মাণ্ডhাতা বশিষ্ঠক সোধে—পুত্ৰৰ কথা শুনাৰ পিছত ৰজাই কি কৰিলে, আৰু ব্ৰহ্মা (বিধাতৃ)ৰ সৈতে জড়িত সেই মোহিনী কোন। বশিষ্ঠ ক’লে, বিষ্ণুভক্ত ৰজা প্ৰিয়াসহ আনন্দিত হৈ ধন বণ্টন কৰে—পুত্ৰৰ বিবাহৰ বাবে এক ভাগ, মোহিনীৰ বাবে এক ভাগ, আৰু বাকীখিনি যথাযথভাৱে। তেওঁ কুলপুৰোহিতক শুভ মুহূৰ্তত ধৰ্মাঙ্গদৰ বিবাহ শাস্ত্ৰবিধি মতে সম্পন্ন কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে আৰু কয়—পুত্ৰৰ বিবাহ নকৰোৱাটো মহাপাপ, কিন্তু বিবাহ কৰোৱালে পুত্ৰৰ গুণদোষ নিৰপেক্ষে যজ্ঞফল লাভ হয়। ধৰ্মাঙ্গদে বৰুণ-কন্যা আৰু নাগ-কন্যাসকলক বিধিপূৰ্বক বিবাহ কৰে, ব্ৰাহ্মণক দান দিয়ে আৰু পিতৃ-মাতৃক সন্মান কৰে। তেওঁ মাতৃ সন্ধ্যাৱলীক কয়—স্বৰ্গসুখ নহয়, পিতৃসেৱাই মোৰ প্ৰধান ব্ৰত। ৰাজ্যশাসনৰ দায়িত্ব পোৱাৰ পিছত তেওঁ পৰিদৰ্শন, ন্যায়-প্ৰক্ৰিয়া, সঠিক ওজন-মাপ, গৃহৰক্ষা আৰু সামাজিক নিয়ম স্থাপন কৰে; শেষত ৰাজাজ্ঞাৰে বিষ্ণুৰ একান্ত উপাসনা কঠোৰভাৱে প্ৰৱৰ্তন কৰে।
Verse 1
मांधातोवाच । पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा किं चकार महीपतिः । सा चापि मोहिनी ब्रह्मन्प्रिया राज्ञो विधेः सुता ॥ १ ॥
মাঁধাতা ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ! পুত্ৰৰ বচন শুনি ৰজাই কি কৰিলে? আৰু সেই মোহিনীও—ৰজাৰ প্ৰিয়া—বিধাতা (ব্ৰহ্মা)ৰ কন্যা আছিল।
Verse 2
आश्चर्यरूपं कथितमाख्यानं तु सुधोपमम् । विशेषतस्त्वया पुण्यं सर्वसंदेहभंजनम् ॥ २ ॥
আপুনি আশ্চৰ্যৰূপ, অমৃতসম আখ্যান বৰ্ণনা কৰিছে; বিশেষকৈ ই পুণ্যময় কথন, যিয়ে সকলো সন্দেহ ভাঙি পেলায়।
Verse 3
वसिष्ठ उवाच । तत्पुत्रवचनं श्रुत्वा प्रहृष्टो नृपपुंगवः । उदतिष्ठत्प्रियायुक्तस्ताः श्रियश्चावलोकयत् ॥ ३ ॥
বসিষ্ঠ ক’লে—পুত্ৰৰ বচন শুনি ৰজাসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ৰজা আনন্দে উল্লসিত হ’ল। প্ৰিয়াৰ সৈতে উঠি তেওঁ সেই শুভ সমৃদ্ধিসমূহ দৰ্শন কৰিলে।
Verse 4
क्षणं हर्षान्वितो भूप राजा विष्णुपरायणः । नागकन्यास्तु ताः सर्वा वारुणीसहिता मुदा ॥ ४ ॥
ক্ষণমাত্ৰতে পৃথিৱীপতি ৰজা, শ্ৰীবিষ্ণুত সম্পূৰ্ণ পৰায়ণ, হৰ্ষে পৰিপূৰ্ণ হ’ল। আৰু বাৰুণীৰ সৈতে সেই সকলো নাগকন্যাও আনন্দে উল্লসিত হ’ল।
