বসিষ্ঠে মোহিনী-উপাখ্যানৰ চূড়ান্ত অংশ বৰ্ণনা কৰে। মোহিনীৰ দাবী আৰু নিজৰ ধৰ্ম-সংকল্পত আবদ্ধ ৰজা ৰুক্মাঙ্গদে তৰোৱাল তুলি পুত্ৰ ধৰ্মাঙ্গদক বধ কৰিবলৈ উদ্যত হয়। পুত্ৰই পিতৃভক্তি আৰু শৰণাগতি-ভাব লৈ নিজৰ ডিঙি আগবঢ়ায়; তেতিয়া পৃথিৱী কঁপে, সাগৰ উথলি উঠে, উল্কা পৰে—ধৰ্ম-পৰীক্ষাৰ গম্ভীৰতা প্ৰকাশ পায়। মোহিনী শোকে ভাঙি পৰে আৰু দেৱকাৰ্য ব্যৰ্থ হ’ব বুলি আশংকা কৰে। ঠিক সেই মুহূর্ততে ভগৱান বিষ্ণু সাক্ষাৎ প্ৰকট হৈ ৰজাৰ হাত ধৰি সন্তুষ্টি প্ৰকাশ কৰে আৰু ৰুক্মাঙ্গদক পত্নী সন্ধ্যাৱলী আৰু পুত্ৰসহ নিজৰ ধাম/সান্নিধ্যত প্ৰৱেশ কৰায়। দেৱলোকে উৎসৱ হয়; চিত্ৰগুপ্ত আদি লেখাপাল ভাগ্যলেখ সোধে, আৰু দণ্ড-পুরস্কাৰ পৰমেশ্বৰৰ আজ্ঞাধীন বুলিয়েই উপাখ্যান সমাপ্ত হয়।
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । तत्पुत्रवचनं श्रुत्वा राजा रुक्मांगदस्तदा । संध्यावलीमुखं प्रेक्ष्य प्रहृष्टकमलोपमम् ॥ १ ॥
বসিষ্ঠে ক’লে—পুত্ৰৰ বাক্য শুনি ৰজা ৰুক্মাংগদে তেতিয়া সন্ধ্যাৱলীৰ মুখলৈ চালে; সেয়া আনন্দত ফুটি উঠা পদুমৰ দৰে আছিল।
Verse 2
मोहिनीवचनं श्रृण्वन्भुंक्ष्व मा हन देहजम् । मा भुंक्ष्व तनयं हिंस चेत्याग्रहसमन्वितम् ॥ २ ॥
মোহিনীৰ কথা শুনি সি জেদ কৰি ক’লে—“খোৱা, নিজৰ দেহজাতক নুমাৰিবা। পুত্ৰক নাখাবা; তাক বধ কৰা,” বুলি সি অনড় হৈ থাকিল।
Verse 3
एतस्मिन्नेव काले तु भगवान्कमलेक्षणः । अंतर्द्धानगतस्तस्थौ व्योम्नि धैर्यावलोककः ॥ ३ ॥
সেই মুহূৰ্ততে কমলনয়ন ভগৱান অন্তৰ্ধান হৈ আকাশত স্থিত থাকি ধৈৰ্যৰে সকলো চাই থাকিল।
Verse 4
त्रयाणां नृपशार्दूल मेघश्यामो निरञ्जनः । धर्मांगदस्य वीरस्य तस्य रुक्मांगदस्य तु ॥ ४ ॥
হে নৃপশাৰ্দূল! সেই তিনজনৰ ভিতৰত বীৰ ধৰ্মাঙ্গদৰ পুত্ৰ ৰুক্মাঙ্গদ মেঘশ্যাম বৰ্ণৰ আৰু আচৰণত নিৰঞ্জন আছিল।
Verse 5
संध्यावल्या समेतस्य वीशसंस्थो जनार्दनः । वचने भुंक्ष्व भुंक्ष्वेति मोहिन्या व्याहृते तदा ॥ ५ ॥
তেতিয়া সন্ধ্যাবলীৰ সৈতে পবিত্ৰ আসনত উপবিষ্ট জনাৰ্দনে মোহিনীৰ উচ্চাৰিত ‘ভুঙ্ক্ষ্ব, ভুঙ্ক্ষ্ব’—‘খা, খা’—বচন শুনিলে।
Verse 6
जग्राह विमलं खङ्गं हंतुं धर्मांगदं सुतम् । सुप्रहर्षेण मनसा प्रणम्य गरुडध्वजम् । तं दृष्ट्वा खङ्गहस्तं तु पितरं धर्म्मंभूषणः ॥ ६ ॥
পুত্ৰ ধৰ্মাঙ্গদক বধ কৰিবলৈ সি নিৰ্মল খড়্গ ধৰিলে। অতি হৰ্ষিত মনে গৰুড়ধ্বজ ভগৱানক প্ৰণাম কৰিলে। হাতত তৰোৱাল ধৰা পিতাক দেখি ধৰ্মভূষণ (পুত্ৰ) …
Verse 7
प्रणम्य मातापितरौ देवं चक्रधरं तथा । वदनं प्रेक्ष्य चादीनं जनन्या नृपपुंगवः ॥ ७ ॥
