্ষণ পৃথক পৃথককৈ ক’ম; যাক মাথোঁ জানিলেই পাপীসকলেও উত্তম গতি লাভ কৰে।
Verse 2
सर्वेषामपि तीर्थानां श्रेष्ठा गंगा धरातले । न तस्या सदृशं किंचिद्विद्यते पापनाशनम् ॥ ३ ॥
ধৰাতলৰ সকলো তীৰ্থৰ মাজত গংগাই শ্ৰেষ্ঠা; পাপনাশৰ বাবে তেখেতৰ সদৃশ একোৱেই নাই।
Verse 3
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वसोः स्वस्य पुरोधसः । प्रणता मोहिनी प्राह गंगास्नानकृतादरा ॥ ४ ॥
নিজৰ পুৰোহিত বসুৰ সেই বাক্য শুনি মোহিনী প্ৰণাম কৰিলে আৰু গংগাস্নানৰ পুণ্যত বৃদ্ধি পোৱা ভক্তিৰে ক’লে।
Verse 4
मोहिन्युवाच । भगवन्वाडवश्रेष्ठ गंगामाहात्म्यमुत्तमम् । सर्वेषां च पुराणानां संमतं वद सांप्रतम् ॥ ५ ॥
মোহিনী ক’লে—হে ভগৱন, হে বাডৱশ্ৰেষ্ঠ! সকলো পুৰাণে সংমত গংগাৰ উত্তম মাহাত্ম্য দয়া কৰি এতিয়াই কওক।
Verse 5
श्रुत्वा माहात्म्यमतुलं गंगायाः पापनाशनम् । पश्चात्पापविनाशिन्यां स्नातुं यास्ये त्वया सह ॥ ६ ॥
গংগাৰ পাপ-নাশক অতুল মাহাত্ম্য শুনি, তাৰ পাছত মই তোমাৰ সৈতে সেই পাপহৰিণী নদীত স্নান কৰিবলৈ যাম।
Verse 6
तच्छ्रुत्वा मोहिनीवाक्यं वसुः सर्वपुराणवित् । माहात्म्यं कथयामास गंगायाः पापनाशनम् ॥ ७ ॥
সেই মোহিনী বাক্য শুনি, সৰ্বপুৰাণবিদ্ বসুৱে গংগাৰ পাপ-নাশক মাহাত্ম্য ক’বলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 7
वसुरुवाच । ते देशास्ते जनपदास्ते शैला स्तेऽपि चाश्रमाः । येषां भागीरथी पुण्या समीपे वर्तते सदा ॥ ८ ॥
বসুৱে ক’লে—যিসকল দেশ, জনপদ, পৰ্বত আৰু আশ্ৰমৰ ওচৰত পুণ্যা ভাগীৰথী সদা বয়, সেয়া ধন্য।
Verse 8
तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञैस्त्यागेन वा पुनः । तां गतिं न लभेज्जंतुर्गंगां संसेव्य यां लभेत् ॥ ९ ॥
তপ, ব্ৰহ্মচৰ্য, যজ্ঞ বা ত্যাগেৰেো জীৱে যি গতি নাপায়, ভক্তিভাৱে গংগা-সেৱা কৰিলে সেই গতি লাভ হয়।
Verse 9
पूर्वे वयसि पापानि कृत्वा कर्माणि ये नराः । शेषे गंगां निषेवंते तेऽपि यांति परां गतिम् ॥ १० ॥
যিসকল মানুহে আগৰ বয়সত পাপকর্ম কৰিছিল, জীৱনৰ শেষভাগত যদি শ্ৰদ্ধাৰে গংগাক আশ্ৰয় কৰে, তেন্তে তেওঁলোকেও পৰম গতি লাভ কৰে।
Verse 10
तिष्ठेद्युगसहस्रं तु पादेनैकेन यः पुमान् । मासमेकं तु गंगायां स्नातस्तुल्यफलावुभौ ॥ ११ ॥
যি পুৰুষ একেটা ভৰিত সহস্ৰ যুগ থিয় হৈ থাকে আৰু যি গঙ্গাত এক মাহ স্নান কৰে—দুয়োৰে ফল সমান হয়।
Verse 11
तिष्ठेतार्वाक्छिरा यस्तु युगानामयुतं पुमान् । तिष्ठेद्यथेष्टं यश्चापि गंगायां स विशिष्यते ॥ १२ ॥