Verse 5
प्रददौ तनये प्रेम्णा भार्यार्थं धर्मभूषणे । शेषं दानवनारीभिर्बहुरत्नसमन्वितम् ॥ ५ ॥
তেওঁ স্নেহভৰে পুত্ৰক পত্নী-লাভৰ বাবে—ধৰ্মক ভূষিত কৰা কৰ্মৰূপে—সেয়া দিলে। অৱশিষ্ট অংশ দানৱকুলৰ নাৰীৰ সৈতে, বহু ৰত্নে সমৃদ্ধ কৰি, তেওঁ দান কৰিলে।
Verse 6
मोहिन्यै प्रददौ राजा कामबाणप्रपीडितः । संविभज्य पिता वित्तं धर्मांगदसमाहृतम् ॥ ६ ॥
কামবাণে পীড়িত ৰজাই মোহিনীলৈ সেই ধন দিলে। আৰু পিতাই ধৰ্মাঙ্গদে সংগ্ৰহ কৰা সম্পদ ভাগ কৰি যথাযথভাৱে বিতৰণ কৰিলে।
Verse 7
पुरोहितमुवाचेदं काले चाहूय भूपतिः । सर्वासां मत्सुतो ब्रह्मन्पाणीन्गृह्णातु धर्मतः ॥ ७ ॥
যথাসময়ত ৰজাই পুৰোহিতক মাতি ক’লে—“হে ব্ৰাহ্মণ! মোৰ পুত্ৰে ধৰ্ম অনুসাৰে তেওঁলোক সকলোৰে পাণিগ্ৰহণ কৰক।”
Verse 8
कुमारीणां कुमारोऽयं मद्वाक्ये संस्थितः सदा । वैवाह्यलग्ने नक्षत्रे मुहूर्ते सर्वकामदे ॥ ८ ॥
কন্যাসকলৰ বাবে এই ‘কুমাৰ’ (শুভ প্ৰভাৱ) মোৰ বাক্যত সদায় স্থিত; বিবাহ-লগ্নত, নক্ষত্ৰত আৰু সৰ্বকামদ মুহূৰ্তত সি উপস্থিত থাকে।
Verse 9
वाचयित्वा द्विजान्स्वस्ति गोस्वर्णांबरतोषितान् । विवाहं कुरु पुत्रस्य मम धर्मांगदस्य वै ॥ ९ ॥
দ্বিজসকলক মঙ্গল স্বস্তিবাচন কৰাই, গাই, সোণ আৰু বস্ত্ৰ দান কৰি তেওঁলোকক সন্তুষ্ট কৰি, মোৰ পুত্ৰ ধৰ্মাঙ্গদৰ বিবাহ নিশ্চয়কৈ সম্পন্ন কৰা।
Verse 10
यः पुत्रस्य पितोद्वाहं न करोतीह मंदधीः । स मज्जेन्नरके घोरे ह्यप्रतिष्ठे युगायुतम् ॥ १० ॥
যি মন্দবুদ্ধি পিতা এই লোকত পুত্ৰৰ বিবাহ নকৰে, সি প্ৰতিষ্ঠা আৰু আশ্ৰয়হীন ভয়ংকৰ নৰকত অগণিত যুগলৈ নিমজ্জিত হয়।
Verse 11
तस्माच्चोद्वाहयेत्पुत्रं पिता धर्मसमन्वितः । आत्मा संस्थापितस्तेन येन संस्थापितः सुतः ॥ ११ ॥
সেয়ে ধৰ্মত স্থিত পিতাই পুত্ৰৰ বিবাহ কৰাব লাগে; কিয়নো যি কৰ্মে পুত্ৰ স্থাপিত হয়, সেই কৰ্মেই পিতাৰ আত্মাও স্থাপিত হয়।
Verse 12
सर्वक्रतुफलं तस्य पुत्रोद्वाहे कृते भवेत् । पुत्रस्य गुणयुक्तस्य निर्गुणस्यापि भूसुर ॥ १२ ॥
হে ভূসুৰ (ব্ৰাহ্মণ), পুত্ৰৰ বিবাহ সম্পন্ন কৰিলে সকলো যজ্ঞৰ ফল লাভ হয়—পুত্ৰ গুণযুক্ত হওক বা গুণহীন হওক।
Verse 13
