কাষ্ঠীলা বৰ্ণনা কৰে—এজন ব্ৰাহ্মণে নিজৰ ৰাক্ষসী পত্নীৰ সৈতে উদ্ধাৰ কৰা ৰাজকুমাৰী ৰত্নাৱলীক লৈ ৰজা সুদ্যুম্নৰ নগৰীত উপস্থিত হয়। প্ৰহৰী আবাহুৱে সংবাদ দিলে ৰজা গঙ্গাতীৰলৈ আহি কন্যাক পুনৰ লগ পাই আনন্দিত হয়। ৰত্নাৱলীয়ে কয়—তল্পথ নামৰ ৰাক্ষসে তেওঁক অৰ্ণৱগিৰিত অপহৰণ কৰিছিল; কিন্তু ৰাক্ষসী পত্নীৰ বুদ্ধি-যোগে তাৰ অধৰ্ম সংকল্প ভাঙি পৰে আৰু ব্ৰাহ্মণো ৰক্ষা পায়। তাৰ পিছত ধৰ্ম-প্ৰশ্ন উঠে—‘সহাসন’ লক্ষণ ধৰি ধৰ্মদোষ এৰাবলৈ ৰত্নাৱলী ব্ৰাহ্মণক স্বামী ৰূপে বিচাৰে। সুদ্যুম্নে ৰাক্ষসীক অনুৰোধ কৰে যাতে ৰত্নাৱলীক দ্বিতীয়া পত্নী হিচাপে গ্ৰহণ কৰি সৌতণ-ঈৰ্ষা নোহোৱাকৈ ৰক্ষা কৰে। ৰাক্ষসী জনসমক্ষে পূজাৰ শর্তত সন্মতি দিয়ে—ফাল্গুন শুক্ল অষ্টমীৰ পৰা চতুৰ্দশীলৈ সাতদিনীয়া উৎসৱ, গীত-নাট্যসহ, আৰু সুৰা, মাংস, ৰক্ত আদি নিবেদন; ভক্তৰ ৰক্ষাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। শেষত লোভ আৰু দাম্পত্য ধনৰ নীতিকথা—পূৰ্ব পত্নী প্ৰাক্কালিকী দাৰিদ্ৰ্যত স্বামী ত্যাগ কৰি লজ্জিত হয়; পুনৰ মিলনৰ পাছত যাতনা ভোগে আৰু যমৰ উপদেশ পায় যে স্বামীৰ ধন-প্ৰাণ ৰক্ষা কৰাই স্ত্ৰীধৰ্মৰ কেন্দ্ৰ।
Verse 1
काष्ठीलोवाच । भार्यायास्तद्वचः श्रुत्वा राक्षस्या धर्मसंमितम् । पृष्ठात्करोणुरूपिण्याः सकन्योऽवातरद्द्विजः ॥ १ ॥
কাষ্ঠীল ক’লে—ৰাক্ষসী পত্নীৰ ধৰ্মসংগত বাক্য শুনি সেই দ্বিজ ব্ৰাহ্মণ কন্যাসহ গাধীৰূপিণীৰ পিঠৰ পৰা নামি আহিল।
Verse 2
अवतीर्णे द्विजे साभूत्सुरूपा प्रमदा पुनः । क्षपाचरी क्षपानाथवक्त्रा पीनोन्नतस्तनी ॥ २ ॥
দ্বিজ নামি অহাৰ লগে লগে তাই পুনৰ সুন্দৰী যুৱতী হ’ল—ৰাতিচাৰিণী, চন্দ্ৰমুখী, পূৰ্ণ আৰু উন্নত স্তনবিশিষ্টা।
Verse 3
सा कुमारी ततः प्राप्य नगरं स्वपितुः शुभम् । बाह्यरक्षास्थित प्राप्तं पुरपालमुवाच ह ॥ ३ ॥
তাৰ পাছত সেই কুমাৰী নিজৰ পিতাৰ শুভ নগৰত উপস্থিত হৈ, বাহিৰা প্ৰহৰাত থকা নগৰপালৰ ওচৰলৈ গৈ ক’লে।
Verse 4
गच्छ त्वं नृपतेः पार्श्वं पितुर्मम पुराधिप । ब्रूहि मां समनुप्राप्तां रत्नशालां पुरा हृताम् ॥ ४ ॥
হে পুরাধিপ! তুমি মোৰ পিতৃ ৰাজাৰ ওচৰলৈ গৈ কোৱা—মই ইয়াত উপস্থিত হৈছোঁ; পূৰ্বে হৰণ কৰা সেই ৰত্নশালাক পুনৰ লাভ কৰিবলৈ।
Verse 5
रत्नावलिं रत्नभूतां सुद्युम्नस्य महीक्षितुः । तल्पथा रक्षसा रात्रौ स्वपुरस्था हृता द्विज ॥ ५ ॥
হে দ্বিজ! ৰজা সুদ্যুম্নৰ ৰত্নসদৃশা ৰত্নাৱলী, নিজ নগৰত থাকোঁতেই, তল্পথ নামৰ ৰাক্ষসে ৰাতিৰে অপহৰণ কৰিলে।
Verse 6
पुनः सा समनुप्राप्ता जीवमानाऽक्षता पितः । समाश्वसिहि शोकं त्वं मा कृथा मत्कृते क्वचित् ॥ ६ ॥
পিতৃ! সি পুনৰ আহিল—জীৱিত আৰু অক্ষত। তুমি আশ্বস্ত হওঁ, শোক ত্যাগ কৰা; মোৰ কাৰণে কেতিয়াও বিলাপ নকৰিবা।
Verse 7
अविप्लुतास्मि राजेंद्र गांगा आप इवामलाः । तव कीर्तिकरी तद्वन्मातुः सौशील्यसूचिका ॥ ७ ॥
হে ৰাজেন্দ্ৰ! মই কলুষিত নহয়—গংগাৰ নিৰ্মল পানীৰ দৰে শুদ্ধ। তেনেদৰে মই তোমাৰ কীৰ্তি বৃদ্ধি কৰোঁ আৰু মাতৃৰ সৌশীল্যও প্ৰকাশ কৰোঁ।
Verse 8
तत्कुमारीवचः श्रुत्वा पुरापालस्त्वरान्वितः । अबाहुरिति विख्यातः प्राप्तः सुद्युम्रसन्निधौ ॥ ८ ॥
সেই কুমাৰীৰ বাক্য শুনি, ‘অবাহু’ নামে বিখ্যাত নগৰপাল ত্বৰিত হৈ সুদ্যুম্নৰ সন্নিধানত উপস্থিত হ’ল।
Verse 9
कृतप्रणामः संपृष्टः प्राह राजानमादरात् । राजन्नुपागता नष्टा दिहिता तव मानद ॥ ९ ॥
