বসিষ্ঠে কয়—ৰুক্মাঙ্গদ বিষয়সুখত মগ্ন হৈ আঠ বছৰ কটায়। নবম বছৰত তেওঁৰ পুত্ৰ ধৰ্মাঙ্গদ মালয় পৰ্বতৰ পৰা উভতি আহি বৈষ্ণৱ অস্ত্ৰেৰে পাঁচ বিদ্যাধৰক জয় কৰি পাঁচটা কামদ ৰত্ন আনে—ধনদায়ক, বস্ত্ৰ-অলংকাৰদায়ক, যৌৱন/অমৃতদায়ক, সভা আৰু ভোজনদায়ক, আৰু ত্ৰিলোকত আকাশগমনদায়ক। সি সেই ৰত্নসমূহ পিতৃ-মাতৃৰ চৰণত অৰ্পণ কৰি মোহিনীক অলংকাৰাৰ্থে দিবলৈ অনুৰোধ কৰে। তাৰ পিছত সি সপ্তদ্বীপ জয়, সাগৰত প্ৰৱেশ, নাগসকলৰ ভোগৱতী জয়, মণি-মুক্তাহাৰ লাভ, দানৱ দমন, আৰু ৰসাতলত বৰুণৰ সৈতে এক বছৰ যুদ্ধৰ বিৱৰণ দিয়ে; নাৰায়ণাস্ত্ৰে বৰুণক পৰাস্ত কৰিও প্ৰাণ ৰক্ষা কৰে আৰু অশ্ব আৰু কন্যাক পত্নীৰূপে পায়। শেষত নীতিবচন—সমৃদ্ধি পিতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, পুত্ৰে গৰ্ব নকৰিব, ব্ৰাহ্মণৰ প্ৰাপ্য ৰোধ নকৰিব, আৰু পুত্ৰ পিতৃবীজবলতেহে কৰ্ম কৰে। ধৰ্মাঙ্গদে নিজৰ নববধূক মাতৃসভাত আশীৰ্বাদ-ৰক্ষাৰ বাবে উপস্থিত কৰে।
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । एवं सुरतमूढस्य राज्ञो रुक्मांगदस्य च । त्रीणि पंच च वर्षाणि व्यतीतानि सुखेन वै ॥ १ ॥
বসিষ্ঠে ক’লে—এইদৰে বিষয়সুখত মোহিত হোৱা ৰজা ৰুক্মাঙ্গদৰ তিনিও পাঁচো বছৰ, অৰ্থাৎ আঠ বছৰ, নিশ্চয়েই সুখেৰে অতিবাহিত হ’ল।
Verse 2
संप्राप्ते नवमे वर्षे पुत्रो धर्मांगदो बली । जित्वा विद्याधरान्पंच मलये पर्वतोत्तमे ॥ २ ॥
নৱম বছৰ আহিলত বলৱান পুত্ৰ ধৰ্মাঙ্গদে পাঁচ বিদ্যাধৰক জয় কৰি পৰ্বতশ্ৰেষ্ঠ মলয় পৰ্বতলৈ উপস্থিত হ’ল।
Verse 3
आजहार मणीन्पंच सर्वकामप्रदान् शुभान् । एकं कांचनदातारं कोटिकोटिगुणं शुभम् ॥ ३ ॥
সেই সকলো কামনা পূৰণ কৰা পাঁচটা শুভ মণি আনিলে; আৰু সোণ দান কৰা এটা শুভ দাতাও আনিলে, যি কোটি-কোটি গুণে মূল্যবান।
Verse 4
द्वितीयं वस्त्रभूषादिलक्षकोटिप्रदं तथा । तृतीयममृतस्रावि पुनर्यौवनकारकम् ॥ ४ ॥
দ্বিতীয়টো বস্ত্ৰ, ভূষণ আদি লক্ষ-কোটি পৰিমাণে দান কৰে; তৃতীয়টো অমৃতস্ৰাৱী, যি পুনৰ যৌৱন প্ৰদান কৰে।
Verse 5
सभागृहप्रकर्तारं चतुर्थं चान्नसाधकम् । पंचमं व्योभगतिदं त्रैलोक्यपरिसर्पणम् ॥ ५ ॥
চতুৰ্থটো সভাগৃহ নিৰ্মাণকাৰী আৰু অন্নসাধক; পঞ্চমটো আকাশগতি দানকাৰী, যি ত্ৰিলোকজুৰি বিচৰণ কৰায়।
Verse 6
तान्मणीन्गृह्य मनसा विद्याधरसमन्वितः । स्त्रीभिर्विद्याधराणां च साश्रुनेत्राभिरावृतः ॥ ६ ॥
সেই মণিসকল মনতে গ্ৰহণ কৰি তেওঁ বিদ্যাধৰসকলৰ সৈতে আছিল; আৰু অশ্ৰুপূৰ্ণ নয়ন বিদ্যাধৰী নাৰীসকলে তেওঁক ঘেৰি ধৰিলে।
Verse 7
ववंदे चरणौ मातुः पितू रुक्मांगदस्य च । मणीन्पंच समर्प्याथ पादयोः प्राह संनतः ॥ ७ ॥