মাতৃ-পিতৃ আৰু চক্রধাৰী দেৱক প্ৰণাম কৰি, নৃপশ্ৰেষ্ঠই দীন-ব্যাকুল মাতৃৰ মুখলৈ চাই চালে।
Verse 8
वृषांगदेन तु तदा स्वग्रीवोर्वीतले कृता । कंबुग्रीवां समानां तु सुवर्णा सुकोमलाम् ॥ ८ ॥
তেতিয়া বৃষাঙ্গদে ভূমিতলত নিজৰ গ্ৰীৱাৰ সদৃশ এক প্ৰতিমা গঢ়িলে—শঙ্খসদৃশ গ্ৰীৱাযুক্ত, স্বৰ্ণময় আৰু অতি সুকোমল।
Verse 9
बहुरेखमथ स्थूलां खङ्गमार्गे ज्यदर्शयत् ॥ । पितृभक्त्या युतेनैव मातृभक्त्याधिकेन वै ॥ ९ ॥
তাৰ পিছত সি খড়্গমাৰ্গত বহু ৰেখাযুক্ত এক স্থূল ধনুৰ্জ্যা দেখুৱালে—পিতৃভক্তিযুক্ত, আৰু মাতৃভক্তিত অধিক পৰিপূৰ্ণ।
Verse 10
ग्रीवाप्रदाने तनयस्य भूप हर्षाकुले चारुसुधांशुवक्त्रे । गृहीतखङ्गे जगदीशनाथे चचाल पृथ्वीं सनगा समग्रा ॥ १० ॥
হে ৰাজন! পুত্ৰই শৰণাগতিভাৱে নিজৰ গ্ৰীৱা অৰ্পণ কৰোঁতে, হর্ষে উজ্জ্বল চন্দ্ৰসম মুখবিশিষ্ট জগদীশনাথে খড়্গ গ্ৰহণ কৰাতেই, পৰ্বতসহ সমগ্ৰ পৃথিৱী কঁপি উঠিল।
Verse 11
सिंधुः प्रवृद्धश्च बभूव सद्यो निमज्ज नार्थं भुवनत्रयस्य । निपेतुरुल्काः शतशो धरायां निर्घातयुक्ताः सतडित्खमध्यात् ॥ ११ ॥
তৎক্ষণাৎ সাগৰ অতি প্ৰবৃদ্ধ হ’ল, যেন ত্ৰিভুবন ডুবাবলৈ; আৰু বিদ্যুৎভৰা মধ্যাকাশৰ পৰা বজ্ৰগর্জনসহ শত শত জ্বলন্ত উল্কা পৃথিৱীত পৰিল।
Verse 12
विवर्णरूपा च बभूव मोहिनी न देवकार्यं हि कृतं मयेति । निरर्थकं जन्म ममाधुनाभूत्कृतं तु दैवेन दजगद्विधायिना ॥ १२ ॥
তেতিয়া মোহিনী বিবৰ্ণ আৰু নিৰুৎসাহ হ’ল—“মই দেৱতাৰ কাৰ্য সিদ্ধ কৰিব নোৱাৰিলোঁ” বুলি ভাবিলে। সি বিলাপ কৰিলে—“এতিয়া মোৰ জন্ম নিষ্ফল হ’ল; তথাপি জগত্-বিধাতা দেৱবিধিয়েই এই ঘটনা ঘটালে।”
Verse 13
विमोहनं रूपमिदं विडंबनं यद्भूमिपालेन न भुक्तमन्नम् । हरेर्दिने पापभयापहे तु तृणैः समाहं भविता त्रिविष्टपे ॥ १३ ॥
এই ৰূপ সঁচাকৈ মোহজনক আৰু এক বিদ্ৰূপ—যে ভূমিপাল ৰজাই অন্ন ভোজন নকৰিলে। কিন্তু হৰিৰ পবিত্ৰ দিনত, যি পাপ আৰু পাপভয় হৰণ কৰে, মই ত্ৰিবিষ্টপত তৃণৰ ঢিপৰ সমান হৈ পৰিম॥১৩॥
Verse 14
सत्वाधिको यास्यति मोक्षमार्गं गंतास्मि पाप नरकं सुदारुणम् ॥ १४ ॥
যাৰ ভিতৰত সত্ত্বৰ প্ৰাধান্য, সি মোক্ষমাৰ্গলৈ আগবাঢ়িব; কিন্তু মই পাপী, সেয়ে অতি দাৰুণ নৰকলৈ গম কৰিম॥১৪॥
Verse 15
समुद्यते तदा खङ्गे नृपेण नृपपुंगव । मोहिनी मोहसंयुक्ता पपात धरणीतले ॥ १५ ॥
হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ! ৰজাই যেতিয়া খড়্গ উঠালে, তেতিয়া মোহে আচ্ছন্ন মোহিনী ধৰণীতলত পৰি গ’ল॥১৫॥
Verse 16
राजापि तेन खङ्गेन भ्राजमानः समुद्यतः । ग्रीवायाश्छेदनार्थाय वृषांगदसुतस्य तु ॥ १६ ॥
