Kāṣṭhīla-Upākhyāna: Rākṣasī, Spear-Śakti, and Kāśī as Śakti-kṣetra

Verse 1

काष्ठीलोवाच । राक्षसं धावमानं तु कालांतकयमोपमम् । दृष्ट्वा सा राक्षसी प्राह भर्तारं मम शंकिता ॥ १ ॥

কাষ্ঠীল ক’লে—কালান্তক যমৰ দৰে ভয়ংকৰ ৰাক্ষসক ধাৱমান দেখি, ভয়ত শঙ্কিত সেই ৰাক্ষসীয়ে স্বামীৰ ওচৰত ক’লে।

Verse 2

प्रक्षिपस्वानलप्रख्यां शक्तिं हेमविभूषिताम् । ममायं पंचतां यातु दिगंबररिपुप्रिय ॥ २ ॥

“অগ্নিৰ দৰে দীপ্ত, সোণৰ অলংকাৰে ভূষিত সেই শক্তি নিক্ষেপ কৰা। মোৰ এই শত্রু পঞ্চত্বলৈ গ’ক—হে দিগম্বৰ-ৰিপুপ্ৰিয়!”

Verse 3

तस्या वाक्यान्मम पतिः पौरुषे तु व्यवस्थितः । मुमोच विपुलां शक्तिं रक्षोवक्षस्थल प्रति ॥ ३ ॥

তেওঁৰ বাক্য শুনি মোৰ স্বামী পৌৰুষত দৃঢ়নিশ্চয় কৰি ৰাক্ষসৰ বক্ষস্থললৈ মহাশক্তি-অস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰিলে।

Verse 4

ज्वलंती ज्वलनप्रख्या द्योतयंती दिशो दश । दिव्यांशुतीक्ष्ण वक्त्राता किंकिणीशतनादिता ॥ ४ ॥

সি জ্বলন্ত, অগ্নিসদৃশ দীপ্তিময়; দশ দিশা আলোকিত কৰিছিল; দিৱ্য কিৰণে মুখ তীক্ষ্ণ, আৰু শত শত কিঙ্কিণীৰ ঝংকাৰত নিনাদিত হৈছিল।

Verse 5

रक्तचंदनलिप्तांगी रक्तवस्त्रोपशोभिता । हृदि तस्य निपत्यासौ शक्तिर्विप्रकरच्युता ॥ ५ ॥

ৰক্তচন্দনে লিপ্ত অঙ্গ আৰু ৰক্তবস্ত্ৰে শোভিতা সেই শক্তি—বিপ্ৰৰ হাতৰ পৰা স্খলিত হৈ—তাৰ হৃদয়ত পতিত হ’ল।

Verse 6

कृत्वा भस्मावशेषं तु राक्षसं गगनं ययौ । पातयित्वा स्वभर्तारं विप्रहस्तेन राक्षसी ॥ ६ ॥

ৰাক্ষসক ভস্মাৱশেষ কৰি সি গগনলৈ উঠিল; তাৰ পাছত সেই ৰাক্ষসীয়ে বিপ্ৰৰ হাতৰ দ্বাৰা নিজৰ স্বামীক পতিত কৰিলে।

Verse 7

कृतकृत्यमिवात्मानं मेने हृष्टतनूरुहा । अथोवाच द्विजं हृष्टा राक्षसी शुभलोचनम् ॥ ७ ॥

আনন্দত তাৰ দেহৰোম পুলকিত হ’ল আৰু সি নিজকে কৃতকৃত্য বুলি মানিলে; তাৰ পাছত হৃষ্টা ৰাক্ষসীয়ে শুভলোচন সেই দ্বিজক ক’লে।

Verse 8

एहि कांत गुहां रम्यां प्रविश त्वं यदृच्छया । भुंक्ष्व भोगान्मया सार्द्धं ये दिव्या ये च मानुषाः ॥ ८ ॥

আহাঁ প্ৰিয়তম; এই ৰমণীয় গুহাত প্ৰৱেশ কৰা, যিহেতু ভাগ্যই তোমাক ইয়ালৈ লৈ আনিছে। মোৰ সৈতে দিব্য আৰু মানৱীয় উভয় প্ৰকাৰৰ ভোগ উপভোগ কৰা।

Verse 9

तथेति प्राणनाथो मे प्राहहृष्टवपुस्तदा । ततः सादाय मे कांतं स्वां प्रविष्टा गुहां मुदा ॥ ९ ॥

তেতিয়া মোৰ প্ৰাণনাথে ৰোমাঞ্চিত শৰীৰেৰে 'তথাস্তু' বুলি ক’লে। তাৰ পাছত, মোৰ প্ৰিয়তমক লগত লৈ মই আনন্দৰে মোৰ নিজৰ গুহাত প্ৰৱেশ কৰিলোঁ।

Verse 10

असंवीक्ष्यैव तद्भस्म भर्तृदेहसमुद्भवम् । कुचाभ्यामुन्नताभ्यां सा मद्भर्तारमपीडयत् ॥ १० ॥

স্বামীৰ দেহৰ পৰা উৎপন্ন হোৱা সেই ভস্ম নেদেখাকৈয়ে, তেওঁ 'মোৰ স্বামী' বুলি চিঞৰি তাক নিজৰ বুকুত সাৱটি ধৰিলে।

Verse 11

दर्शयामास तां तन्वीं कुमारीं शयने स्थिताम् । इयं तेनासितापांगी बिम्बोष्ठी कांचनप्रभा ॥ ११ ॥

তাৰ পাছত তেওঁ শয্যাত বহি থকা সেই তন্বী কুমাৰীক দেখুৱালে। তেওঁ ক’লে, 'এওঁৱেই তেওঁ'—ক’লা চকু, বিম্ব ফলৰ দৰে ওঁঠ আৰু সোণোৱালী আভাৰে জিলিকি থকা।