যদি কোনো পুৰুষ মূৰ তললৈ কৰি দহ হাজাৰ যুগ থিয় হৈ থাকে, আৰু আনজন গঙ্গাত যিদৰে ইচ্ছা তিদৰে থাকে—গঙ্গাত থকা জনেই শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 12
भूतानामिह सर्वेषां दुःखोपहतचेतसाम् । गतिमन्वेषमाणानां न गंगासदृशी गतिः ॥ १३ ॥
ইয়াত দুখেৰে পীড়িত চিত্ত লৈ শৰণ বিচাৰি ফুৰা সকলো প্ৰাণীৰ বাবে—গঙ্গাৰ দৰে গতি/আশ্ৰয় নাই।
Verse 13
प्रकृष्टैः पातकै र्घोरैः पापिनः पुरुषाधमान् । प्रसह्य तारयेद्गुंगा गच्छतो निरयेऽशुचौ ॥ १४ ॥
অতি ঘোৰ আৰু গম্ভীৰ পাপকৰ্মেৰে ভাৰাক্ৰান্ত, মানুহৰ মাজত অধম সেই পাপীকেও—যি অশুচি নৰকলৈ গৈ আছে—গঙ্গাই প্ৰসাহ্যে উদ্ধাৰ কৰে।
Verse 14
ते समानास्तु मुनिभिर्नूनं देवैः सवासवैः । येऽभिगच्छंति सततं गंगामभिमतां सुरैः ॥ १५ ॥
যিসকলে দেৱতাসকলৰ অতি প্ৰিয় গঙ্গালৈ সদায় গমন কৰে, তেওঁলোক নিশ্চয়েই মুনিসকল আৰু ইন্দ্ৰসহ দেৱগণৰ সমান।
Verse 15
अंधाञ्जडान्द्रव्यहीनांश्च गंगा संपावयेद्बृहती विश्वरूपा । देवैः सेंद्रैर्मुनिभिर्मानवैश्च निषेविता सर्वकालं समृद्ध्ये ॥ १६ ॥
বৃহতী, বিশ্বৰূপিণী গংগাই অন্ধ, জড়বুদ্ধি আৰু দ্ৰব্যহীন লোককো সম্পূৰ্ণৰূপে পবিত্ৰ কৰে। ইন্দ্ৰসহ দেৱ, মুনি আৰু মানৱে সৰ্বকাল যাৰ আশ্ৰয় লয়, তেওঁ নিত্য সমৃদ্ধিদায়িনী।
Verse 16
पक्षादौ कृष्णपक्षे तु भूमौ संनिहिता भवेत् । यावत्पुण्या ह्यमावास्या दिनानि दश मोहिनि ॥ १७ ॥
কৃষ্ণপক্ষৰ আৰম্ভণিতে, হে মোহিনী, তেওঁ পৃথিৱীত সন্নিহিতা থাকে। পুণ্য অমাৱস্যা যিমান দিন থাকে—মুঠ দহ দিন—সিমান দিন।
Verse 17
शुक्लप्रतिपदादेश्च दिनानि दश संख्यया । पाताले सन्निधानं तु कुरुते स्वयमेव हि ॥ १८ ॥
শুক্ল প্ৰতিপদাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি দহ দিনৰ গণনালৈ তেওঁ স্বয়ং পাতালত নিজৰ সন্নিধান স্থাপন কৰে।
Verse 18
आरभ्य शुक्लैकादश्या दिनानि दश यानि तु । पंचम्यं तानि सा स्वर्गे भवेत्सन्निहिता सदा ॥ १९ ॥
শুক্ল একাদশীৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা দহ দিন—পঞ্চমীলৈকে—সেই সময়ত তেওঁ স্বৰ্গত সদা সন্নিহিতা থাকে।
Verse 19
कृते तु सर्वतीर्थानि त्रेतायां पुष्करं परम् । द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं कलौ गंगा विशिष्यते ॥ २० ॥
কৃতযুগত সকলো তীৰ্থই প্ৰধান; ত্ৰেতাযুগত পুষ্কৰ পৰম; দ্বাপৰযুগত কুরুক্ষেত্ৰ শ্ৰেষ্ঠ; কিন্তু কলিযুগত গংগাই বিশেষভাবে মহিমাময়।
Verse 20
कलौ तु सर्वतीर्थानि स्वं स्वं वीर्यं स्वभावतः । गंगायां प्रतिमुंचंति सा तु देवी न कुत्रचित् ॥ २१ ॥