প্ৰণাম জনাই, সোধা হ’লে, সি আদৰে ৰজাক ক’লে—“হে ৰাজন, মানদায়িনী আপোনাৰ কন্যা যি নষ্ট হৈছিল, সি পুনৰ উভতি আহিছে।”
Verse 10
रत्नावलीति विख्याता सस्त्रीकद्विदजसंयुता । पुरबाह्ये स्थिता दृष्टा मया ज्ञाता न चाभवत् ॥ १० ॥
তেওঁ ‘ৰত্নাৱলী’ নামে বিখ্যাত আছিল, নিজৰ ব্ৰাহ্মণ স্বামীৰ সৈতে। নগৰৰ বাহিৰত থিয় হৈ থকা তেওঁক মই দেখিলোঁ; তথাপি চিনিবলৈ চেষ্টা কৰিও তেওঁ প্ৰকৃততে কোন, বুজি নাপালোঁ।
Verse 11
तयाहं प्रेरितः प्रागां त्वां विज्ञापयितुं प्रभो । अविप्लुताहं वदति मां जानातु समागताम् ॥ ११ ॥
তেওঁৰ প্ৰেৰণা মতে, হে প্ৰভু, মই আগতেই আপোনাক জনাবলৈ আহিছোঁ। তেওঁ কয়—“মই অক্ষত”; দয়া কৰি জানক, মই ইয়াত উপস্থিত হৈছোঁ।
Verse 12
पितरं मम सत्कृत्यै नात्र कार्या विचारणा । तदद्भुतं वचः श्रुत्वा पुरपालस्य तत्क्षणात् ॥ १२ ॥
“মোৰ পিতাক যথোচিত সন্মান কৰক; ইয়াত কোনো বিচাৰ-বিবেচনা নালাগে।” নগৰপালৰ সেই আশ্চৰ্য বাক্য শুনি, সেই ক্ষণতেই…
Verse 13
सामात्यः सकलत्रस्तु सद्विजो निर्ययौ नृपः । स तु गत्वा पुराद्ब्राह्ये गंगातीरे व्यवस्थिताम् ॥ १३ ॥
তাৰ পাছত ৰজা মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে, ৰাণীসহ, আৰু পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণসকলৰ সঙ্গ লৈ ওলাই গ’ল। নগৰৰ বাহিৰলৈ গৈ তেওঁ গঙ্গাতীৰত উপস্থিত হৈ তাতে অৱস্থান কৰিলে।
Verse 14
अपश्यद्भास्कराकारां सस्त्रीकद्विजसंयुताम् । सहजे नैव वेषेण भूषितां भूषणप्रियाम् ॥ १४ ॥
তেওঁ তেওঁক দেখিলে—সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিময়ী—স্ত্ৰী আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে। তেওঁ স্বাভাৱিক ৰূপতেই আছিল, কোনো ছদ্মবেশে নহয়; তথাপি অলংকাৰৰে ভূষিতা, অলংকাৰপ্ৰিয়া।
Verse 15
अम्लानकुसुमप्रख्यां तत्पकांचनसुप्रभाम् । दूराद्दृष्ट्वांतिकं गत्वा पर्यष्वजत भूपतिः ॥ १५ ॥
দূৰৰ পৰা তাইক দেখি—অম্লান কুসুমৰ দৰে আৰু পক্ব সোণৰ দৰে দীপ্তিময়—ৰাজাই ওচৰলৈ গৈ তাইক আলিঙ্গন কৰিলে।
Verse 16
पितरं सापि संहृष्टा समाश्लिष्य ननाम ह । ततश्च मात्रा संगम्य हृष्टया हर्षितांतरा ॥ १६ ॥
সেয়ো অতি আনন্দিত হৈ পিতাক আলিঙ্গন কৰি প্ৰণাম কৰিলে। তাৰ পাছত মাতৃৰ সৈতে মিলি সি হর্ষিত হ’ল—অন্তৰ আনন্দে ভৰি উঠিল।
Verse 17
प्राह वाक्यं विशालाक्षी संबोध्य पितरं नृपम् । सुप्ताहं रत्नशालायां सखीभिः परिवारिता ॥ १७ ॥
বিশাল চকুযুক্ত কন্যাই পিতা-ৰাজাক সম্বোধন কৰি ক’লে—“মই ৰত্নময় প্ৰাসাদত সখীসকলৰ মাজত ঘেৰাই নিদ্ৰাত আছিলোঁ।”
Verse 18
उदकूकृत्वा शिरस्ताताधौतांघ्रिर्मंचकोपरि । चिंतयत्नी भर्तृयोगं निशीथे रक्षसा हृता ॥ १८ ॥
শিৰৰ কাষত জলকুম্ভ থৈ, ভৰি ধুই খাটত শুই স্বামী-সংযোগৰ চিন্তা কৰি থাকোঁতে—নিশীথত এটা ৰাক্ষসে তাইক হৰণ কৰিলে।
Verse 19
स मां गृहीत्वा स्वपुरं प्रागादर्णवगे गिरौ । नानारत्नमये तत्र गुहायां स्थापिता ह्यहम् ॥ १९ ॥
সিয়ে মোক ধৰি অৰ্ণৱগ নামৰ পৰ্বতৰ ওপৰত থকা নিজৰ নগৰলৈ গ’ল; তাত নানাৰত্নময় গুহাত মোক স্থাপন কৰিলে।
Verse 20
स तत्रोद्वहनोपायचिंतयांतर्व्यवस्थितः । तस्य भार्या त्वियं सुभ्रूर्या तिष्ठति सुमध्यमा ॥ २० ॥
সেই তাত অন্তৰ্মনত স্থিৰ হৈ তাক লৈ যোৱাৰ উপায় চিন্তা কৰি থাকিল। তাৰ এই পত্নী—সুন্দৰ ভ্ৰূযুক্তা, সুকোমল কটিযুক্তা—ইয়াতেই থিয় হৈ আছে।