Verse 12

भार्यार्थे समुपानीता वाराणस्या द्विजोत्तम । यस्याः सीमां न लंघंति पातकानि ह्यशेषतः ॥ १२ ॥

হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, পত্নী লাভৰ বাবেও বাৰাণসীৰ আশ্ৰয় লোৱা হয়; কিয়নো সকলো পাপে ইয়াৰ সীমা অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰে।

Verse 13

शक्तिक्षेत्रं च तां प्राहुः पुण्यं पापक्षयंकरम् । या गृहं त्रिपुरारेश्च पञ्चगव्यूतिसंस्थिता ॥ १३ ॥

সেই স্থানক ‘শক্তিক্ষেত্ৰ’ বুলি কয়—ই পুণ্যময় আৰু পাপক্ষয়কাৰী; কিয়নো ই ত্ৰিপুৰাৰেশৰ গৃহ, পাঁচ গব্যূতিৰ পৰিধিৰ ভিতৰত অৱস্থিত।

Verse 14

यस्यां मृताः पुनर्मर्त्या गर्भवासं विशंति न । स त्वमस्या गृहं पित्र्यं पुनर्नय सुलोचनाम् ॥ १४ ॥

সেই পবিত্ৰ স্থানত যিসকলে মৰে তেওঁলোকে পুনৰ মর্ত্য নহয়, গৰ্ভবাসতো নাযায়। সেয়ে তুমি এই সুলোচনাক পুনৰ তাৰ পিতৃগৃহলৈ লৈ যা।

Verse 15

इमानि तव रत्नानि शयनान्यासनानि च । मया सह समस्तानि विक्रीणीहि निजेच्छया ॥ १५ ॥

তোমাৰ এই ৰত্নসমূহ, শয়ন আৰু আসনসমূহো—এই সকলো একেলগে, তোমাৰ ইচ্ছামতে, মোক বিক্ৰী কৰা।

Verse 16

त्वदर्थे राक्षसो घोरो मया ब्रह्मन्निषूदितः । मुग्धया तव रूपेण प्रेषितो यमसादनम् ॥ १६ ॥

হে ব্ৰাহ্মণ! তোমাৰ বাবে মই সেই ভয়ংকৰ ৰাক্ষসক নিধন কৰিলোঁ; আৰু তোমাৰ ৰূপত মুগ্ধ হৈ তাক যমসদনলৈ পঠালোঁ।

Verse 17

तस्मान्ममोपिरि विभो कृत्वा विश्वासमात्मना । भजस्व मां विशालाक्ष भक्तां वै कामरूपिणीम् ॥ १७ ॥

সেয়ে, হে বিভো! মোৰ ওপৰত অন্তৰেৰে বিশ্বাস স্থাপন কৰা; হে বিশালাক্ষ! মোক ভজনা কৰা—মই সঁচাকৈ তোমাৰ ভক্তা, ইচ্ছামতে ৰূপ ধাৰণ কৰিব পৰা।

Verse 18

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं भर्ता मे चारुलोचने । राक्षस्याः कामतप्तायाः कुमार्याः सन्निधौ शुभे ॥ १८ ॥

এই বাক্য শুনি, হে চাৰুলোচনে, মোৰ স্বামীয়ে কামতপ্ত সেই ৰাক্ষসী-কুমাৰীৰ শুভ সন্নিধানত তেনেকৈ ক’লে।

Verse 19

उवाच राक्षसीं तां तु सशंको मधुरं वचः । सुभगे नीतिशास्त्रेषु विश्वस्तव्या न योषितः ॥ १९ ॥

তাৰপিছত সন্দেহ থাকিলেও সি সেই ৰাক্ষসীক মধুৰ বাক্যে ক’লে—“হে সুভগে, নীতিশাস্ত্ৰত কোৱা হৈছে, নাৰীত বিশ্বাস কৰিব নালাগে।”

Verse 20

कौमारं या पतिं हन्ति सा कथं मां न हिंसति । मत्तो रूपाधिकं मत्वा परं पुरुषलंपटा ॥ २० ॥

যি কৌমাৰ্যতেই নিজৰ স্বামীক হত্যা কৰিব পাৰে, সি মোক কেনেকৈ হিংসা নকৰিব? মোকতকৈ অধিক ৰূপৱান অন্য পুৰুষক ভাবি, পৰপুৰুষাসক্ত সেই নিৰ্লজ্জা নিশ্চয়েই মোক দ্ৰোহ কৰিব।

Verse 21

सोऽहं विश्वासभावेन विश्वस्तस्ते वरानने ॥ २१ ॥

সেয়ে, হে বৰাননে, বিশ্বাসভাৱে মই তোমাৰ ওপৰত আস্থা ৰাখিছোঁ।

Verse 22

अद्य वाथ परेद्युर्वा पक्षे मासेऽथ वत्सरे । व्यापादय यथेच्छं वा त्वां प्रपन्नोऽस्मि भामिनि ॥ २२ ॥

আজি বা কাইলৈ, পক্ষত, মাহত বা বছৰত—তোমাৰ ইচ্ছামতে মোক বধ কৰা; হে ভামিনী, মই তোমাৰ শৰণাগত।

Verse 23

एवमेव त्वया कार्यं नाद्य चोपकृतं तव । आत्मा ते सर्वथा देयः प्रतीकारस्य हेतवे ॥ २३ ॥

এইদৰে তোমাৰ কৰণীয়; আজি তুমি কোনো উপকাৰ কৰা নাই। সেয়ে প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু প্ৰতিকারাৰ্থে তোমাৰ সৰ্বস্ব নিজকে সেৱা‑শৰণাগতিভাৱে সম্পূৰ্ণ সমৰ্পণ কৰা।