কলিযুগত সকলো তীৰ্থই স্বভাৱতঃ নিজৰ নিজৰ পুণ্য-শক্তি গংগাতেই অৰ্পণ কৰে; কিন্তু সেই দেৱী গংগা নিজৰ শক্তি আন ক’তো স্থানান্তৰ নকৰে।
Verse 21
गंगांभः कणदिग्धस्य वायोः संस्पर्शनादपि । पापशीला अपि नराः परां गतिमवाप्नुयुः ॥ २२ ॥
গংগাজলৰ কণাৰে সিক্ত হোৱা বায়ুৰ স্পৰ্শমাত্ৰতেই পাপশীল মানুহেও পৰম গতি লাভ কৰিব পাৰে।
Verse 22
योऽसौ सर्वगतो विष्णुश्चित्स्वरूपी जनार्दनः । स एव द्रवरूपेण गंगांभो नात्र संशयः ॥ २३ ॥
যি সৰ্বগত বিষ্ণু—চিত্স্বৰূপ জনাৰ্দন—সেইজনেই দ্ৰৱৰূপে গংগাজল; ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 23
ब्रह्महा गुरुडा गोघ्नः स्तेयी च गुरुतल्पगः । गंगांभसा च पूयंते नात्र कार्या विचारणा ॥ २४ ॥
ব্ৰাহ্মণহন্তা, গুরুহন্তা, গোহন্তা, চোৰ আৰু গুৰুতল্পগ—এইসকলেও গংগাজলত পবিত্ৰ হয়; ইয়াত বিচাৰ কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই।
Verse 24
क्षेत्रस्थमृद्धृतं वापि शीतमुष्णमथापि वा । गांगेयं तु हरेत्तोयं पापमामरणांतिकम् ॥ २५ ॥
তীৰ্থক্ষেত্ৰত পোৱা হওক বা তাতৰ পৰা অনা হওক, ঠাণ্ডা হওক বা গৰম—গংগাজলে মৃত্যুপৰ্যন্ত পাপ হৰণ কৰে।
Verse 25
वर्ज्यं पर्युषितं तोयं वर्ज्यं पुर्युषितं दलम् । न वर्ज्यं जाह्नवीतोयं न वर्ज्यं तुलसीदलम् ॥ २६ ॥
বাসি পানী বর্জনীয়, বাসি পাতো বর্জনীয়; কিন্তু জাহ্নৱী (গংগা)ৰ জল বর্জনীয় নহয়, আৰু তুলসীৰ পাতো (ৰাখি থ’লেও) বর্জনীয় নহয়।
Verse 26
मेरोः सुवर्णस्य च सर्वरत्नैः संख्योपलानामुदकस्य वापि । गंगाजलानां न तु शक्तिरस्ति वक्तुं गुणाख्यापरिमाणमत्र ॥ २७ ॥
মেৰুৰ সোণ, সকলো ৰত্ন, অগণিত কংকৰ, আৰু পানী পৰ্যন্ত—এই সকলো থাকিলেও গংগাজলৰ গুণৰ পৰিমাণ-সীমা সম্পূৰ্ণকৈ বৰ্ণনা কৰাৰ শক্তি নাই।
Verse 27
तीर्थयात्राविधिं कृत्स्नमकुर्वाणोऽपि यो नरः । गंगातोयस्य माहात्म्यात्सोऽप्यत्र फलभाग्भवेत् ॥ २८ ॥
যি মানুহে তীৰ্থযাত্ৰাৰ বিধি সম্পূৰ্ণকৈ নকৰিলেও, গংগাজলৰ মাহাত্ম্যৰ বলত সিও ইয়াত পুণ্যফলৰ অংশীদাৰ হয়।
Verse 28
चिंतामणिगुणाच्चापि गंगायास्तोयबिंदवः । विशिष्टा यत्प्रयच्छंति भक्तेभ्यो वांछितं फलम् ॥ २९ ॥
চিন্তামণিৰ গুণতকৈও গংগাৰ জলবিন্দু অধিক বিশিষ্ট; কিয়নো সি ভক্তসকলক বাঞ্ছিত ফল প্ৰদান কৰে।
Verse 29
गंडूषमात्रतो भक्त्या सकूद्गंगांभसा नरः । कामधेनु स्तनोद्भूतान्भुंक्ते दिव्यरसान्दिवि ॥ ३० ॥
যি মানুহে ভক্তিভাৱে এবাৰ মাত্ৰ গণ্ডূষমাত্ৰ গংগাজল গ্ৰহণ কৰে, সি স্বৰ্গত কামধেনুৰ স্তনৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা দিব্য ৰসৰ আস্বাদ লাভ কৰে।