তাৰ পাছত ৰজাও সেই দীপ্তিমান খড়্গ উঠাই, বৃষাঙ্গদৰ পুত্ৰৰ গ্ৰীৱা ছেদন কৰিবলৈ আগবাঢ়িল॥১৬॥
Verse 17
सकुंडलं चारु शशिप्रकाशं भ्राजिष्णु वक्त्रं तनयस्य भूपः । प्रचिच्छिदे यावदतीव हर्षाद्धैर्यान्वितो रुक्मविभूषणोऽसौ ॥ १७ ॥
সোণৰ অলংকাৰৰে ভূষিত আৰু ধৈৰ্যসম্পন্ন সেই ৰজাই অতিশয় হর্ষত, পুত্ৰৰ কুণ্ডল-শোভিত, সুন্দৰ, চন্দ্ৰপ্ৰকাশ সদৃশ দীপ্ত মুখ ছেদন কৰিবলৈ উদ্যত হৈছিল॥১৭॥
Verse 18
तावद्गृहीतः स्वकरेण भूपः क्षीराब्धिकन्यापतिना महीपः । तुष्टोऽस्मि तुष्टोऽस्मि न संशयोऽत्र गच्छस्व लोकं मम लोकनाथ ॥ १८ ॥
তেতিয়া ক্ষীৰসাগৰ-কন্যাৰ পতি ভগৱানে নিজৰ হাতেই সেই ৰজাক ধৰি ল’লে। তেওঁ ক’লে—“মই তুষ্ট, মই তুষ্ট; ইয়াত সন্দেহ নাই। হে লোকনাথ, এতিয়া মোৰ স্বলোকলৈ গমন কৰা।”
Verse 19
प्रियान्वितश्चात्मजसंयुतश्च कीर्तिं समाधाय महीतले तु । त्रैलोक्यपूज्यां विमलां च शुक्लां कृत्वा पदं मूर्ध्नि यमस्य भूप ॥ १९ ॥
হে ৰজা, প্ৰিয়াসহ আৰু পুত্ৰসমেত তেওঁ পৃথিৱীত নিজৰ কীৰ্তি স্থাপন কৰিলে; আৰু তাক নিৰ্মল, শুভ্ৰ তথা ত্ৰিলোক-পূজ্য কৰি যমৰ মূৰত নিজৰ পদ স্থাপন কৰিলে।
Verse 20
प्रयाहि वासं मम देहसंज्ञं स चक्रिणो भूमिपतिः करेण । संस्पृष्टमात्रो विरजा बभूव प्रियासमेतस्तनयेन युक्तः ॥ २० ॥
“যোৱা, আৰু এই দেহ-নামে পৰিচিত মোৰ ধামত বাস কৰা।” এই কথা শুনি চক্রধাৰী (বিষ্ণু) ভক্ত সেই ৰজাই হাতে স্পৰ্শ কৰামাত্ৰেই নিৰ্মল হ’ল—প্ৰিয়াসহ আৰু পুত্ৰসহ।
Verse 21
उपेत्य वेगेन जगाम देहं देवस्य दिव्यं स नृपो महात्मा । विहाय लक्ष्मीमवनीप्रसूतां विहाय दासीःसुधनं स कोशम् ॥ २१ ॥
সেই মহাত্মা ৰজাই বেগেৰে (ভগৱানৰ) ওচৰলৈ গৈ দেৱৰ দিব্য দেহ লাভ কৰিলে। পৃথিৱীজাত লক্ষ্মী, দাসী, প্ৰচুৰ ধন আৰু ভঁৰাল ত্যাগ কৰি তেওঁ প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 22
विहाय नागांस्तुरगान्रथांश्च स्वदारवर्गं स्वजनादिकांश्च । जगाम देहं मधुसूदनस्य ततोंऽबरात्पुष्पचयः पपात ॥ २२ ॥
হাতী, ঘোঁৰা আৰু ৰথ—আৰু নিজৰ গৃহবৰ্গ, পত্নী-পরিজন, আত্মীয়স্বজন আদি সকলো ত্যাগ কৰি তেওঁ মধুসূদন (বিষ্ণু)ৰ দিব্য দেহ-ধামলৈ গ’ল। তেতিয়া আকাশৰ পৰা পুষ্পবৃষ্টি পৰিল।
Verse 23
संहृष्टसिद्धैः सुरलोकपालैः संताडिता दुंदुभयो विनेदुः । राजन् जगुर्गीतमतीव रम्यं देवांगनाः संननृतुर्मुदान्विताः ॥ २३ ॥
হৰ্ষিত সিদ্ধসকল আৰু স্বৰ্গলোকৰ পালকদেৱতাসকলে আঘাত কৰাত দুন্দুভিসমূহ গম্ভীৰকৈ বাজি উঠিল। হে ৰাজন, অতি মনোৰম গীত গোৱা হ’ল আৰু দেৱাঙ্গনাসকলে আনন্দে নৃত্য কৰিলে।
Verse 24