Verse 24

मदर्थे निहतो भर्ता त्वया निःशंकया यतः । ततोऽहं नोत्तरं वच्मि परं किंचित्सुलोचने ॥ २४ ॥

মোৰ কাৰণতে তুমি নিঃসংশয়ে তোমাৰ স্বামীক বধ কৰিলা। সেয়ে, হে সুলোচনে, মই এতিয়া উত্তৰ হিচাপে একো নকওঁ—আৰু একো নহয়।

Verse 25

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मद्भर्तुः साब्रवीदिदम् । विश्वस्तहिंसनं ब्रह्मन् ब्रह्महत्या समं भवेत् ॥ २५ ॥

স্বামীৰ বাক্য শুনি তাই ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ! যিয়ে বিশ্বাস কৰি আশ্ৰয় লৈছে, তাক হিংসা কৰা ব্রহ্মহত্যাৰ সমান পাপ।

Verse 26

यद्येवं राक्षसीं क्रूरां मन्यसे पतिघातिनीम् । पतिं तथापि गर्हेयं विश्वस्तं घातये कथम् ॥ २६ ॥

যদি তুমি তাক ক্ৰূৰ ৰাক্ষসী, পতিঘাতিনী বুলি ভাবা, তথাপি যি স্বামী মোৰ ওপৰত বিশ্বাস ৰাখে, তাক মই কেনেকৈ নিন্দা কৰি বধ কৰাব পাৰোঁ?

Verse 27

सूक्ष्मा हि धर्मस्य गतिर्न ज्ञायेत कथंचन । केनापि कुत्रचिद्देवदैत्यराक्षसकादिना । केचिन्मनुष्याः पटवो धर्मसूक्ष्मत्वचिंतने ॥ २७ ॥

ধৰ্মৰ গতি সঁচাকৈয়ে অতি সূক্ষ্ম; সেয়া সকলো ক্ষেত্ৰতে জনা নাযায়। ক’তো দেৱ, দৈত্য, ৰাক্ষস আদি কোনোবাই ইয়াক সম্পূৰ্ণ বুজি নাপায়; কেৱল কিছুমান মানুহেই ধৰ্মৰ সূক্ষ্মতা চিন্তনত নিপুণ।

Verse 28

येऽनित्येन शरीरेण नैष्कर्म्यं साधयंत्युत । श्रूयते च पुराणेषु किंचिदत्र निगद्यते ॥ २८ ॥

যিসকলে এই অনিত্য দেহ ধাৰণ কৰিও নৈষ্কৰ্ম্য—কৰ্মবন্ধনমুক্ত অৱস্থা—সাধন কৰে, তেওঁলোকৰ বিষয়ে পুৰাণত শ্ৰৱণ আছে; সেয়ে ইয়াত সংক্ষেপে কোৱা হৈছে।

Verse 29

धर्मस्यैवानुकूल्येन विष्णुना प्रभविष्णुना । दशावतारग्रहणे दुःखं प्राप्तमनेकधा ॥ २९ ॥

ধৰ্ম ৰক্ষাৰ অনুকূলতাৰ বাবেই সৰ্বশক্তিমান প্ৰভবিষ্ণু ভগৱান বিষ্ণুৱে দশাৱতাৰ গ্ৰহণ কৰিলে; আৰু সেই অৱতাৰধাৰণত তেওঁ নানাবিধ দুখো ভোগ কৰিলে।

Verse 30

क्व सीतार्थं श्रीनिवासो रामो लक्ष्मणसंयुतः । विलापं कुरुते नागपाशबन्धादिकर्मसु ॥ ३० ॥

সীতাৰ বাবে লক্ষ্মণসহ শ্ৰীনিবাস ৰাম ক’ত, যি নাগপাশ-বন্ধন আদি কৰ্মত পৰি বিলাপ কৰে?

Verse 31

क्व देवदेवो वसुदेवसूनुर्विज्ञानरूपो निखलप्रपंची । हा कष्टमित्यस्रदृगादिचेष्टः पार्थोग्रसनादिकभृत्यकृत्यः ॥ ३१ ॥

দেৱদেৱ, বসুদেৱ-সুত, বিজ্ঞানস্বৰূপ, সমগ্ৰ জগতত ব্যাপ্ত সেই প্ৰভু ক’ত? হায়, কিমান কষ্ট!—এতিয়া অশ্ৰুপূৰ্ণ চকুৰে কান্দোন আদি, আৰু মাটিৰ ঢেলা গিলাৰ দৰে দাসকৃত্য কৰোৱা হয়।

Verse 32

ईशस्य कृत्यं द्विज दुर्विभाव्यं धर्मानुकूल्येन समास्थितस्य । व्यासः स्वयं वेदविभागकर्त्ता पाराशरिस्तत्त्वदृगिज्यमूर्तिः । कन्यात्वविध्वसकवीर्यजन्मा कानीनसंज्ञोऽनुजदारगामी ॥ ३२ ॥

হে দ্বিজ! ধৰ্মানুকূল্যত স্থিত ঈশ্বৰৰ কাৰ্যলীলা বুজা দুষ্কৰ। স্বয়ং ব্যাস—বেদবিভাগকর্তা—পৰাশৰ-পুত্ৰ, তত্ত্বদৰ্শী, পূজ্য-মূৰ্তি—কন্যাত্ব বিধ্বংসক বীৰ্যৰ পৰা জন্ম লৈছিল; ‘কানীন’ নামে খ্যাত হৈ, পিছত অনুজৰ পত্নীৰ ওচৰলৈও গ’ল।

Verse 33

परिवेत्ता च दिधिषूः शन्तनुः स्वःसरित्पत्तिः । दिधिषू तनयः साक्षाद्वसुः स्त्रीवादमृत्युभाक् ॥ ३३ ॥