पित्रा कारयितव्यो हि विवाहो धर्ममिच्छता । यो न दारैश्च वित्तैश्च पुत्रान्संयोजयेत्पिता ॥ १३ ॥
ধৰ্ম কামনা কৰা পিতাই পুত্ৰৰ বিবাহ অৱশ্য কৰাব লাগে। যি পিতা পুত্ৰসকলক পত্নী আৰু জীৱিকাৰ উপযোগী ধনৰ সৈতে সংযোগ নকৰে, সি পিতৃধৰ্ম পালন নকৰে।
Verse 14
न पुमान्स तु विज्ञेय इहामुत्र विगर्हितः । तस्माद्वृत्तियुताः कार्याः पुत्रा दारैः समन्विताः ॥ १४ ॥
যি ব্যক্তি ইহলোক আৰু পৰলোক—দুয়োতে নিন্দিত, তাক প্ৰকৃত পুৰুষ বুলি গণ্য কৰা উচিত নহয়। সেয়ে পুত্ৰসকলক তেওঁলোকৰ পত্নীসহ সৎ জীৱিকা আৰু ধৰ্মময় আচৰণত প্ৰতিষ্ঠিত কৰা কৰ্তব্য।
Verse 15
यथा रमन्ते ते तुष्टाः सुखं पुत्राः सुमानिताः । तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो द्विजस्तस्य पुरोहितः ॥ १५ ॥
যেনেকৈ সেই পুত্ৰসকল তুষ্ট, সুখী আৰু সুমানিত হৈ আনন্দ কৰে; তেনেকৈ ৰজাৰ বাক্য শুনি তেওঁৰ পুৰোহিত দ্বিজ…
Verse 16
धर्मांगदविवाहार्थमुद्यतो हर्षसंयुतः । स युवानिच्छमानोऽपि स्त्रीसौख्यं लज्जाया सुतः ॥ १६ ॥
ধৰ্মাংগদৰ বিবাহৰ বাবে সি হৰ্ষসহ প্ৰস্তুত হ’ল। সেই যুবক—ইচ্ছা নথাকিলেও—লজ্জাৰ পুত্ৰ যেন স্বভাৱতে সংযত হৈ স্ত্ৰীসুখ গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 17
स्वीचकार पितुर्वाक्याद्दारसंग्रहणं तदा । वरुणात्मजया सार्द्धं नागकन्या मनोहराः ॥ १७ ॥
তেতিয়া পিতাৰ বাক্য অনুসৰি সি বিবাহ-গ্ৰহণ কৰিলে। বৰুণৰ কন্যাৰ সৈতে সৈতে সি মনোহৰ নাগকন্যাসকলকো পত্নীৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 18
उपयेमे महाबाहू रूपेणाप्रतिमा भुवि । उद्वाहयित्वा सर्वास्ता विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १८ ॥
সেই মহাবাহু, পৃথিৱীত ৰূপত অপ্রতিম, তেওঁলোক সকলোকে বিবাহ কৰিলে; শাস্ত্ৰবিধি নিৰ্দেশিত কৰ্ম অনুসৰি সকলোৰে উদ্বাহ-সংস্কাৰ সম্পন্ন কৰি।
Verse 19
वसुगोरत्नदानानि विप्रेभ्यः प्रददौ मुदा । कृतदारो ववंदेऽथ पादान्मातुः पितुर्मुदा ॥ १९ ॥
তেওঁ আনন্দৰে ব্ৰাহ্মণসকলক ধন, গাই আৰু ৰত্ন দান কৰিলে। তাৰ পিছত বিবাহ কৰি তেওঁ হর্ষে মাতৃ-পিতৃৰ চৰণত প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 20
ततः संध्यावलीदेवीमाह धर्मांगदः सुतः । पितुर्वाक्येन मे देवि संजातो दारसंग्रहः ॥ २० ॥