Verse 21
बिभ्रती मानुषं रूपं राक्षसी राक्षसप्रिया । अनया बुद्धियोगेन शक्त्या शक्रस्य भूपते ॥ २१ ॥
হে ভূপতি, ৰাক্ষসসকলৰ প্ৰিয়া সেই ৰাক্ষসীয়ে মানৱ ৰূপ ধাৰণ কৰিলে; আৰু এই বুদ্ধিযোগ-শক্তিৰে সি শক্র (ইন্দ্ৰ)ৰ বলকেও জয় কৰিলে।
Verse 22
घातितो विप्रहस्तेन क्रूरकर्मा पतिः स्वकः । पुरैव मम तं शैलं प्राप्तो देवेन भूसुरः ॥ २२ ॥
মোৰ নিজৰ স্বামী, কৰ্মত নিষ্ঠুৰ, এজন ব্ৰাহ্মণৰ হাতে নিহত হৈছিল। তাৰো আগতেই, হে দেবতুল্য ভূসুৰ, আপুনি মোৰ সেই পৰ্বতলৈ আহি পাইছিল।
Verse 23
इयं तु राक्षसी दृष्ट्वा पतिं स्वं धर्मदूषकम् । विप्रेण संविदं कृत्वा दांपत्ये निजकर्मणा ॥ २३ ॥
কিন্তু এই ৰাক্ষসীয়ে নিজৰ স্বামীক ধৰ্মদূষক দেখি, এজন ব্ৰাহ্মণৰ সৈতে সংবিদা কৰিলে আৰু নিজৰ কৰ্মে দাম্পত্যজীৱন তদনুযায়ী স্থিৰ কৰিলে।
Verse 24
रूपेणाप्यस्य संमुग्धा घातयामास राक्षसम् । एवं कृत्वा पतिं विप्रं हस्तिनीरूपधारिणी ॥ २४ ॥
তাইৰ ৰূপত সিও মোহিত হৈছিল; আৰু সিয়ে সেই ৰাক্ষসক বধ কৰালে। এইদৰে হস্তিনী-ৰূপ ধাৰণ কৰা সিয়ে নিজৰ ব্ৰাহ্মণ স্বামীক ৰক্ষা কৰিলে।
Verse 25
गृहीत्वा वास्तुकं वित्तं पृष्ठमारोप्य मामपि । समायातात्र भूपाल मामत्तुं तव मंदिरम् ॥ २५ ॥
গৃহ-নিৰ্মাণৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত ধন লৈ, আৰু মোকো পিঠিত তুলি, হে ভূপাল! তুমি ইয়ালৈ নিজৰেই গৃহলৈ আহিছা—যেন মোক গিলিবলৈ উদ্যত।
Verse 26
अनया रक्षिता राजन् राक्षस्याराक्षसात्ततः । तस्मादिमां पूजयस्व सत्कृत्याग्रजसंयुताम् ॥ २६ ॥
হে ৰাজন! এই নাৰীয়ে মোক সেই ৰাক্ষসী আৰু সেই ৰাক্ষসৰ পৰা ৰক্ষা কৰিলে। সেয়ে তাৰ অগ্ৰজসহ সৎকাৰ কৰি তাক পূজা-সম্মান দিয়া।
Verse 27
अस्या एवामुमत्या मां देह्यस्मै ब्राह्मणाय हि । अनेनैकासनगता जाता भर्ता स मे भवत् ॥ २७ ॥
এই নাৰীৰ অনুমতিতেই মোক এই ব্ৰাহ্মণক দিয়া। মই তেওঁৰ সৈতে একে আসনত বহিছোঁ; তেওঁৱেই মোৰ স্বামী—তেওঁৱেই মোৰ প্ৰভু হওক।
Verse 28
येनैकासनगा नारी भवेद्भर्ता स एव हि । नान्य इत्थँ पुराणेषु श्रूयते ह्यागमेष्वपि ॥ २८ ॥
যাৰ সৈতে নাৰী একে আসনত বহে, তেওঁৱেই নিশ্চিতভাৱে তাইৰ স্বামী। ইয়াৰ বাহিৰে এনে নিয়ম পুৰাণতো নহয়, আগমতো শুনা নাযায়।
Verse 29
अस्याः पृष्ठे निविष्टाहं प्रीत्या सह द्विजन्मना । धर्मत स्तेन मद्भर्ता भवेदेषा मतिर्मम ॥ २९ ॥
ইয়াৰ পিঠিত বহি মই সেই দ্বিজৰ সৈতে স্নেহে আছোঁ। ধৰ্মৰ মানদণ্ডত মোৰ স্বামী চোৰ বুলি গণ্য হ’ব—এইয়াই মোৰ মতি।
Verse 30
तस्मादिमां सांत्वयित्वा शास्त्रागमविधानतः । देहि विप्राय मां तात पितमन्यं वृणे न च ॥ ३० ॥
সেয়ে শাস্ত্ৰ-আগমৰ বিধান অনুসৰি তাক সান্ত্বনা দি, হে পিতা, মোক এজন ব্ৰাহ্মণক দান কৰক। মই আন কোনো স্বামী বৰণ নকৰোঁ।
Verse 31
तच्छ्रुत्वा दुहितुर्वाक्यं सुद्युम्नो भूपतिस्तदा । सांत्वयामास तन्वंगीं राक्षसीं प्रश्रयानतः ॥ ३१ ॥
জীয়েকৰ বাক্য শুনি ৰজা সুদ্যুম্নে তেতিয়া বিনয়সহিতে সেই সুকোমলাঙ্গী ৰাক্ষসীক সান্ত্বনা দিলে।
Verse 32
सुतैषा धर्मभीता मे त्वामेव शरणं गता । यदर्थं निहतः कांतस्त्वया पूर्वतरः सति ॥ ३२ ॥
মোৰ এই জীয়েক ধাৰ্মিক ভয়ত কেৱল তোমাৰেই শৰণ লৈছে। হে সতী, কোন কাৰণত তাইৰ প্ৰিয়জন আগতে তোমাৰ দ্বাৰা নিহত হৈছিল?