‘পৰিবেত্তা’ আৰু ‘দিধিষু’ বুলি উল্লেখ আছে; আৰু স্বৰ্গীয় সৰিতা গঙ্গাৰ পৰা জন্মা শান্তনু। সেই দিধিষুৰ পুত্ৰ সঁচাকৈ বসু; নাৰী-বিবাদৰ কাৰণে মৃত্যুভাগী হৈছিল।

Verse 34

ये गोलकसुताः कुण्डाः पांडवाः समयोनिगाः । तेषां संकीर्तनं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् ॥ ३४ ॥

গোলকজাত, পাণ্ডৱ-সম্পৰ্কিত আৰু একে উৎসজাত এই পবিত্ৰ কুণ্ডসমূহৰ—তেওঁলোকৰ নাম-সংকীৰ্তনো পুণ্যদায়ক, পবিত্ৰকাৰী আৰু পাপনাশক।

Verse 35

यं ध्यायंति स्मरंत्यद्धा योगमूर्तिः सनातनः ॥ ३५ ॥

যাঁক তেওঁলোকে সঁচাকৈ ধ্যান কৰে আৰু স্মৰণ কৰে—সেইজনেই সনাতন প্ৰভু, যাঁৰ স্বৰূপেই যোগমূৰ্তি।

Verse 36

विष्णुर्वेश्यासमासक्तः प्रह्लादाद्युपदेशकृत् । श्रीनृसिंहोऽसुरध्वंसी देवदेवाधिदैवतम् ॥ ३६ ॥

বিষ্ণু—কৰুণাবশে বেশ্যাৰ সঙ্গেও ঘনিষ্ঠ হৈ, প্ৰহ্লাদ আদি সকলক উপদেশ দিয়া—সেই শ্ৰী নৃসিংহ অসুৰধ্বংসী, দেৱদেৱৰো অধিদৈৱত।

Verse 37

संसारवासनाध्वंसी देवदेवाधिदैवतम् । संसारवासनाध्वंसी स्वर्णाक्षभवनस्थितिः ॥ ३७ ॥

তেওঁ সংসাৰ-বাসনা ধ্বংসকাৰী, দেৱদেৱৰো অধিদৈৱত; সেই সংসাৰ-বাসনানাশক স্বৰ্ণাক্ষৰ ভবনত অধিষ্ঠিত।

Verse 38

जामदग्न्यः स्वयं सिद्धस्तपसा दग्धकिल्बिषः । ईश्वरः क्षत्रसंहारभ्रूणहत्यादिकर्मकृत् ॥ ३८ ॥

জামদগ্ন্য পৰশুৰাম স্বয়ংসিদ্ধ আছিল; তপস্যাৰে তেওঁৰ পাপ দগ্ধ হৈছিল, তথাপি সেই মহেশ্বৰে ক্ষত্ৰিয়সংহাৰ আৰু ভ্ৰূণহত্যা আদি কৰ্মো কৰিছিল।

Verse 39

स्वयमेवर्षभो योगी लोकशिक्षापरो द्विजः । लोकग्लानिकरो जातः कुर्वन्धर्मानुरोधतः ॥ ३९ ॥

সেই ঋষভ—যোগী আৰু লোকশিক্ষাত তৎপৰ দ্বিজ—ধৰ্মানুৰূপে আচৰণ কৰি লোকগ্লানি নাশ কৰিবলৈ জন্ম লৈছিল।

Verse 40

नारदो नारदो भूयो भूयो भूयोऽपि नारदः । नारायणपरो नारो नरो नरहितोऽमरः ॥ ४० ॥

‘নাৰদ—নাৰদ—বাৰে বাৰে, পুনৰ পুনৰো নাৰদেই।’ নাৰায়ণপৰ সেই ‘নৰ’—মানৱহিতত ৰত, কীৰ্তিত অমৰ।

Verse 41

गौतमो गौतमो विप्र गोपचेष्टापरायणः । वेदबाह्यार्थसंयुक्तशास्त्री वेदोपकार कृत् ॥ ४१ ॥

‘গৌতম—গৌতমেই, হে বিপ্ৰ!’ গোপৰ আচৰণ-ধৰ্মত সদা পৰায়ণ; বেদবাহ্য অৰ্থো সংযুক্ত কৰি শাস্ত্ৰ ব্যাখ্যা কৰা পণ্ডিত, আৰু বেদৰ উপকাৰক।

Verse 42

वसुष्ठश्चोर्वशीजातोऽगस्त्योऽपि स्वयमीश्वरौ । येन लोकोपकारार्थं वासिष्ठं शास्त्रमुत्तमम् ॥ ४२ ॥

উৰ্বশীজাত বশিষ্ঠ আৰু অগস্ত্যও—দুয়ো স্বয়ং ঈশ্বৰস্বৰূপ; তেওঁলোকৰ দ্বাৰা লোকোপকাৰাৰ্থে উত্তম ‘বাসিষ্ঠ’ শাস্ত্ৰ প্ৰকাশিত হৈছিল।

Verse 43

कृतं यस्मिन्पुराणानि वेदाः साम्यत्वमागताः । यः स्वयं रामचन्द्रस्य गुरुः सर्वेश्वरस्य च ॥ ४३ ॥

যাঁৰ ৰচনাত পুৰাণ আৰু বেদ সমান মৰ্যাদা লাভ কৰিলে; তেওঁ স্বয়ং সৰ্বেশ্বৰ শ্ৰীৰামচন্দ্ৰৰো গুৰু।

Verse 44

स कथं गाधिजाशप्तस्तिर्यग्योनिमुपागमत् । यो दमित्वा विभुर्विंध्यं वातापिं सागरं स्थितः ॥ ४४ ॥

গাধিপুত্ৰৰ শাপে সেই মহাবলী কেনেকৈ তিৰ্যক্-যোনিত জন্ম ল’লে—যিয়ে বিন্ধ্যক দমন কৰিছিল, বাতাপিক নিবৃত্ত কৰিছিল আৰু সাগৰক স্থিৰ কৰিছিল?