তাৰ পিছত ধৰ্মাঙ্গদৰ পুত্ৰে দেবী সন্ধ্যাবলীক ক’লে— “দেবি, পিতাৰ বাক্য অনুসাৰে মোৰ দাৰসংগ্ৰহ, অৰ্থাৎ গৃহস্থাশ্ৰমত প্ৰৱেশৰ বিবাহ, ঘটিল।”
Verse 21
एतन्मे नास्ति मनसि यत्पित्रोद्वाहितो ह्यहम् । अव्ययं पितरं विज्ञं देवि शुश्रूषये ह्यहम् ॥ २१ ॥
মোৰ মনত এই ভাব নুঠে যে ‘পিতাই মোক বিয়া দিলে।’ হে দেবি, মই কেৱল অব্যয় আৰু জ্ঞানী পিতাৰ শুশ্ৰূষা কৰিব বিচাৰোঁ।
Verse 22
दिव्यैर्भोगैर्न मे किंचित्स्वर्गेणापि प्रयोजनम् । कार्या मे पितृशुश्रूषा तव चैव दिवानिशम् ॥ २२ ॥
দিব্য ভোগে মোৰ একো প্ৰয়োজন নাই; স্বৰ্গতোও নহয়। মোৰ কৰ্তব্য দিন-ৰাত অবিৰত পিতাৰ শুশ্ৰূষা আৰু তোমাৰো সেৱা কৰা।
Verse 23
संध्यावल्युवाच । चिरं जीव सुखं पुत्र भुंक्ष्व भोगान्मनोऽनुगान् । पितुः प्रसादाद्दीर्घोयुर्मनो नंदय मे सुत ॥ २३ ॥
সন্ধ্যাবলীয়ে ক’লে— “পুত্ৰ, দীঘলীয়া জীৱন আৰু সুখ লাভ কৰা; মনৰ অনুগত ভোগ উপভোগ কৰা। পিতাৰ প্ৰসাদে তোৰ দীঘলীয়া আয়ু হৈছে—হে সুত, মোৰ মন আনন্দিত কৰ।”
Verse 24
त्वया सुपुत्रिणी पुत्र जाता गुणवता क्षितौ । सपत्नीनां च सर्वासां हृदये संस्थिता ह्यहम् ॥ २४ ॥
তোমাৰ দ্বাৰাই মই সুপুত্ৰৱতী হ’লোঁ; পৃথিৱীত গুণৱান পুত্ৰ জন্মিল। আৰু সত্যই মই সকলো সহপত্নীৰ হৃদয়ত স্থিৰ হৈ বাস কৰোঁ।
Verse 25
एवमुक्त्वा परिष्वज्य मूर्द्धन्याघ्राय चासकृत् । व्यसर्जयत्ततः पुत्रं राज्यतंत्रावलोकने ॥ २५ ॥
এনেদৰে কৈ তেওঁ (পুত্ৰক) আলিঙ্গন কৰিলে আৰু তাৰ মূৰ-মুকুট অংশটো বাৰে বাৰে ঘ্ৰাণ কৰিলে; তাৰ পাছত ৰাজ্যতন্ত্ৰৰ পৰ্যবেক্ষণলৈ পুত্ৰক পঠালে।
Verse 26
विसर्जितस्तदा मात्रा मातॄरन्याः प्रणम्य च । राज्यतंत्रं तदखिलं चक्रे पितृवचः स्थितः ॥ २६ ॥
তেতিয়া মাতৃয়ে বিদায় দিয়া, আন মাতৃসকলকো প্ৰণাম কৰি, পিতৃবচনত স্থিৰ হৈ তেওঁ সমগ্ৰ ৰাজ্যতন্ত্ৰ সুশৃঙ্খল কৰিলে।
Verse 27
दुष्टनिग्रहणं चक्रे शिष्टानां परिपालनम् । अटनं सर्वदेशेषु वीक्षणं सर्वकर्मणाम् ॥ २७ ॥
তেওঁ দুষ্টসকলক দমন কৰি শিষ্টসকলক পালন কৰিলে; সকলো দেশত ভ্ৰমণ কৰি সকলো কৰ্মৰ পৰ্যবেক্ষণ আৰু তদাৰকী কৰিলে।
Verse 28
चक्रे सर्वत्र कार्याणां मासि मासि निरीक्षणम् । हस्त्यश्वपोषणं चक्रे चारचक्रेक्षणं तथा ॥ २८ ॥