गन्धर्वकन्या नृपकर्मतुष्टास्तदद्भुतं प्रेक्ष्य दिनेशसूनुः । हरेस्तनौ भूमिपतिं प्रविष्टं सदारपुत्रं स्वलिपिं प्रमार्ज्य ॥ २४ ॥
ৰাজাৰ কৰ্মত তুষ্ট গন্ধৰ্বকন্যাই সেই আশ্চৰ্য দৃশ্য দেখি দিনেশৰ পুত্ৰক জনালে। সি নিজৰ লিখিত নথি মচি দি ক’লে যে ভূমিপতি পত্নী-পুত্ৰসহ হৰিৰ বক্ষত প্ৰৱিষ্ট হৈছে।
Verse 25
लोकांश्च सर्वान्नृपदिष्टमार्गे कृत्वा कृतज्ञान्हार्रलोकमार्गान् । भीतः पुनः प्राप्य पितामहांतिकं प्रोवाच देवं चतुराननं रुदन् ॥ २५ ॥
ৰাজাই নিৰ্দেশ কৰা পথত সকলো লোকক চলাই আৰু হাৰলোক (ৰুদ্ৰলোক)ৰ লোকসকলক কৃতজ্ঞ কৰি সি ভীত হৈ পৰিল। তাৰ পাছত পুনৰ পিতামহ ব্ৰহ্মাৰ ওচৰলৈ গৈ চতুৰ্মুখ দেৱক কান্দি কান্দি ক’লে।
Verse 26
नाहं नियोगी भविता हि देव आज्ञाविहीनः सुरलोकनाथ । विधेहि चान्यत्प्रकरोमि तात निदेशनं मास्तु मदीय दण्डम् ॥ २६ ॥
হে দেৱ, আপোনাৰ আজ্ঞা নোহোৱাকৈ মই নিযুক্ত কৰ্মচাৰী হৈ কাৰ্য নকৰোঁ, হে সুৰলোকনাথ। হে তাত, অন্যভাবে নিৰ্দেশ দিয়ক; মই সেইমতে কৰিম—আপোনাৰ স্পষ্ট আজ্ঞা নোহোৱাকৈ মোৰ দণ্ড যেন নহয়।
Verse 27
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते सुतवधोद्यतस्य रुक्मांगदस्य भगवद्दर्शनं नाम चतुस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ३४ ॥
এইদৰে শ্ৰী বৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ উত্তৰভাগৰ মোহিনীচৰিতত ‘পুত্ৰবধলৈ উদ্যত ৰুক্মাঙ্গদক ভগৱদ্দৰ্শন’ নামৰ চৌত্রিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
It functions as an extreme dharma-parīkṣā: the king’s satya and vrata-niṣṭhā are tested beyond ordinary ethics, while the son’s śaraṇāgati and filial dharma complete the offering; Viṣṇu’s intervention affirms that true dharma culminates in grace, not tragedy, and that the Lord upholds the devotee at the decisive moment.
Mohinī embodies māyā/delusion as a divine instrument: her failure and pallor show that coercive, adharma-leaning outcomes cannot ultimately prevail over satya sustained by bhakti; the episode teaches that tests may appear cruel, yet are resolved by the Lord’s compassionate sovereignty.
They externalize the moral weight of dharma under strain: when a righteous devotee approaches an irreversible act for truth’s sake, the cosmos ‘reacts’ as a dharma-indicator, foreshadowing divine intervention and marking the event as world-order (ṛta/dharma) significant.