Verse 45

स कथं मृतकादाता दुष्करं समुपासते । यो विधिः कर्मसाक्ष्यादिवन्द्यो मान्यः पितामहः ॥ ४५ ॥

যি মৃতকৰ নিমিত্তে দান দিয়ে, সি ইমান দুষ্কৰ অনুষ্ঠান কেনেকৈ পালন কৰিব? কিয়নো সেই বিধি কৰ্ম-সাক্ষী আদি দ্বাৰা বন্দিত আৰু পিতামহ ব্ৰহ্মাৰো মান্য।

Verse 46

मोहिनीमोहितो देहमुत्ससर्ज कथं स च । यः शिवः शिवदः साक्षात्प्रकृतीशः परात्परः ॥ ४६ ॥

মোহিনীত মোহিত হৈ তেওঁ দেহ কেনেকৈ ত্যাগ কৰিব? যিজন সাক্ষাত্ শিৱ, শিৱদাতা, প্ৰকৃতিৰ ঈশ্বৰ আৰু পৰাত্পৰ পৰম।

Verse 47

स कथं देवपत्नीगः श्मशानाशुभचेष्टितः । तस्माद्द्विज सदाचारो निषेव्यो विधिना विधिः ॥ ४७ ॥

যি দেবপত্নীৰ সঙ্গ কৰে, সি শ্মশানৰ অশুভ আচৰণত কেনেকৈ লিপ্ত হ’ব? সেয়ে, হে দ্বিজ, সদাচাৰ অৱলম্বন কৰা আৰু বিধি বিধিমতে পালন কৰা।

Verse 48

तमहंभावनायुक्तो नो हेयाद्यो विदां वरः । स शांतिमाप्नुयादग्र्यां धम्यामुभयसंस्थिताम् ॥ ४८ ॥

‘মই সেই ব্ৰহ্ম’ এই ভাবনাৰে যুক্ত জ্ঞানীসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ পুৰুষে কাকো হীন বুলি অৱজ্ঞা নকৰিব। জ্ঞান আৰু আচাৰ—উভয়তে স্থিত হৈ সি ধৰ্মময়, পৰম আৰু পবিত্ৰ শান্তি লাভ কৰে।

Verse 49

आपवर्ग्यः स्मृतो धर्मो धनं धर्मैकसाधनम् । तन्मया साधितो धर्मः सर्वोत्तमधनात्मना ॥ ४९ ॥

ধৰ্মক অপবৰ্গ (মোক্ষ) দানকাৰী বুলি স্মৰণ কৰা হয়, আৰু ধনক ধৰ্মসাধনৰ একমাত্ৰ উপায় বুলি কোৱা হয়। সেয়ে মই—যাৰ স্বভাৱেই সৰ্বোত্তম ধন—সেই ধৰ্ম অনুশীলন কৰিলোঁ।

Verse 50

श्रृणु विप्रात्र धर्मस्य गतिं सूक्ष्मां वदाम्यहम् । यदा समागतो भर्ता मम कन्यां समाहरन् ॥ ५० ॥

হে বিপ্ৰ! শুনা, মই ধৰ্মৰ সূক্ষ্ম গতি কওঁ। যেতিয়া মোৰ স্বামী আহি মোৰ কন্যাক লগত লৈ গ’ল…

Verse 51

त्वां पश्यन् निजकर्मस्थं कोऽपि दोषो न तस्य वै । मया पृष्टः कथं नाम कन्येयं समुपाहृता ॥ ५१ ॥

তোমাক নিজ কৰ্মত স্থিত দেখি তাৰ সঁচাকৈ কোনো দোষ নাছিল। তথাপি মই তাক সুধিলোঁ—“কোন উপায়ে এই কন্যাক ইয়ালৈ অনা হ’ল?”

Verse 52

तदा तेन मृषा वाक्यमुक्तं मद्भक्षणार्थकम् । तन्निशम्याह मां बद्धा स्वयं चास्थानि दर्शनात् ॥ ५२ ॥

তেতিয়া সি মোক ভক্ষণ কৰাৰ উদ্দেশ্যে মিছা কথা ক’লে। সেয়া শুনি তাই নিজেই মোক বান্ধিলে, আৰু অস্থি দেখি (নিশ্চিত হৈ) তেনেকৈয়ে কৰিলে।

Verse 53

ये वदंति च दांपत्ये भार्या मोक्षविरोधिनी । न ते तत्त्वदृशो ज्ञेया न सा भार्या विरोधिनी ॥ ५३ ॥

যিসকলে দাম্পত্যত পত্নী মোক্ষৰ বাধা বুলি কয়, তেওঁলোক তত্ত্বদৰ্শী নহয়; সেই পত্নী বাধক নহয়।

Verse 54

भार्या समुद्धरेत्पापात्पतंतं निरये पतिम् । सा भार्यान्या कर्मवल्लीरूपा संसारदायीनी ॥ ५४ ॥

সতী পত্নীয়ে পাপবশে নৰকলৈ পতিত হ’বলগীয়া স্বামীক উদ্ধাৰ কৰে; নতুবা সি পত্নী নহয়, কৰ্মলতা—সংসাৰদায়িনী।

Verse 55

पापं किमत्र तन्मत्तः सम्यक्छृणु स्वयं वर । अलीकं नैव वक्तव्यं प्राणैः कंठगतैरपि ॥ ५५ ॥

“ইয়াত পাপ কি?”—হে শ্ৰেষ্ঠ, মোৰ পৰা ভালদৰে শুনা। প্ৰাণ কণ্ঠগত হ’লেও মিছা ক’ব নালাগে।