Verse 33
त्वदधीना ततो भद्रे जातेयं मत्सुता किल । इममिच्छति भर्तारं योऽयं भर्ता कृतस्त्वया ॥ ३३ ॥
সেয়ে, হে ভদ্ৰে, মোৰ এই জীয়েক সঁচাকৈ তোমাৰ অধীন হৈছে। তুমি নিজে যাক স্বামী ৰূপে স্থিৰ কৰিছা, সেই পুৰুষকেই তাই পতি হিচাপে বিচাৰে।
Verse 34
मया प्रणामदानाभ्यां याचिता त्वं निशाचरि । अनुमोदय साहाय्ये सुतां मम सुलोचने ॥ ३४ ॥
হে নিশাচৰী, মই প্ৰণাম আৰু দান দি তোমাক যাচনা কৰিছোঁ। হে সুলোচনে, মোৰ জীয়েকক সহায় কৰিবলৈ কৃপা কৰি সন্মতি দিয়া।
Verse 35
त्वद्वाक्याद्भवतु प्रेष्या मत्सुता ब्राह्मणस्य तु । सापत्नभावं त्यक्त्वा तु सुतां मे परिपालय ॥ ३५ ॥
তোমাৰ বাক্য অনুসাৰে মোৰ কন্যা সেই ব্ৰাহ্মণৰ সেৱিকা হওক। সতীন-ভাব ত্যাগ কৰি মোৰ জীয়েকক ভালদৰে পালন-ৰক্ষা কৰা॥৩৫॥
Verse 36
सुताया मम भार्याया मद्बलस्य जनस्य च । पुरस्य विषयस्यापि स्वामिनी त्वं न संशयः ॥ ३६ ॥
মোৰ কন্যা, মোৰ পত্নী, মোৰ বাহিনী আৰু প্ৰজা—আৰু নগৰ তথা সমগ্ৰ ৰাজ্যৰো—অধিষ্ঠাত্রী তুমি; একো সন্দেহ নাই॥৩৬॥
Verse 37
तव वाक्ये स्थिता ह्येषा सदैवापि भविष्यति । एतच्छ्रुत्त्वा तु वचनं सुद्युम्नस्य निशाचरी ॥ ३७ ॥
‘সেই তোমাৰ বাক্যত স্থিত; সদায়ো তেনেকৈয়ে থাকিব।’ সুদ্যুম্নৰ এই কথা শুনি নিশাচৰীয়ে উত্তৰ দিলে॥৩৭॥
Verse 38
अन्वमोदत शुद्धेन चेतसा सहचारिणी । उवाच च धरापालं प्रदानाय कृतोद्यमम् ॥ ३८ ॥
শুদ্ধ চিত্তে সহচৰিণী (পত্নী) আনন্দে সন্মতি দিলে; আৰু দান দিবলৈ উদ্যত ধৰাপাল (ৰাজা)ক তাই ক’লে॥৩৮॥
Verse 39
यदर्थं प्रणतस्त्वं मां सद्भावेन नृपोत्तम । तस्माद्द्वितीया भार्येयं भवत्वस्य द्विजन्मनः ॥ ३९ ॥
হে নৃপোত্তম! যি উদ্দেশ্যে তুমি সদ্ভাৱে মোক প্ৰণাম কৰিছা, সেইহেতু এই নাৰী সেই দ্বিজৰ দ্বিতীয়া পত্নী হওক॥৩৯॥
Verse 40
अहं च भवता पूज्या कृत्वार्चां देवमंदिरे । सर्वैश्च नागरैः सार्द्धं फाल्गुने धवले दले ॥ ४० ॥
আৰু মইও তোমাৰ দ্বাৰা পূজিত হওঁ—প্ৰভুৰ মন্দিৰত দেৱাৰ্চনা সম্পন্ন কৰি—ফাল্গুণ মাহৰ শুক্লপক্ষত, সকলো নগৰবাসীৰ সৈতে।
Verse 41
सप्ताहमुत्सवः कार्यो ह्यष्टम्या आचतुर्दशीम् । नटनर्तकयुक्तेन गीतवाद्येन भूरिणा ॥ ४१ ॥
অষ্টমীৰ পৰা চতুৰ্দশীলৈ সাত দিনৰ উৎসৱ নিশ্চয় কৰিব লাগে; তাত নট-নর্তক আৰু প্ৰচুৰ গীত-বাদ্য থাকিব।
Verse 42
मैरेयमांसरक्तादिबलिभिश्चापि पूजया । एवं प्रकुर्वते तुभ्यं सदा क्षेमकरी ह्यहम् ॥ ४२ ॥
মৈৰেয় মদ, মাংস, ৰক্ত আদি বলি-সহ পূজাৰ দ্বাৰাও—এইদৰে তোমাক আৰাধনা কৰা ভক্তৰ বাবে—মই সদায় ক্ষেম আৰু ৰক্ষা দান কৰোঁ।
Verse 43
भवेयं नृपशार्दूल स्वं वचः प्रतिपालय । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्याः सुद्युम्नो नृपतिस्तदा ॥ ४३ ॥
“হে নৃপশাৰ্দূল! তেনেকৈ হওক; তুমি তোমাৰ বাক্য ৰক্ষা কৰা।” তাইৰ কথা শুনি ৰজা সুদ্যুম্নে তেতিয়া তদনুযায়ী কৰিলে।
Verse 44
अंगीचकार तत्सर्वं यदुक्तं प्रीतया तया । प्रतिपन्ने तु वचसि राज्ञा तुष्टा तु राक्षसी ॥ ३४ ॥
তাই স্নেহে যি কৈছিল, ৰজাই সকলো গ্ৰহণ কৰিলে; আৰু ৰজাই তাইৰ বাক্য মানি লোৱাত সেই ৰাক্ষসী তুষ্ট হ’ল।
Verse 45