Verse 30
शालग्रामशिलायां यस्तु गंगाजलं क्षिपेत् । अपहत्य तमस्तीव्रं भाति सूर्यो यथोदये ॥ ३१ ॥
যি শালগ্ৰাম-শিলাত গংগাজল অৰ্পণ কৰে, সি ঘোৰ অন্ধকাৰ দূৰ কৰি উদয় সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান হয়।
Verse 31
मनोवाक्कायजैर्ग्रस्तः पापैर्बहुविधैरपि । वीक्ष्य गंगां भवेत्पूतः पुरुषो नात्र संशयः ॥ ३२ ॥
মন, বাক্য আৰু দেহৰ পৰা জন্মা নানাবিধ পাপে গ্ৰস্ত মানুহেও কেৱল গংগাৰ দৰ্শনে পৱিত্ৰ হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 32
गंगातोयाभिषिक्तां तु भिक्षामश्नाति यः सदा । सर्पवत्कंचुकं मुक्त्वा पापहीनो भवेत्स वै ॥ ३३ ॥
যি সদায় গংগাজলে অভিষিক্ত ভিক্ষান্ন ভোজন কৰে, সি সাপৰ দৰে খোলস ত্যাগ কৰি পাপ ত্যাগে পাপহীন হয়।
Verse 33
हिमवद्विंध्यसदृशा राशयः पापकर्मणाम् । गंगांभसा विनश्यंति विष्णुभक्त्या यथापदः ॥ ३४ ॥
হিমালয় আৰু বিন্ধ্যৰ দৰে বিশাল পাপকর্মৰ ৰাশি গংগাজলে নাশ কৰে; তেনেদৰে বিষ্ণুভক্তিয়ে সিহঁতক পদচিহ্নৰ দৰে মচি পেলায়।
Verse 34
प्रवेशमात्रे गंगायां स्नानार्थं भक्तितो नृणाम् । ब्रह्महत्यादिपापानि हाहेत्युक्त्वा प्रयांत्यलम् ॥ ३५ ॥
ভক্তিসহ স্নান কৰিবলৈ মানুহ গংগাত প্ৰৱেশমাত্ৰেই ব্ৰহ্মহত্যা আদি পাপ ‘হা হা’ বুলি কঁপি সম্পূৰ্ণৰূপে আঁতৰি যায়।
Verse 35
गंगातीरे वसेन्नित्यं गंगातोयं पिबेत्सदा । यः पुमान्स विमुच्येत पातकैः पूर्वसंचितैः ॥ ३६ ॥
যি পুৰুষ গংগাতীৰত নিত্য বাস কৰে আৰু সদায় গংগাজল পান কৰে, সি পূৰ্বসঞ্চিত পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 36
यो वै गंगां समाश्रित्य नित्यं तिष्ठति निर्भयः । स एव देवैर्मर्त्यैश्च पूजनीयो महर्षिभिः ॥ ३७ ॥
যি গংগাৰ আশ্ৰয় লৈ নিত্য নিৰ্ভয়ে স্থিৰ থাকে, সি দেবতা, মর্ত্য আৰু মহর্ষিসকলৰ দ্বাৰা পূজনীয়।
Verse 37
किमष्टांगेन योगेन किं तपोभिः किमध्वरैः । वास एव हि गंगायां सर्वतोऽपि विशिष्यते ॥ ३८ ॥
অষ্টাঙ্গ যোগে কি লাভ, তপস্যাৰে কি, যজ্ঞৰে কি? গংগাত বাস কৰাই সকলোতকৈ শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 38
किं यज्ञैर्बहुभिर्जाप्यैः किं तपोभिर्धनार्पणैः । स्वर्गमोक्षप्रदा गंगा सुखसेव्या यतः स्थिता ॥ ३९ ॥
বহু যজ্ঞে কি, পুনঃপুনঃ জপে কি, তপ আৰু ধনাৰ্পণে কি? কিয়নো গংগা ইয়াত সহজে সেব্য ৰূপে স্থিত, স্বৰ্গ-মোক্ষ প্ৰদানকাৰিণী।
Verse 39
यज्ञैर्यमैश्च नियमैर्दानैः संन्यासतोऽपि वा । न तत्फलमवाप्रोति गंगां सेव्य यदाप्नुयात् ॥ ४० ॥