তেওঁ মাতৃ-পিতৃ আৰু ৰুক্মাঙ্গদৰ চৰণত প্ৰণাম কৰিলে। তাৰপিছত পাঁচটা মণি চৰণত অৰ্পণ কৰি বিনীতভাৱে ক’লে।
Verse 8
इमे जिता मया तात पञ्च विद्याधरा रणे । मलये भूधरश्रेष्ठे वैष्णवास्त्रेण भूपते ॥ ८ ॥
হে তাত, পৰ্বতশ্ৰেষ্ঠ মলয় পৰ্বতত যুদ্ধত বৈষ্ণৱ অস্ত্ৰেৰে মই এই পাঁচ বিদ্যাধৰক জয় কৰিছোঁ, হে ভূপতে।
Verse 9
इमे ते भृत्यतां प्राप्ताः सस्त्रीका नृपसत्तम । मणीन्प्रयच्छ मोहिन्यै भुजभूषणहेतवे ॥ ९ ॥
হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ, এওঁলোকে স্ত্ৰীসহ আপোনাৰ সেৱাত আহিছে। ভুজাভূষণৰ বাবে এই মণিসকল মোহিনীলৈ দান কৰক।
Verse 10
सर्वकामप्रदा ह्येते पुनर्यौवनकारिणः । जीर्णदंताः पुनर्बाला भवंति मणिधारणात् ॥ १० ॥
এই মণিসকল সকলো কামনা পূৰ্ণ কৰে আৰু পুনৰ যৌৱন দান কৰে। মণি ধাৰণ কৰিলে জীৰ্ণ দাঁত থকা লোকেও পুনৰ বালকৰ দৰে নবীন হয়।
Verse 11
वस्त्रहर्म्यसुवर्णानां स्वर्गतेरमृतस्य च । दातारो मासयुद्धेन साधितास्तव तेजसा ॥ ११ ॥
হে প্ৰভু, আপোনাৰ তেজে মাহজোৰা তপস্যাৰ যুদ্ধৰ দ্বাৰা বস্ত্ৰ, প্ৰাসাদ আৰু সোণ দান কৰা লোকসকল—আৰু স্বৰ্গগতি তথা অমৰতাৰ উপায় দান কৰাসকলেও—সিদ্ধি লাভ কৰিলে।
Verse 12
साधितानि मया कृच्छ्रात्सप्तद्वीपानि भूपते । करदानिसमस्तानि कृतानि तव तेजसा ॥ १२ ॥
হে ভূপতে, মই মহাকষ্টে সপ্তদ্বীপক বশ কৰিলোঁ; আপোনাৰ তেজৰ প্ৰভাৱে তেওঁলোক সকলোকে কৰ-দান দিয়া লোক কৰি তুলিলোঁ।
Verse 13
समुद्रे च प्रविष्टस्य गतः संवत्सरो मम । जिता भोगवती तात मया नागसमावृता ॥ १३ ॥
যেতিয়া মই সমুদ্ৰত প্ৰৱেশ কৰিলোঁ, মোৰ এটা পূৰ্ণ বছৰ পাৰ হৈ গ’ল। হে তাত, নাগেৰে আৱৰা ভোগৱতীকো মই জয় কৰিলোঁ।
Verse 14
आहृता नागकन्याश्च मया चायुतसंख्यकाः । तत्रापि हाररत्नानि सुबहून्याहृतानि च ॥ १४ ॥
মোৰ দ্বাৰা অযুতসংখ্যক নাগকন্যা তাত আনা হ’ল; আৰু সেই ঠাইৰ পৰা বহু হাৰ আৰু ৰত্ন-মণিও আনি লোৱা হ’ল।
Verse 15
पुनश्चाहं गतस्तात दानवानां पुरं महत् । तान्निर्जित्यं च कन्यानां सुरूपाणां सुवर्चसाम् ॥ १५ ॥
পুনৰ, হে তাত, মই দানৱসকলৰ মহান নগৰলৈ গ’লোঁ; তেওঁলোকক জয় কৰি সুৰূপা আৰু দীপ্তিমতী কন্যাসকল লাভ কৰিলোঁ।
Verse 16
आहृतानि मया त्रीणि सहस्राणि च पंच च । दशकोट्यस्तु रत्नानां दीपकर्म निशागमे ॥ १६ ॥
মই তিনি হাজাৰ আৰু অধিক পাঁচোটা আনি দিলোঁ। ৰাতি নামিলে দীপদানৰ কৰ্মত ৰত্নৰ দহ কোটি ব্যৱহাৰ কৰা হ’ব॥১৬॥
Verse 17
कुर्वतां ते महीपाल आनीतास्तव मंदिरे । ततोऽहं वारुणं लोकं रसातलतलस्थितम् ॥ १७ ॥
হে মহীপাল! তোমাৰ লোকসকলে সেই কাম কৰি থাকোঁতে মোক তোমাৰ ৰাজমন্দিৰলৈ অনা হ’ল। তাৰ পাছত মই ৰসাতল-তলত অৱস্থিত বৰুণলোকলৈ গ’লোঁ॥১৭॥