उवाच ब्राह्मणं प्रेम्णा कुरु भार्यामिमामपि । राजकन्यां द्विजश्रेष्ठ गृह्योक्तविधिना शुभाम् ॥ ४५ ॥
তেওঁ স্নেহভাৱে ব্ৰাহ্মণক ক’লে— “হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, এই শুভ ৰাজকন্যাকো গৃহ্যবিধি অনুসাৰে বিধিপূৰ্বক পত্নীৰূপে গ্ৰহণ কৰা।”
Verse 46
ईर्ष्यां त्यक्त्वा विशालाक्ष्या भवाम्येषा सहोदरी । राक्षस्या वचनेनेह परिणीय नृपात्मजाम् ॥ ४६ ॥
ঈৰ্ষা ত্যাগ কৰি মই এই বিশালাক্ষীৰ সত্য সহোদৰী হ’ম; আৰু ইয়াত ৰাক্ষসীৰ আদেশমতে ৰাজকন্যাক বধূ কৰি আনিম।
Verse 47
बहुवित्तयुतां विप्रो महोदयपुरं ययौ । आरुह्य करिणीरूपां राक्षसीं क्षणमात्रतः ॥ ४७ ॥
বহু ধনসহ সেই ব্ৰাহ্মণ মহোদয়পুৰলৈ গ’ল; কৰিণীৰূপ ধাৰণ কৰা ৰাক্ষসীৰ ওপৰত আৰোহন কৰি ক্ষণমাত্ৰতে তাত উপস্থিত হ’ল।
Verse 48
ततो मया श्रुतं देवि भर्ता ते समुपागतः । धनरत्नसमायुक्तो भार्याद्वयसमन्वितः ॥ ४८ ॥
তাৰ পাছত, হে দেবী, মই শুনিলোঁ— আপোনাৰ স্বামী আহি উপস্থিত হৈছে; ধন-ৰত্নসহ আৰু দুজনী পত্নীৰ সৈতে।
Verse 49
ततोऽहं बंधुवर्गेण पितृभ्यां च सखीगणैः । बहुशो भर्त्सिता रूक्षैर्वचनैर्मर्मभेदिभिः ॥ ४९ ॥
তাৰ পাছত মই আত্মীয়বৰ্গ, পিতৃ-মাতৃ আৰু সখীগণৰ দ্বাৰা বাৰে বাৰে তিৰস্কৃত হ’লোঁ— ৰূঢ়, মর্মভেদী বাক্যৰে।
Verse 50
कथं यास्यसि भर्तारं धनलुब्धे श्रिया वृतम् । यस्त्वया निर्द्धनः पूर्वं परित्यक्तः सुदीनवत् ॥ ५० ॥
হে ধনলোভিনী! যি স্বামী এতিয়া শ্ৰী-সমৃদ্ধিৰে পৰিবৃত, তাৰ ওচৰলৈ তুমি এতিয়া কেনেকৈ যাবা? যাক তুমি আগতে সম্পূৰ্ণ নিৰ্ধন আৰু দীন বুলি ভাবি ত্যাগ কৰিছিলা।
Verse 51
चंचलानीह वित्तानि पित्र्याणि किल योषिताम् । कांतार्जितानि सुभगे स्थिराणीति निगद्यते ॥ ५१ ॥
এই লোকত ধন সঁচাকৈ চঞ্চল—বিশেষকৈ নাৰীৰ পিতৃক ধন; কিন্তু হে সুভগে, স্বামীয়ে অৰ্জন কৰা ধন স্থিৰ বুলি কোৱা হয়।
Verse 52
परुषैर्वचनैर्यस्तु क्षिप्तस्तद्भाषणं कथम् । भविष्यति प्रवेशोऽपि दुष्करस्तस्य वेश्मनि ॥ ५२ ॥
যাক কঠোৰ কথাৰে আঘাত কৰা হৈছে, তাৰ সৈতে স্নেহভৰা কথা কেনেকৈ হ’ব? তাৰ পিছত তাৰ ঘৰত প্ৰৱেশ কৰাও দুষ্কৰ হৈ পৰে।
Verse 53
गताया अपि ते तत्र शयनं पतिना सह । भविष्यति दुराचारे सुखदं न कदाचन ॥ ५३ ॥
হে দুঃআচাৰিণী! তুমি তাত গ’লেও, সেই ঠাইত স্বামীৰ সৈতে তোমাৰ শয়ন কেতিয়াও সুখদ নহ’ব।
Verse 54
लोकापवादाद्यदि चेद्ग्रहीष्यति पतिस्तव । त्वां स्नेहहीनचित्तस्तु न कदाचिन्मिलिष्यति ॥ ५४ ॥
লোকাপবাদৰ ভয়ত যদি তোমাৰ স্বামী তোমাক গ্ৰহণ কৰে, তথাপি তাৰ চিত্ত স্নেহশূন্য থাকিব; সি কেতিয়াও তোমাৰ সৈতে সত্যৰূপে এক নহ’ব।
Verse 55
नेदृशं दुःखदं किंचिद्यादृशं दूरचित्तयोः । दंपकत्योर्मिलनं लोके वैकल्यकरणं महत् ॥ ५५ ॥
যিসকলৰ হৃদয় দূৰত, তেনে স্বামী‑স্ত্ৰীৰ মিলনৰ দৰে দুখদ এই জগতত একো নাই; এনে মিলনে জীৱনত মহা বিকলতা আৰু ক্লেশ আনে।
Verse 56
एवं बहुविधा वाचः श्रृण्वाना बंधुभाषिताः । अधोमुख्यस्रुपूर्णाक्षी बभूवाहं सुदुःखिता ॥ ५६ ॥
এইদৰে আত্মীয়সকলে কোৱা নানা কথাবোৰ শুনি মই অতি দুখিত হ’লোঁ; মুখ নত হ’ল, চকু অশ্ৰুৰে ভৰি উঠিল।
Verse 57
चेतसार्चितयं चाहं पूर्वलोभेन मुह्यती । न दत्तं कंकणं पाणेर्न दत्तं कटिसूत्रकम् ॥ ५७ ॥