যজ্ঞ, যম-নিয়ম, দান বা সন্ন্যাসৰ দ্বাৰাও সেই ফল নাপায়, যি গংগা-সেৱা কৰিলে লাভ হয়।
Verse 40
प्रभासे गोसहस्त्रेण राहुग्रस्ते दिवाकरे । यत्फलं लभते मर्त्यो गंगायां तद्दिनेन वै ॥ ४१ ॥
ৰাহুগ্ৰস্ত সূৰ্যৰ সময়ত প্ৰভাসত সহস্ৰ গোধন দান কৰি মৰ্ত্য যি পুণ্যফল লাভ কৰে, গঙ্গাত একেদিনতে সেই একে ফল লাভ হয়।
Verse 41
अन्योपायांश्च यस्त्यक्त्वा मीक्षकामः सुनिश्चितः । गंगातीरे सुखं तिष्ठेत्स वै मोक्षस्य भाजनम् ॥ ४२ ॥
যি ব্যক্তি আন উপায় সকলো ত্যাগ কৰি, মোক্ষকামনাত দৃঢ়নিশ্চয় হৈ, গঙ্গাতীৰত শান্তিতে থাকে—সেইজনেই নিশ্চিতভাৱে মোক্ষৰ যোগ্য পাত্ৰ হয়।
Verse 42
वाराणस्यां विशेषण गंगा सद्यस्तु मोक्षदा । प्रतिमासं चतुर्दश्यामष्टम्यां चैव सर्वदा ॥ ४३ ॥
হে বিশেষজন! বাৰাণসীত গঙ্গা তৎক্ষণাৎ মোক্ষদায়িনী; তেওঁ সদায়েই তেনে, আৰু বিশেষকৈ প্ৰতিমাহ চতুৰ্দশী আৰু অষ্টমীত।
Verse 43
गंगातीरे निवासश्च यावज्जीवं च सिद्धिदः । कृच्छ्राणि सर्वदा कृत्वा यत्फलं सुखमश्नुते ॥ ४४ ॥
গঙ্গাতীৰত আজীৱন বাস কৰা সিদ্ধিদায়ক। সদায় কৃচ্ছ্ৰ আদি কঠোৰ তপস্যা কৰি যি সুখদ ফল পোৱা যায়, সেই একে ফল ইয়াত সহজে লাভ হয়।
Verse 44
सदा चांद्रायणं चैव तल्लभेज्जाह्नवीतटे । गंगासेवापरस्येह दिवसार्द्धेन यत्फलम् ॥ ४५ ॥
জাহ্নবী (গঙ্গা) তীৰত সদায় চন্দ্ৰায়ণ ব্ৰতৰ ফল লাভ হয়; ইয়াত গঙ্গাসেৱাত নিবেদিত জনে সেই একে পুণ্যফল অর্ধদিনতে পায়।
Verse 45
न तच्छक्यं ब्रह्मसुते प्राप्तुं क्रतुशतैरपि । सर्वयज्ञतपोदानयोगस्वाध्यायकर्मभिः ॥ ४६ ॥
হে ব্ৰহ্মপুত্ৰ! সেই পৰম পদ শত শত যজ্ঞ কৰিলেও লাভ নহয়; সকলো যজ্ঞ, তপস্যা, দান, যোগসাধনা, বেদস্বাধ্যায় আৰু কৰ্মকাণ্ডৰ দ্বাৰাও নহয়।
Verse 46
यत्फलं तल्लभेद्भक्त्या गंगातीरनिवासतः । यत्पुण्यं सत्यवचनैर्नैष्ठिकब्रह्मचारिणाम् ॥ ४७ ॥
যি ফল, সেয়া ভক্তিসহ গংগাতীৰত বাস কৰিলে লাভ হয়; আৰু নিষ্ঠাবান নৈষ্ঠিক ব্ৰহ্মচাৰীৰ যি পুণ্য, সেয়া সত্যবচনেৰে প্ৰাপ্ত হয়।
Verse 47
यदग्निहोत्रिणां पुण्यं तत्तु गंगानिवासतः । समातृपितृदाराणां कुलकोटिमनंतकम् ॥ ४८ ॥
অগ্নিহোত্ৰ পালনকাৰীৰ যি পুণ্য, গংগাতীৰত বাস কৰিলেই সেই পুণ্য লাভ হয়; মাতৃ-পিতৃ-স্ত্ৰীসহ কুলৰ অসংখ্য কোটি পৰ্যন্ত তাৰ অক্ষয় ফল বিস্তাৰে।
Verse 48
गंगाभक्तिस्तारयते संसारार्णवतो ध्रुवम् । संतोषः परमैश्वर्यं तत्त्वज्ञानं सुखात्मनाम् ॥ ४९ ॥
গংগাভক্তি নিশ্চিতভাৱে সংসাৰ-সমুদ্ৰৰ পৰা পাৰ কৰায়। সন্তোষেই পৰম ঐশ্বৰ্য, আৰু তত্ত্বজ্ঞান সুখস্বভাৱীজনৰ আনন্দ।