Verse 18
गतो वीर्यबलोत्सिक्तस्त्वदंघ्रियुगसेवकः । तत्रोक्तो वरुणो देवः स्थीयतां मत्पिंतुर्वशे ॥ १८ ॥
নিজৰ বীৰ্য আৰু বলৰ মদত উন্মত্ত হৈ সি গ’ল—যদিও সি তোমাৰ চৰণযুগলৰ সেৱক আছিল। তাত বৰুণদেৱক কোৱা হ’ল: ‘সি মোৰ পিতাৰ অধীনতে থাকক’॥১৮॥
Verse 19
रुक्मांगदस्य नृपतेर्यदि जीवितुमिच्छसि । कुपितो मम वाक्येन वरुणो योद्धुमागतः ॥ १९ ॥
যদি তুমি ৰজা ৰুক্মাঙ্গদক জীয়াই ৰাখিব খোজা, তেন্তে জানি থোৱা—মোৰ কথাত ক্ৰুদ্ধ হৈ বৰুণ যুদ্ধ কৰিবলৈ ইয়ালৈ আহিছে॥১৯॥
Verse 20
तेन संवत्सरं युद्धं घोरं जातं रसातले । जितो नारायणास्त्रेण मया स जलनायकः ॥ २० ॥
তাৰ সৈতে ৰসাতলত এটা বছৰ ধৰি ভয়ংকৰ যুদ্ধ হ’ল। নাৰায়ণাস্ত্ৰেৰে মই সেই জলনায়কক জয় কৰিলোঁ॥২০॥
Verse 21
न हतः प्रमदावाक्यैस्तस्य जीवितरक्षणे । निर्जितेनायुतं दत्तं वाजिनां वातरंहसाम् ॥ २१ ॥
নাৰীৰ বাক্যৰ দ্বাৰা তাৰ প্ৰাণৰক্ষা হ’ল, সেয়ে সি নিহত নহ’ল; আৰু পৰাজিত হৈ প্ৰতিপক্ষই বায়ুবেগী দহ হাজাৰ ঘোঁৰা দান কৰিলে।
Verse 22
एकतः श्यामकर्णानां शुभ्राणां चंद्रवर्चसाम् । तृणतोयविहीना ये जीवंति बहुशः समाः ॥ २२ ॥
এফালে শ্যাম কাণযুক্ত, সিফালে চন্দ্ৰবৰ্ণৰ দৰে শুভ্ৰ আৰু দীপ্তিমান; তৃণ আৰু জল নথকাৰ সত্ত্বেও তেওঁলোকে বহু বছৰ জীয়াই থাকে।
Verse 23
एकां कन्यां सुरूपां मे पुरस्कृत्य स्वलंकृताम् । भार्यार्थे वरुणः प्रादात्साप्यानीता मया शुभा ॥ २३ ॥
এগৰাকী সুৰূপা, নিজ অলংকাৰৰে সজ্জিত কন্যাক মোৰ আগত উপস্থিত কৰি বৰুণে তেওঁক পত্নীৰূপে মোক দিলে; আৰু সেই শুভাক মই লৈ আহিলোঁ।
Verse 24
कुमारी तु समानीताः बहुवित्तसमन्विता । तन्नास्ति त्रिषु लोकेषु स्थानं तात सुदुर्गमम् ॥ २४ ॥
কুমাৰীসকলক আনি দিয়া হ’ল, তেওঁলোক বহু ধনসম্পত্তিৰে সমন্বিত। হে তাত, ত্ৰিলোকত সঁচাকৈ দুৰ্গম বুলি কোনো স্থান নাই।
Verse 25
यन्मया न जितं ह्यस्ति तवांघ्रिपरिसेवनात् । तदुत्तिष्ठ परीक्षस्व त्वत्प्रसादार्जितां श्रियम् ॥ २५ ॥
তোমাৰ চৰণসেৱাৰ ফলত মই নাজিত একোৱেই নাই। সেয়ে উঠা, তোমাৰ প্ৰসাদে অৰ্জিত মোৰ শ্ৰী-সমৃদ্ধি নিজে চাওঁক।
Verse 26
अहं च संपदः सर्वास्त्वदधीना विशांपते । यः पुत्रस्तात वदति मया लक्ष्मीः समर्जिता ॥ २६ ॥
হে বিশামপতে! মই আৰু সকলো সমৃদ্ধি তোমাৰ অধীন। যি পুত্ৰ, হে পিতা, কয়—‘মই নিজেই লক্ষ্মী অৰ্জন কৰিলোঁ’—সেয়া অজ্ঞতাৰে কয়।
Verse 27
न देया भूमिदेवेभ्यः सोऽपि वै नरकं व्रजेत् । आत्मसंभावनं तात न कर्तव्यं सुतेन हि ॥ २७ ॥