তেওঁ সকলো ঠাইত কামৰ মাহে মাহে পৰিদৰ্শন স্থাপন কৰিলে; হাতী-ঘোঁৰাৰ পোষণৰ ব্যৱস্থা কৰিলে আৰু গুপ্তচৰ-চক্ৰৰো নিৰীক্ষণ কৰিলে।
Verse 29
वादसंवीक्षणं चक्रे तुलामानं दिने देने । गृहे गृहे नराणां च चक्रे संरक्षणं नृपः ॥ २९ ॥
ৰজাই বিবাদৰ পৰীক্ষা‑বিচাৰৰ ব্যৱস্থা কৰিলে, দিনে দিনে তোলা‑মাপ ঠিক ৰাখিলে আৰু ঘৰে ঘৰে প্ৰজাৰ ৰক্ষা কৰিলে।
Verse 30
स्तनंधयी क्वचिद्बालः स्तनहीनो न रोदिति । श्वश्रूर्वध्वा न कुत्रापि प्ररोदित्यवमानिता ॥ ३० ॥
কেতিয়াবা স্তন্যপায়ী শিশু কান্দে; কিন্তু স্তন নাপালেও কান্দে নাহে। তেনেদৰে বোৱাৰীক অপমান কৰা শাহুৱে ক’তো কান্দে নাহে—হৃদয় কঠোৰ হয়।
Verse 31
क्वचित्समर्थस्तनयः पितरं नहि याचते । न वर्णसंकरो राज्ये केषांचिदभवत्पुनः ॥ ३१ ॥
কেতিয়াবা সক্ষম পুত্ৰে পিতাৰ পৰা একো নাযাচে; আৰু কিছুমান ৰাজ্যত পুনৰ বৰ্ণসংকৰ (অব্যৱস্থা) নাছিল।
Verse 32
न गूढविभवो लोको धर्मे वदति दूषणम् । न कंचुकविहीना तु भवेन्नारी सभर्तृका ॥ ३२ ॥
যাৰ বৈভৱ গোপন নহয়, সি ধৰ্মত দোষ নকয়। তেনেদৰে স্বামীযুক্তা নাৰীয়ে কঞ্চুক (অঙ্গবস্ত্ৰ) বিনা নাথাকিব।
Verse 33
गृहान्निष्क्रमणं स्त्रीणां मास्तु राज्ये मदीयके । मा सकेशा हि विधवा मास्त्वकेशा मभर्तृका ॥ ३३ ॥
মোৰ ৰাজ্যত নাৰীসকলে ঘৰৰ পৰা বাহিৰলৈ নাযাওক। কোনো বিধৱা কেশযুক্তা নাথাকক, আৰু স্বামীহীনা নাৰীও কেশযুক্তা নাথাকক।
Verse 34
मा व्रतीह सदाक्रोशी मारण्या नगराश्रयाः । सामान्यवृत्त्यदाता मे राज्येऽवसतु निर्घृणः ॥ ३४ ॥
ইয়াত কোনো ব্ৰতধাৰী যেন সদায় আনক গালি-গালাজ কৰা নোহোৱে; আৰু কোনো অৰণ্যবাসী যেন হিংসাত্মক উদ্দেশ্যে নগৰত আশ্ৰয় নলয়। যি নিৰ্দয় হৈ সাধাৰণ জীৱিকা-সহায়ো নিদিয়ে, সি মোৰ ৰাজ্যত নবাসক।
Verse 35
गोपालो नगराकांक्षी निर्गुणस्तूपदेशकः । ऋत्विग्वा शास्त्रहीनश्च मा मे राज्ये वसेदिह ॥ ३५ ॥
নগৰজীৱনৰ লালসা কৰা গোপাল, গুণহীন হৈও উপদেশক সজা ব্যক্তি, আৰু ঋত্বিক বা শাস্ত্ৰজ্ঞানহীন যিকোনো জন—এরা মোৰ ৰাজ্যত নবাসক।
Verse 36
यो हि निष्पादयेन्नीलीं नीलीरंगातिसेचकः । निर्वास्यौ तावुभौ पापौ यो वै मद्यं करोति च ॥ ३६ ॥