Verse 49
विनयाचारसंपत्तिर्गंगाभक्तस्य जायते । कृतकृत्यो भवेन्मर्त्यो गंगां प्राप्यैव केवलम् ॥ ५० ॥
গংগাভক্তৰ ভিতৰত বিনয় আৰু সদাচাৰৰ সম্পদ স্বয়ং জন্মে। কেৱল গংগাক প্ৰাপ্ত কৰিলেই মানুহ কৃতকৃত্য হয়।
Verse 50
तद्भक्तस्तत्परश्च स्यान्मृतो वापि न संशयः । भक्त्या तज्जलसंस्पर्शी तज्जलं पिबते च यः ॥ ५१ ॥
সেই ব্যক্তি জীৱিত হওক বা দেহত্যাগ কৰোক—নিঃসন্দেহে তেওঁ ভগৱানৰ ভক্ত আৰু তাতেই পৰায়ণ হয়। যিয়ে ভক্তিভাৱে সেই পবিত্ৰ জল স্পৰ্শ কৰি সেই জল পান কৰে।
Verse 51
अनायासेन हि नरो मोक्षोपायं स विंदति । दीक्षितः सर्वयज्ञेषु सोमपानं दिने दिने ॥ ५२ ॥
নিশ্চয়, অধিক কষ্ট নকৰাকৈ মানুহে মোক্ষৰ উপায় লাভ কৰে। তেওঁ যেন সকলো যজ্ঞত দীক্ষিত হয় আৰু দিনে দিনে সোমপানৰ পুণ্য পায়।
Verse 52
सर्वाणि येषां गंगायास्तोयैः कृत्यानि सर्वदा । देहं त्यक्त्वा नरास्ते तु मोदंते शिवसन्निधौ ॥ ५३ ॥
যিসকলৰ বাবে গঙ্গাজলেৰে সদায় সকলো ধৰ্মকর্ম সম্পন্ন হয়, তেওঁলোকে দেহ ত্যাগ কৰি শিৱৰ সান্নিধ্যত আনন্দ কৰে।
Verse 53
देवाः सोमार्कसंस्थानि यथा शक्रादयो मुखैः । अमृतान्युपभुंजंति तथा गंगाजलं नराः ॥ ५४ ॥
যেনেকৈ ইন্দ্ৰ আদি দেৱতাসকলে চন্দ্ৰ-সূৰ্যৰ ধামত অমৃত ভোগ কৰে, তেনেকৈ মানুহেও গঙ্গাজল আস্বাদন কৰে।
Verse 54
कन्यादानैश्च विधिवद्भूमिदानैश्च भक्तितः । अन्नदानैश्च गोदानैः स्वर्णदानादिभिस्तथा ॥ ५५ ॥
বিধিমতে কন্যাদান, ভক্তিভাৱে ভূমিদান, আৰু অন্নদান, গোদান, স্বৰ্ণদান আদি দানৰ দ্বাৰা ধৰ্মপুণ্য বৃদ্ধি পায়।
Verse 55
रथाश्वगजदानैश्च यत्पुण्यं परिकीर्तितम् । ततः शतगुणं पुण्यं गंगांभश्चुलुकाशनात् ॥ ५६ ॥
ৰথ, অশ্ব আৰু গজ দানৰ পৰা যি পুণ্য শাস্ত্ৰে কীৰ্তিত, তাৰ শতগুণ পুণ্য গঙ্গাজল এক চুলুক আচমন কৰিলেই লাভ হয়।
Verse 56
चांद्रायणसहस्राणां यत्फलं परिकीर्तितम् । ततोऽधिकफलं गंगातोयपानादवाप्यते ॥ ५७ ॥
সহস্ৰ চাঁদ্ৰায়ণ ব্ৰতৰ যি ফল কীৰ্তিত, তাতকৈও অধিক ফল গঙ্গাজল পান কৰিলে লাভ হয়।
Verse 57
गंडूषमात्रपाने तु अश्वमेधफलं लभेत् । स्वच्छंदं यः पिबेदंभस्तस्य मुक्तिः करे स्थिता ॥ ५८ ॥
গণ্ডূষমাত্ৰ পান কৰিলেই অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ফল লাভ হয়; আৰু যি ভক্তিশ্ৰদ্ধাৰে স্বচ্ছন্দে জল পান কৰে, তাৰ মুক্তি যেন কৰতলতে স্থিত।
Verse 58
त्रिभिः सारस्वतं तोयं सप्तभिस्त्वथ यामुनम् । नार्मदं दशभिर्मासैर्गांगं वर्षेण जीर्यति ॥ ५९ ॥
সৰস্বতীৰ জল তিনিদিনতে, যমুনাৰ জল সাতদিনতে, নর্মদাৰ জল দহ মাহতে বাসি হয়; গঙ্গাৰ জল এক বছৰত বাসি হয়।