মইও—চিত্তত আদৰ পোৱা সত্ত্বেও—পূৰ্বৰ লোভত মোহিত হৈছিলোঁ; হাতৰ কঙ্কণ নাদিলোঁ, কটিসূত্ৰও নাদিলোঁ।
Verse 58
न चापि नूपुरे दत्ते येन तुष्टिं व्रजेत्पतिः । धनजीवितयोः स्वामी भर्ता लोकेषु गीयते ॥ ५८ ॥
যাৰ বাবে স্বামী অসন্তুষ্ট হয়, তেনে নূপুৰো দান কৰা উচিত নহয়; কিয়নো লোকসমূহত স্বামীক ধন আৰু জীৱনৰো স্বামী বুলি গোৱা হয়।
Verse 59
तन्मयापहृतं वित्तं भवित्री का गतिर्मम । कथं यास्यामि तद्वेश्म कथं संभाषये पुनः ॥ ५९ ॥
“সিয়ে মোৰ ধন কেঢ়ি লৈ গ’ল; এতিয়া মোৰ গতি কি, মোৰ বাবে কোন পথ বাকী? মই পুনৰ সেই ঘৰলৈ কেনেকৈ যাম, আৰু তাৰ সৈতে পুনৰ কেনেকৈ কথা পাতিম?”
Verse 60
यो मया दुष्टया त्यक्तः स प्रत्येति कथं हि माम् । एवं विचिंये यादद्धृदयेन विदूयता ॥ ६० ॥
“যাক মই দুষ্টতাৰে ত্যাগ কৰিলোঁ, সি কেনেকৈ পুনৰ মোৰ ওচৰলৈ ঘূৰি আহিব?”—এনে ভাবি ভাবি তাই দুখে দগ্ধ হৃদয়ে ব্যাকুল হৈ থাকিল।
Verse 61
वेष्टिता बंधुवर्गेण तावद्दोला समागता । छत्रेण शशिवर्णेन शोभमाना सुकोमला ॥ ६१ ॥
আত্মীয়স্বজনৰ মাজত বেষ্টিত সেই সুকোমল কন্যাক তেতিয়া ডোলীৰ ওচৰলৈ অনা হ’ল। চন্দ্ৰবৰ্ণ ছত্ৰৰ তলত শোভিত হৈ তাই অতি মনোমোহা দেখাল।
Verse 62
आस्तृता रांकवैः पीनैः पुरुषोर्विधृतांसकैः । ते समागत्य पुरुषाः प्रोचुर्मामसकृच्छभे ॥ ६२ ॥
ঘন আৰু সমৃদ্ধ কম্বল পতাৰি, পুৰুষসকলে কাঁধত তুলি ধৰিলে। তাৰপিছত তেওঁলোকে আহি, হে মুনিবৃষভ, মোক বাৰে বাৰে ক’লে।
Verse 63
आकारितासि पत्या ते व्रज शीघ्रं मुदान्विता । धनरत्नयुतो भर्ता सद्धिभार्यः समागतः ॥ ६३ ॥
তোমাৰ স্বামীয়ে তোমাক মাতিছে; আনন্দেৰে সোনকালে যোৱা। ধন-ৰত্নসহ তোমাৰ ভৰ্তা তেওঁৰ সৎ পত্নীৰ সৈতে আহিছে।
Verse 64
प्रविष्टमात्रेण गृहे त्वामानेतुं वरानने । प्रेषिताः सत्वरं पत्या संस्थितां पितृवेश्मनि ॥ ६४ ॥
হে সুন্দৰমুখী, ঘৰত প্ৰৱেশ কৰামাত্ৰেই তোমাৰ স্বামীয়ে তৎক্ষণাৎ লোক পঠালে—তুমি পিতৃগৃহত থাকিলেও তোমাক আনিবলৈ।
Verse 65
ततोऽहं व्रीडिता देवि भर्तुस्तद्वीक्ष्य चेष्टितम् । नैवोत्तरमदां तेभ्यः किंचिन्मौनं समास्थिता ॥ ६५ ॥
তেতিয়া, হে দেবী, মোৰ স্বামীৰ সেই আচৰণ দেখি মই লাজ পাইলোঁ। মই তেওঁলোকক একো উত্তৰ নিদিলোঁ আৰু মৌনত স্থিৰ হৈ ৰ’লোঁ।
Verse 66
ततोऽहं बंधुवर्गेण भूयोभूयः प्रबोधिता । आहूता स्वामिना गच्छ सम्मानेन तदंतिकम् ॥ ६६ ॥
তাৰ পাছত মোৰ আত্মীয়বৰ্গে মোক বাৰে বাৰে বুজাই জাগ্ৰত কৰিলে। স্বামীয়ে মাতিলে মই সন্মানেৰে তেওঁৰ ওচৰলৈ গ’লোঁ।
Verse 67
स्वामिनाकारिता पत्नी या न याति तदंतिकम् । सा तु ध्वांक्षी भवेत्पुत्रि जन्मानि दश पंच च ॥ ६७ ॥
হে কন্যা, স্বামীয়ে মাতিলেও যি পত্নী তেওঁৰ ওচৰলৈ নাযায়, সি পন্ধৰ জন্ম ধৰি ধ্বাংক্ষী—কাকী—হৈ জন্ম লয়।
Verse 68
एवमुक्त्वा समाश्वास्य मां गृहीत्वा त्वरान्विताः । दोलामारोप्य गच्छेति प्रोचुः स्निग्धा मुहुर्मुर्हुः ॥ ६८ ॥
এনেদৰে কৈ তেওঁলোকে মোক সান্ত্বনা দিলে। তৎপৰতাৰে মোক ধৰি পালকীত উঠাই, স্নেহেৰে বাৰে বাৰে ক’লে—“যা, আগবাঢ়।”
Verse 69
ततस्ते पुरुषा दोलां निधायांसेषु सत्वरम् । जग्मुर्महोदयपुरं यत्र तिष्ठति मे पतिः ॥ ६९ ॥