Verse 56

सत्यमेवाचरेत्सत्ये साक्षाद्धर्मे व्यवस्थितः । सत्ये समास्थितो ब्रह्मा सत्ये सन्तः समास्थिताः ॥ ५६ ॥

সত্যকেই আচৰণ কৰা উচিত; সত্যত মানুহ সাক্ষাৎ ধৰ্মত স্থিত হয়। ব্ৰহ্মা সত্যত স্থিৰ, সন্তসকলও সত্যত প্ৰতিষ্ঠিত।

Verse 57

सत्ये समास्थितं विश्वं सर्वदा सचराचरम् । सत्यं ब्रूयादिति वचो वेदांतेषु प्रगीयते ॥ ५७ ॥

চৰ-অচৰসহ সমগ্ৰ বিশ্ব সদায় সত্যত স্থিত। সেয়েহে “সত্য কোৱা” এই বচন বেদান্তত প্ৰগীত।

Verse 58

सत्यं ब्रह्मस्वरूपं हि तत्सत्यमभिधीमहि । सत्यं तु सर्वदा विप्र मंगलं मंगलप्रदम् ॥ ५८ ॥

সত্যই ব্ৰহ্মস্বৰূপ; সেয়ে আমি তাকেই ‘সত্য’ বুলি ঘোষণা কৰোঁ। হে বিপ্ৰ, সত্য সদায় মঙ্গলময় আৰু মঙ্গল প্ৰদানকাৰী।

Verse 59

असत्यमात्मक्षयदं सद्यः प्रत्ययकारकम् । स्त्रीषु सत्यं न वक्तव्यं तत्रापि श्रृणु कारणम् ॥ ५९ ॥

অসত্যে নিজৰ আত্মকল্যাণ নষ্ট কৰে, যদিও ই তৎক্ষণাৎ বিশ্বাস জন্মায়। স্ত্ৰীসকলৰ আগত সত্যও ক’ব নালাগে—তাৰ কাৰণো শুনা।

Verse 60

निधिं स्त्रियै न कथयेदित्यादौ दोषवारणम् । उक्तं तद्धर्मजनकं धर्मसूक्ष्मत्वदर्शकम् ॥ ६० ॥

‘স্ত্ৰীক নিধিৰ কথা নক’ব’ আদি বাক্যৰ উদ্দেশ্য দোষ আৰু অনর্থ ৰোধ কৰা। এনে উপদেশে ধৰ্ম জন্মায় আৰু ধৰ্মৰ সূক্ষ্মতা প্ৰকাশ কৰে।

Verse 61

कुशा द्विजा जलं वह्निर्वेदा भूकालदिक्सुराः । साक्ष्ये यत्र विवाहेषु दांपत्यं तदुदीरितम् ॥ ६१ ॥

যি বিবাহত কুশ, দ্বিজ, জল, অগ্নি, বেদ, পৃথিৱী, কাল, দিশাসমূহ আৰু দেৱতাসকল সাক্ষী হয়—সেই দাম্পত্যবন্ধনকেই সত্য বিবাহ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 62

समंगीकरणं कर्म विवाहे तु विधीयते । स्त्रीपुंसोर्द्विजसंस्कारे निर्दिष्टं गुरुशिष्ययोः ॥ ६२ ॥

বিবাহত ‘সমঙ্গীকৰণ’ নামৰ কৰ্ম বিধেয়। দ্বিজ-সংস্কাৰতো স্ত্ৰী-পুৰুষ উভয়ৰ বাবে—গুরু-শিষ্য প্ৰসঙ্গত—ই বিশেষভাৱে নিৰ্দিষ্ট।

Verse 63

तस्मात्परस्परं ज्ञेयो गुरुशिष्यौ वधूवरौ । नानयोरणुमात्रोऽपि भेदो बोध्यो विजानता ॥ ६३ ॥

সেয়ে গুৰু-শিষ্য আৰু বধূ-বৰক পৰস্পৰে এক-স্বৰূপ বুলি জানিবা। যি সত্যই জানে, সি তেওঁলোকৰ মাজত অণুমাত্ৰ ভেদো নেদেখে।

Verse 64

तत्तत्कर्मानुरूपत्वात्प्राधान्यस्त्रीनियोज्ययोः । क्वचिद्व्यत्ययदोषश्चेद्दैवमेवात्र कारणम् ॥ ६४ ॥

কৰ্মানুৰূপে ফল হয়, সেয়ে চেষ্টা আৰু উপায়—এই দুয়োটা প্রধান নিৰ্ণায়ক। ক’তবাত যদি ব্যতিক্ৰম দেখা যায়, তেন্তে তাত দैৱেই কাৰণ।

Verse 65

दैवाधीनं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् । दैवं तत्पूर्वजन्मानि संचिताः कर्मवासनाः ॥ ६५ ॥

দেৱ, অসুৰ আৰু মানুহসহ সমগ্ৰ জগত দैৱৰ অধীন। আৰু সেই দৈৱ হৈছে পূৰ্বজন্মত সঞ্চিত কৰ্ম-বাসনাৰ সমষ্টি।

Verse 66

प्राप्तं निषेवन्नन्योन्यं वर्तते कामकारकम् । शुभं वाप्यशुभं विप्र तं तु शांतं विदुर्बुधाः ॥ ६६ ॥

যি প্ৰাপ্ত হয় তাকেই ভোগ কৰি, পৰস্পৰ আশ্ৰয়ত কাম-প্ৰেৰণা চলি থাকে। সেয়া শুভ হওক বা অশুভ, হে বিপ্ৰ, জ্ঞানীয়ে তাক ‘শান্ত’ বুলি জানে।