Verse 59
शास्त्रेणाकृततोयानां मृतानां क्वापि देहिनाम् । तदुत्तरफलावाप्तिर्गंगायामस्थियोगतः ॥ ६० ॥
শাস্ত্ৰানুসাৰে জলক্ৰিয়া নোহোৱাকৈ ক’তবাত মৃত্যু হোৱা দেহীৰ উত্তৰফল গঙ্গাত অস্থি-সংযোগ হ’লে লাভ হয়।
Verse 60
चांद्रायणसहस्रं तु यश्चरेत्कायशोधनम् । यः पिबेत्तु यथेष्ठं हि गंगाम्भः स विशिष्यते ॥ ६१ ॥
দেহশুদ্ধিৰ বাবে যি সহস্ৰ চন্দ্ৰায়ণ ব্ৰত আচৰে, তাতকৈও শ্ৰেষ্ঠ সেইজন, যি ইচ্ছামতে গঙ্গাজল পান কৰে; সি বিশেষ গণ্য।
Verse 61
गंगां पश्यति यः स्तौति स्नाति भक्त्या पिबेज्जलम् । स स्वर्गं ज्ञानममलं योगं मोक्षं च विंदति ॥ ६२ ॥
যি গঙ্গাৰ দৰ্শন কৰে, স্তৱ কৰে, ভক্তিৰে স্নান কৰে আৰু তাৰ জল পান কৰে—সি স্বৰ্গ, নিৰ্মল জ্ঞান, যোগসিদ্ধি আৰু মোক্ষ লাভ কৰে।
Verse 62
यस्तु सूर्य्यांशुनिष्टप्तं गांगेयं पिबते जलम् । गोमूत्रयावकाहाराद्गांगपानं विशिष्यते ॥ ६३ ॥
যি সূৰ্যকিৰণে তপ্ত গঙ্গাজল পান কৰে, তাৰ গঙ্গাপান গোমূত্ৰ-যৱকাহাৰ ব্ৰততকৈও অধিক শ্ৰেষ্ঠ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 63
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे गंगामाहात्म्यवर्णनं नामाष्टत्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ३८ ॥
এইদৰে শ্ৰীবৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ উত্তৰভাগত মোহিনী–বসু সংবাদত ‘গঙ্গামাহাত্ম্যবৰ্ণন’ নামৰ অষ্টত্ৰিংশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
The chapter states that in Kali Yuga all other tīrthas ‘deposit’ their potency into the Gaṅgā, making her the concentrated locus of tīrtha-śakti, while she does not transfer her power elsewhere; therefore Gaṅgā-access (sight, bath, sip, residence) is presented as the most direct means to purification and mokṣa.
The text credits partial or minimal engagements—beholding the Gaṅgā, entering with intent to bathe, sipping a mouthful, sprinkling food, carrying the water, or even contact with wind moistened by Gaṅgā droplets—as sufficient to share in the tīrtha’s fruit due to the intrinsic greatness of Gaṅgā-water.
It explicitly identifies Janārdana/Viṣṇu—pure consciousness—as present in liquid form as the waters of the Gaṅgā, grounding tīrtha efficacy in divine immanence rather than only in ritual performance.