ভূমিদেৱসকল (ব্ৰাহ্মণসকল)ক দিবলগীয়া দান ৰোধ কৰা উচিত নহয়; ৰোধ কৰোঁতাও নৰকলৈ যায়। হে পিতা, পুত্ৰে আত্মগৰ্ব কেতিয়াও কৰা উচিত নহয়।
Verse 28
कुठारदात्रसदृशः पुत्रः संपत्समुच्चये । पितुः शौर्येण पुत्रस्य वर्द्धते धनसंचयः ॥ २८ ॥
সমৃদ্ধি সঞ্চয়ত পুত্ৰ কুঠাৰ বা দাত্ৰ (কাঁচি/কাস্তে) সদৃশ। পিতাৰ শৌৰ্য আৰু উদ্যোগে পুত্ৰৰ ধনসঞ্চয় বৃদ্ধি পায়।
Verse 29
तैजसं दात्रमादाय लुनाति तृणसंचयान् । वायुना पूरितं वस्त्रं तारयेन्नौगतं जले ॥ २९ ॥
দীপ্ত দাত্ৰ (কাস্তে) লৈ মানুহে ঘাঁহৰ সঞ্চয় কাটি পেলায়। আৰু বায়ুৰে ভৰা কাপোৰ পানীত নাওৰ দৰে মানুহক ভাসাই পাৰ কৰায়।
Verse 30
यथा दारुमयी योषा चेष्टते कुहकेच्छया । तथाहि पितृवीर्येण पुत्रास्तेजोबलान्विताः ॥ ३० ॥
যেনে কুহকৰ (জাদুকৰ) ইচ্ছাত কাঠৰ নাৰী-মূৰ্তি চলাচল কৰে, তেনে পিতৃবীৰ্যৰ প্ৰভাৱত তেজ আৰু বলযুক্ত পুত্ৰসকল কাৰ্যত প্ৰবৃত্ত হয়।
Verse 31
तस्मादियं माधवदेववल्लभा विलोकयस्वाद्य मयोपनीता । आत्मेच्छया यच्छतु रक्षताद्वा स्वसंपदो मातृसमूहवर्याः ॥ ३१ ॥
সেয়ে আজি মোৰ দ্বাৰা আপোনালোকৰ সন্মুখলৈ অনা এই মাধৱদেৱৰ প্ৰিয়াক দৰ্শন কৰক। মাতৃসমূহৰ শ্ৰেষ্ঠ সভাই নিজৰ ইচ্ছামতে তাইক আশীৰ্বাদ আৰু সমৃদ্ধি দিওক, অথবা তাইক ৰক্ষা কৰক।
Verse 32
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे धर्मांगददिग्विजयो नाम विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥
এইদৰে শ্ৰী বৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ উত্তৰভাগত ‘ধৰ্মাঙ্গদৰ দিগ্বিজয়’ নামৰ বিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
They function as a prosperity-catalog (granting wealth, garments/ornaments, rejuvenation, infrastructure/food, and sky-travel) that showcases worldly power while setting up the chapter’s dharmic pivot: such boons must be offered with humility and directed toward righteous stewardship (e.g., gifting and honoring elders/brāhmaṇas).
It reinforces dharmic restraint: divine weapons establish victory, but the opponent’s life is preserved due to a woman’s intercession, aligning conquest with compassion and social order rather than mere domination.
The son is portrayed as an instrument through which the father’s valor and ‘seed’ manifest; therefore, claiming independent credit is condemned, and prosperity is framed as derivative and to be used in accordance with dharma, especially honoring brāhmaṇas and elders.