Verse 67

शांतः सत्यसमाचारो जंतुर्लोकप्रतारकः । एवमादि विदित्वा तु नायं भर्ता निपातितः ॥ ६७ ॥

শান্ত আৰু সত্যাচাৰী যেন লাগিলেও এই জীৱে লোকক প্ৰতাৰণা কৰে। এই আদি কথা জানি বুলিয়েই এই স্বামীক নিন্দা বা পতিত কৰা নহ’ল।

Verse 68

कन्यात्वध्वंसकात्पापात्पूतो मदुपकारतः । गतिं प्रयातः कृतिनां त्वद्धस्तविनिपातितः ॥ ६८ ॥

কন্যাৰ সতীত্ব-ধ্বংসৰ পাপৰ পৰা—মোৰ প্ৰতি তোমাৰ উপকাৰৰ ফলত—সেইজন শুদ্ধ হ’ল। তোমাৰ হাতে নিহত হৈ সি পুণ্যৱন্তসকলৰ শুভ গতি লাভ কৰিলে।

Verse 69

मया तूपकृतं पत्ये जानंत्या धर्मसूक्ष्मताम् । त्वत्प्राणरक्षणे धर्मो ममाभूद्द्विजसत्तम ॥ ६९ ॥

ধৰ্মৰ সূক্ষ্মতা জানি মই স্বামীৰ উপকাৰ কৰিলোঁ। হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, তোমাৰ প্ৰাণৰক্ষা কৰাই মোৰ ধৰ্ম হৈ পৰিছিল।

Verse 70

तेन धर्मेण किं प्राप्तमिति सम्यङ्निबोध मे । राक्षसीं योनिमापन्ना राक्षसस्य प्रिया ह्यहम् ॥ ७० ॥

সেই ‘ধৰ্ম’ৰ দ্বাৰা মই কি লাভ কৰিলোঁ, মোৰ পৰা স্পষ্টকৈ শুনা। মই ৰাক্ষসী যোনিত পতিত হৈছোঁ; আৰু সঁচাকৈ মই এজন ৰাক্ষসৰ প্ৰিয়া।

Verse 71

कामरूपा ब्राह्मणी तु संजाता धर्मकारणात् । धर्मकामदुघा धेनुः संतोषो नंदनं वनम् ॥ ७१ ॥

ধৰ্মকাৰণতেই ‘কামৰূপা’ নামৰ এগৰাকী ব্ৰাহ্মণী জন্মিল। তাত ধৰ্ম আৰু কাম দুয়ো দান কৰা কামধেনু আছে, আৰু সন্তোষ নিজেই যেন নন্দনবন।

Verse 72

विद्या मोक्षकरी प्रोक्ता तृष्णा वैतरणी नदी । वैतरण्यां पतन्भर्ता मयोद्धृत इहाभवत् ॥ ७२ ॥

বিদ্যা মোক্ষকাৰিণী বুলি কোৱা হৈছে, আৰু তৃষ্ণাই বৈতৰণী নদী। মোৰ স্বামী যেতিয়া সেই বৈতৰণীত পৰিল, তেতিয়া মই ইয়াত তেওঁক উদ্ধাৰ কৰিলোঁ।

Verse 73

अस्याश्चोपकृतं विप्र वर्णोत्तमनिवेशनात् । इयं त्वसंगिनी भार्या भविष्यति पितुर्गृहे ॥ ७३ ॥

হে বিপ্ৰ! শ্ৰেষ্ঠ বৰ্ণৰ গৃহত তাক স্থাপন কৰি তাইৰ প্ৰতিও উপকাৰ কৰা হ’ল। তথাপি এই পত্নী আসক্তিহীনা হৈ পিতৃগৃহতেই বাস কৰিব।

Verse 74

अहं तवास्याश्च सदा रक्षिका धर्मबोधिनी । मत्संगमात्पूर्वमेव या भार्या विप्र तेऽभवत् ॥ ७४ ॥

মই সদায় তোমাৰ আৰু তাইৰ ৰক্ষিকা, আৰু ধৰ্মবোধ জাগ্ৰত কৰোঁ। হে বিপ্ৰ! মোৰ সঙ্গৰ আগতেই তাই তোমাৰ পত্নী হৈছিল।

Verse 75

इयं त्वत्संगिनी भार्या भविष्यति वरानना । सापि तिर्यग्गतिं प्राप्य मुच्यते मदनुग्रहात् ॥ ७५ ॥

এই সুন্দৰমুখী নাৰী তোমাৰ সঙ্গিনী আৰু পত্নী হ’ব। আৰু তাইও—তিৰ্যক যোনি লাভ কৰিলেও—মোৰ অনুগ্ৰহে মুক্তি পাব।

Verse 76

अहं पुरा भवेऽभूवं रमणी लोकसुन्दरी । कंदलीति च विख्याता तनयौर्वमुनेर्द्विज ॥ ७६ ॥

হে দ্বিজ! পূৰ্বজন্মত মই এক ৰমণী, লোকসুন্দৰী আছিলোঁ; ‘কন্দলী’ নামে খ্যাত, আৰু মুনি উৰ্বাৰ কন্যা আছিলোঁ।

Verse 77

तपः प्रभावात्संजाता यमला मिथुनंधरा । पुरुषो मे सहभवो दमितो धर्मकारणात् ॥ ७७ ॥

তপস্যাৰ প্ৰভাৱত মই যমলা, যুগল-ধাৰিণী হ’লোঁ। মোৰ সৈতে জন্ম লোৱা পুৰুষজন ধৰ্মকাৰণত সংযত (ৰুদ্ধ) কৰা হৈছিল।

Verse 78

तेनैवौर्वेण शिष्टाहं दत्ता दुर्वाससे भवम् । तं पतिं प्राप्य विप्रेंद्र प्राक्कर्मवशागा ह्यहम् ॥ ७८ ॥