তাৰ পাছত সেই পুৰুষসকলে পালকীখন তৎক্ষণাৎ কাঁধত তুলি মহোদয়পুৰলৈ গ’ল, য’ত মোৰ স্বামী অৱস্থান কৰে।
Verse 70
दृष्टं मया गृहं तस्य सर्वतः कांचनावृतम् । आसनीयैश्च भोज्यैश्च धनैर्वस्त्रैर्युतं ततः ॥ ७० ॥
মই তেওঁৰ গৃহ দেখিলোঁ; সি চাৰিওফালে সোণাৰে আৱৃত আছিল। তাত আসন, ভোজ্য, ধন আৰু বস্ত্ৰেৰে পৰিপূৰ্ণ সমৃদ্ধি আছিল॥ ৭০ ॥
Verse 71
अथ सा राक्षसी देवी सा चापि नृपनंदिनी । प्रीत्या च भक्त्या कुरुतां प्रणतिं मम सुन्दरि ॥ ७१ ॥
তাৰ পাছত সেই ৰাক্ষসী দেৱী আৰু সেই ৰাজকন্যাও, হে সুন্দৰী, প্ৰীতি আৰু ভক্তিৰে মোক প্ৰণাম কৰক॥ ৭১ ॥
Verse 72
ततस्ताभ्यामहं प्रेम्णा यथार्हमभिपूजिता । भर्तृवाक्येन संप्रीता स्नात्वाभुजं तथाहृता ॥ ७२ ॥
তাৰ পাছত সেই দুয়োজনে প্ৰেমেৰে যথাযোগ্যভাৱে মোৰ পূজা-সত্কাৰ কৰিলে। স্বামীৰ বাক্যত সন্তুষ্ট হৈ, স্নানৰ পাছত মোক তদনুযায়ী লৈ যোৱা হ’ল॥ ৭২ ॥
Verse 73
ततोऽस्तसमयात्पश्चाद्भर्ता चाहूय सत्वरम् । परिष्वज्य चिरं दोर्भ्यां पर्यंके संन्यवेशयत् ॥ ७३ ॥
তাৰ পাছত সূৰ্যাস্তৰ পিছত স্বামীয়ে মোক সোনকালে মাতিলে। দুয়ো বাহুৰে দীৰ্ঘ সময় আলিঙ্গন কৰি, মোক শয্যাত বহুৱালে॥ ৭৩ ॥
Verse 74
ततो निशाचरीं राजपुत्रीं चाहूय सोऽब्रवीत् । भक्त्या युवाभ्यां कर्तव्यमस्याश्चरणसेवनम् ॥ ७४ ॥
তাৰ পাছত তেওঁ নিশাচৰী আৰু ৰাজকন্যাক মাতি ক’লে—“তোমালোক দুয়োজনে ভক্তিৰে ইয়াৰ চৰণসেৱা কৰিব লাগে।”॥ ৭৪ ॥
Verse 75
इयं प्राक्कालिकी भार्या ज्येष्ठा च युवयोर्द्भुवम् । पत्युर्वाक्यात्ततस्ताभ्यां गृहीतौ चरणौ मम ॥ ७५ ॥
এইগৰাকী মোৰ পূৰ্ব পত্নী প্ৰাক্কালিকী; তোমালোক দুয়োৰ মাজত জ্যেষ্ঠা। তাৰ পাছত স্বামীৰ আদেশত তেওঁলোকে দুয়ো মোৰ চৰণ ধৰি ল’লে।
Verse 76
सापत्नभावजामीर्ष्यां परित्यज्य सुलोचने । ततः प्रेष्यान्समाहूय भर्ता मे वाक्यमब्रवीत् ॥ ७६ ॥
হে সুলোচনে, সহপত্নী‑ভাবৰ পৰা জন্মা ঈৰ্ষা ত্যাগ কৰা। তাৰ পাছত মোৰ স্বামীয়ে দাসসকলক মাতি মোক এই কথা ক’লে।
Verse 77
यत्किंचिद्रक्षसः पार्श्वान्मया प्राप्तं पुरा वसु । सुतामुद्वहतो राज्ञो यच्च लब्धं मयाखिलम् ॥ ७७ ॥
ৰাক্ষসৰ ফালৰ পৰা মই আগতে যি ধন পাইছিলোঁ, আৰু ৰজাই কন্যাক বিবাহত বিদায় দিওঁতে মই যি সকলো লাভ কৰিছিলোঁ—সেই সকলো মোৰেই অৰ্জিত।
Verse 78
तत्सर्वं भक्तिभावेन समानयत मा चिरम् । इयं हि स्वामिनी प्राप्ता तस्य वित्तस्य किंकराः ॥ ७८ ॥
সেই সকলো ভক্তি‑ভাবৰে তৎক্ষণাৎ আনি দিয়া; দেৰি নকৰিবা। কিয়নো এতিয়া এই নাৰী সেই ধনৰ স্বামিনী; তোমালোক তেন্তে তাৰ দাসমাত্ৰ।
Verse 79
तद्वाक्यात्सहसा प्रेष्यैः समानीतं धनं शुभे । भर्ता समर्पयामास प्रीत्या युक्तोऽखिलं तदा ॥ ७९ ॥
হে শুভে, তাইৰ কথাত দাসসকলে তৎক্ষণাৎ ধন আনি দিলে। তেতিয়া স্বামী প্ৰীতিত ভৰি আনন্দেৰে সকলো ধন সমৰ্পণ কৰিলে।
Verse 80
सत्कृत्य भूषणैर्वस्त्रैख्यलीकेन चेतसा । उभयोस्तत्र पश्यंत्यो राक्षसीराजकन्ययोः ॥ ८० ॥
অলংকাৰ আৰু বস্ত্ৰেৰে সন্মান জনাইও, অন্তৰত ছল ৰাখি সি তাতেই থাকিল; আৰু দুজনী ৰাক্ষসী ৰাজকন্যাই চাই থাকিল।
Verse 81