যি নীলী (ইণ্ডিগো) তৈয়াৰ কৰে, আৰু যি নীলী ৰঙত অতিমাত্ৰা ৰঞ্জন কৰে—দুয়ো পাপী; তেওঁলোকক নিৰ্বাসিত কৰা উচিত। তদ্ৰূপ যি মদ্য তৈয়াৰ কৰে সিও।
Verse 37
वृथा मांसं हि योऽश्नाति पृष्ठमांसप्रियो हि यः । तस्य वासो न मे राज्ये स्वकलत्रं त्यजेच्च यः ॥ ३७ ॥
যি ধৰ্মকাৰ্য নথকা অৱস্থাত বৃথা মাংস খায়, আৰু যি পিঠিৰ মাংসত আসক্ত—তাৰ বাস মোৰ ৰাজ্যত নহওক; আৰু যি নিজৰ ধৰ্মপত্নীক ত্যাগ কৰে সিও।
Verse 38
विष्णुं परित्यज्य वरं सुराणां संपूजयेद्योऽन्यतमं हि देवम् । गच्छेत्सगर्भां युवतीं प्रसूतां दंड्यश्च वध्यश्च स चास्मदीयैः ॥ ३८ ॥
যি দেৱসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ বিষ্ণুক ত্যাগ কৰি আন কোনো দেৱতাৰ পূজা কৰে, সি আমাৰ ৰাজকৰ্মচাৰীৰ দ্বাৰা দণ্ডনীয়, আনকি বধ্যও; যেনেকৈ গৰ্ভৱতী বা সদ্যপ্ৰসূতা যুৱতীৰ ওচৰলৈ যোৱা অপৰাধ।
Verse 39
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे शिक्षानिरूपणं नामैकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥
এইদৰে শ্ৰীবৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ উত্তৰভাগত ‘শিক্ষা-নিৰূপণ’ নামৰ একবিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল ॥ ২১ ॥
The chapter frames marriage as the son’s formal establishment in gṛhastha life and social order; by establishing the son through a sanctioned saṃskāra, the father is said to secure his own standing and merit, even gaining sacrifice-like fruits, whereas neglect is portrayed as producing severe demerit.
Regular inspections of administrative work, maintenance of elephants and horses, oversight of spies, proper adjudication of disputes, daily accuracy in weighing and measuring, and direct protection of subjects household-by-household are presented as core practices.
It portrays the king’s realm as enforcing religious boundaries: abandoning Viṣṇu for other deities is treated as a punishable offense, indicating a model where statecraft protects not only public order but also a defined devotional norm.