সেই ঔৰ্ব মুনিৰ উপদেশত মোক দুৰ্বাসা ঋষিক পত্নী ৰূপে দিয়া হ’ল। হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ, তেওঁক স্বামী ৰূপে পাই মই পূৰ্বকৰ্মৰ বশত আছিলোঁ।

Verse 79

कलहाभिरता पत्या शप्ता भस्मत्वमागता । किंचित्पापावशेषेण राक्षसीं योनिमागता ॥ ७९ ॥

কলহত আসক্তা সেই নাৰী স্বামীৰ শাপত ভস্মীভূত হ’ল; কিন্তু অলপ পাপাবশেষ থাকাত সি ৰাক্ষসী যোনিত জন্ম পালে।

Verse 80

तत्र योनौ मया लब्धो भर्तायं राक्षसाधिपः । गोभिलो नाम तेजस्वी स त्वया विनिपातितः ॥ ८० ॥

সেই যোনিতেই মই এই স্বামীক লাভ কৰিলোঁ—ৰাক্ষসাধিপতি। তেজস্বী, গোভিল নামৰ সেইজন তোমাৰ হাতে নিহত হ’ল।

Verse 81

शोपोऽस्य पूर्ववयसिबभूव द्विजसत्तम । कस्याश्चिद्राजकन्यायाः स्त्रियाऽरब्धा मृतिस्तव ॥ ८१ ॥

হে দ্বিজসত্তম, তাৰ পূৰ্বযৌৱনত শোথ (ফুলা) হৈছিল; আৰু কোনো এক ৰাজকন্যাৰ হাতে—সেই নাৰীৰ প্ৰেৰণা মতে—তোমাৰ মৃত্যুৰ আৰম্ভণি ঘটিছিল।

Verse 82

अहं तु राक्षसीभावरहिता पूर्वकर्मणः । शुभस्य बलमापन्ना जाता तव सहायिनी ॥ ८२ ॥

কিন্তু মই পূৰ্বকৰ্মৰ প্ৰভাৱত ৰাক্ষসীভাবৰ পৰা মুক্ত হ’লোঁ। এতিয়া শুভবল লাভ কৰি মই তোমাৰ সহায়িনী হ’লোঁ।

Verse 83

दुःखिताहं कृता भर्त्रा कुमार्याहरणात्पुरा । भार्याथ पापिना ब्रह्मंस्तेन व्यापादितो मया ॥ ८३ ॥

পূৰ্বে এজনী কুমাৰীক অপহৰণ কৰাৰ বাবে মোৰ স্বামীয়ে মোক অতি দুখীয়া কৰিলে। পাছত, হে ব্ৰাহ্মণ, সেই পাপী—মোৰ স্বামীক—মই নিজেই বধ কৰিলোঁ।

Verse 84

विश्वस्तो हि यतस्त्वं वै मम सर्वेण चेतसा । ततस्त्वां गोपयिष्यामि सर्वभावेन कामुक ॥ ८४ ॥

যিহেতু তুমি মোৰ সমগ্ৰ হৃদয়ে সম্পূৰ্ণ বিশ্বাসযোগ্য, সেয়ে, হে কামুক, মই সকলো ভাৱে আৰু সকলো প্ৰকাৰে তোমাক ৰক্ষা কৰিম।

Verse 85

एष ते शपथः सत्यः पंचभूतोपसाक्षिकः । कृत्स्नस्य पुरुषस्येह सन्निधौ व्याहृतो मया ॥ ८५ ॥

এইটো তোমাৰ বাবে সত্য শপথ; পঞ্চ মহাভূত সাক্ষী। ইয়াত পৰিপূৰ্ণ পৰমপুৰুষৰ সন্নিধিত মই ইয়াক উচ্চাৰণ কৰিলোঁ।

Verse 86

न करोषि द्विजश्रेष्ठ संविदं ह्यन्यथा क्वचित् । मद्वाक्ये भवता स्थेयं सर्वकृत्येषु मानद ॥ ८६ ॥

হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, এই সংবিদ কেতিয়াও অন্যথা নকৰিবা। হে মানদ, সকলো কৰ্মত তুমি মোৰ বাক্যত স্থিৰ থাকিবা।

Verse 87

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं राक्षस्या परिभाषितम् । प्रतिपेदे वचः सर्वं यत्कृतं हि तया तदा ॥ ८७ ॥

ৰাক্ষসীয়ে কোৱা সেই বাক্য শুনি, সি তেতিয়া তাই কোৱা আৰু কৰা সকলো কথা সম্পূৰ্ণৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে।

Verse 88

ततः सा राक्षसी सर्वं संप्रगृह्य गुहाधनम् । करेणुरूपिणी भूत्वा पृष्ठे कृत्वा पतिं मम ॥ ८८ ॥

তাৰ পিছত সেই ৰাক্ষসীয়ে গুহাত লুকাই থোৱা সকলো ধন সংগ্ৰহ কৰিলে; তাৰপিছত হাতিনী ৰূপ ধৰি মোৰ স্বামীক পিঠিত উঠাই ল’লে।

Verse 89

तया सह विशालाक्ष्या रत्नावल्या मुदान्विता । ययावाकाशमार्गेण काशीमभि मुलोचने ॥ ८९ ॥

বিশালনয়না ৰত্নাৱলীৰ সৈতে আনন্দিত হৈ, হে মৃদুনয়না, সি আকাশমাৰ্গে কাশীৰ ফালে গ’ল।

Verse 90

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते काष्ठीलोपाख्यानं नामाष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥

এইদৰে শ্ৰীবৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ উত্তৰভাগত মোহিনীচৰিতত ‘কাষ্ঠীলোপাখ্যান’ নামৰ অষ্টাবিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।