पर्यंकस्थां परिष्वज्य मां चुंचुबाधरे शुभे । तद्दृष्ट्वा चाद्भुतं भर्तुर्देहवित्तसमर्पणम् ॥ ८१ ॥
হে শুভে, সুন্দৰ ওঁঠৰ গৰাকী! শয্যাত থকা মোক আলিঙ্গন কৰি সি এক আশ্চৰ্য কথা দেখিলে—তাৰ স্বামীৰ দেহ আৰু ধনসহ সম্পূৰ্ণ সমৰ্পণ।
Verse 82
उल्लासकरण वाक्यं करेण कुचपीडनम् । छिन्ना गौरिव खङ्गेन गताः प्राणा ममाभवन् ॥ ८२ ॥
তাৰ বাক্য উল্লাস জগোৱা আছিল, আৰু হাতে সি মোৰ স্তন চেপি ধৰিলে; তেতিয়া যেন খড়্গেৰে গাই কাটি পেলোৱা হ’ল, মোৰ প্ৰাণ যেন ওলাই যাব ধৰিলে।
Verse 83
ततोऽहं यमनिर्द्दिष्टां प्राप्ता नरकयातनाम् । तामतीत्य सुदुःखार्ता काष्ठीला चाभवं शुभे ॥ ८३ ॥
তাৰ পিছত মই যমে নিৰ্দিষ্ট কৰা নৰক-যাতনা ভোগ কৰিলোঁ। সেই দুঃসহ কষ্ট অতিক্ৰম কৰি, তীব্ৰ দুখত কাতৰ হৈ, হে শুভে, মই কাঠৰ দৰে জড় আৰু স্তব্ধ হৈ পৰিলোঁ।
Verse 84
यास्यामि पुनरेवाहं तिर्यग्योनिं सहस्रशः । या भर्तुर्नापयेद्वित्तं जीवितं च शुभानने ॥ ८४ ॥
‘হে শুভাননে! যি নাৰী স্বামীৰ ধন আৰু তাৰ জীৱনো ৰক্ষা নকৰে, সেই মই—সহস্ৰবাৰ—তিৰ্যক্ যোনিত পুনৰ পুনৰ জন্ম ল’ম।’
Verse 85
सापीदृशीमवस्था वै यास्यत्येव न संशयः । एवं ज्ञात्वानिशं रक्षेत्पत्युर्वित्तं च जीवितम् ॥ ८५ ॥
নিঃসন্দেহে সেও সেই একে অৱস্থালৈ যাব। এই কথা জানি সি সদায় স্বামীৰ ধন আৰু তেওঁৰ প্ৰাণ ৰক্ষা কৰিব।
Verse 86
पतिर्माता पिता वित्तं जीवितं च गुरुर्गतिः ॥ ८६ ॥
তাইৰ বাবে স্বামীেই মাতা-পিতা; স্বামীেই ধন আৰু প্ৰাণ; স্বামীেই গুৰু, আৰু স্বামীেই আশ্ৰয় তথা পৰম গতি।
Verse 87
प्रयाति नारी बहुभिः सुपुण्यैः सहैव भर्त्रा स्वशरीरदाहात् । विष्णोः पदं वित्तशरीरलुब्धा प्रयाति यामीं च कुयोनिपीडाम् ॥ ८७ ॥
বহু সৎপুণ্যৰে সমন্বিত নাৰী নিজ দেহদাহৰ দ্বাৰা স্বামীৰ সৈতে একেলগে প্ৰয়াণ কৰি বিষ্ণুপদ লাভ কৰে। কিন্তু ধন আৰু দেহসুখত লুব্ধা নাৰী যমলোকলৈ গৈ কুয়োনিৰ পীড়া ভোগ কৰে।
Verse 88
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते काष्ठीलाचरितं नाम त्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ३० ॥
এইদৰে শ্ৰীবৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ উত্তৰভাগত মোহিনীচৰিতত ‘কাষ্ঠীলা-চৰিত’ নামৰ ত্ৰিংশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
It functions as a narrative legal-argument (dharma-nyāya) to justify Ratnāvalī’s requested marriage settlement and to avert perceived dharma-fault; the text presents it as a remembered rule-claim within Purāṇic/Āgamic discourse, used to resolve a crisis of legitimacy.
It is framed as a protective covenant: public worship (8th–14th tithi of the bright fortnight) with performance arts and specified offerings establishes the rākṣasī as a welfare-giving guardian for the king, city, and devotees.
Both: the abducting rākṣasa embodies adharma, while the rākṣasī wife becomes a dharma agent through buddhi-yoga, negotiated vows, and protection—showing the Purāṇic tendency to encode moral transformation and social integration.