অধ্যায়টো হৰিৰ বাহু আৰু পদ্মচৰণৰ মঙ্গলস্তৱেৰে আৰম্ভ হৈ বৈষ্ণৱ ৰক্ষা আৰু কৃপাৰ পৰিসৰ স্থাপন কৰে। ৰজা মান্ধাতা বশিষ্ঠক সোধে—পাপৰূপ ভয়ংকৰ ইন্ধন দহি পেলোৱা ‘অগ্নি’ কোনটো, অজানিতে কৰা ‘শুকান’ পাপ আৰু জানি-বুজি কৰা ‘ভিজা’ পাপৰ ভেদ কি, আৰু অতীত-বৰ্তমান-ভৱিষ্য পাপৰ প্ৰায়শ্চিত্ত কি? বশিষ্ঠ ক’য় যে সেই শুদ্ধিকাৰী অগ্নি হ’ল হৰিৰ পবিত্ৰ দিন একাদশী—সংযম, উপবাস, মধুসূদন পূজা, ধাত্রী/আমলকী স্নান আৰু ৰাত্ৰিজাগৰণসহ। একাদশী শত শত জন্মৰ পাপ ভস্ম কৰে আৰু অশ্বমেধ-ৰাজসূয়তকৈও অধিক পুণ্য দিয়ে; স্বাস্থ্য, দাম্পত্যসুখ, পুত্ৰ, ৰাজ্য, স্বৰ্গ আৰু মোক্ষৰ ফল প্ৰতিশ্ৰুত। প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থসমূহৰ তুলনাত হৰিদিন-ব্ৰতকেই বিষ্ণুধামপ্ৰাপ্তিৰ নিৰ্ণায়ক উপায় বুলি কোৱা হৈছে; ইয়াৰ ফল মাতৃকুল, পিতৃকুল আৰু বৈবাহিক আত্মীয়সকলকো উন্নীত কৰে। দ্বাদশীক এই পাপদাহ ব্ৰতৰ পৰিপূৰ্ণতা দিয়া শেষ ‘অগ্নি’ বুলি প্ৰশংসা কৰি, বিষ্ণুলোক প্ৰদান আৰু পুনর্জন্ম নিবাৰণকাৰী বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
Verse 1
पांतु वो जलदश्यामाः शार्ङ्गज्याघातकर्कशाः । त्रैलोक्यमंडपस्तंभाश्चत्वारो हरिबाहवः ॥ १ ॥
জলদ-শ্যাম, শাৰ্ঙ্গ ধনুৰ জ্যাৰ আঘাতে দৃঢ়, আৰু ত্ৰিলোক-মণ্ডপৰ স্তম্ভসদৃশ—হৰিৰ সেই চাৰি বাহুৱে আপোনালোকক ৰক্ষা কৰক।
Verse 2
सुरा सुरशिरोरत्ननिघृष्टमणिरंजितम् । हरिपादांबुजद्वंद्वमभीष्टप्रदमस्तु नः ॥ २ ॥
দেৱ আৰু অসুৰৰ মুকুট-ৰত্নৰ স্পৰ্শে দীপ্ত মণিপ্ৰভাৰে অলংকৃত শ্ৰীহৰিৰ পদ্মচৰণযুগল আমাৰ সকলো অভীষ্ট দান কৰক।
Verse 3
मांधातोवाच । पापेंधनस्य घोरस्य शुष्कार्द्रस्य द्विजोत्तम । को वह्निर्दहते तस्य तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ ३ ॥
মান্ধাতা ক’লে—হে দ্বিজোত্তম! পাপৰূপ ভয়ংকৰ ইন্ধন, সেয়া শুকান হওক বা সেঁতসেঁতে, তাক কোন অগ্নিয়ে দহে? অনুগ্ৰহ কৰি কওক।
Verse 4
नाज्ञातं त्रिषु लोकेषु चतुर्मुखसमुद्भव । विद्यते तव विप्रेंद्र त्रिविधस्य सुनिश्चितम् ॥ ४ ॥
হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ, চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মাৰ পৰা উদ্ভৱ! ত্ৰিলোকত আপোনাৰ অজানা একো নাই; ত্ৰিবিধ উপদেশত আপোনাৰ নিশ্চিত জ্ঞান সুদৃঢ়।
Verse 5
अज्ञातं पातकं शुष्कं ज्ञातं चार्द्रमुदाहृतम् । भाव्यं वाप्यथवातीतं वर्तमानं वदस्व नः ॥ ५ ॥
অজানিতে কৰা পাপ ‘শুষ্ক’ বুলি কোৱা হয়, আৰু জেনে-শুনে কৰা পাপ ‘আৰ্দ্ৰ’ বুলি উদাহৃত; ভবিষ্যৎ, অতীত আৰু বর্তমান—এই অৱস্থাৰ পাপো আমাক কওক।
Verse 6
वह्निना केन तद्भस्म भवेदेतन्मतं मम । वसिष्टं उवाच । श्रूयतां नृपशार्दूल वह्निना येन तद्भवेत् ॥ ६ ॥
“কোন অগ্নিৰে সেয়া ভস্ম হয়—এই মোৰ মত।” বশিষ্ঠ ক’লে—“হে নৃপশাৰ্দূল! শুনা, যি অগ্নিৰে সেয়া (ভস্ম) হয়, তাক মই কওঁ।”
Verse 7
भस्म शुष्कं तथार्द्रं च पापमस्य ह्यशेषतः ॥ ७ ॥
তাৰ পাপ সম্পূৰ্ণৰূপে নাশ হয়—ভস্মৰ দৰে—সেই ভস্ম শুকান হওক বা সিক্ত।
Verse 8
अवाप्य वासरं विष्णोर्यो नरः संयतेंद्रियः । उपवासपरो भूत्वा पूजयेन्मधुसूदनम् ॥ ८ ॥
বিষ্ণুৰ পবিত্ৰ দিন লাভ কৰি, যি নৰ ইন্দ্ৰিয়সংযমী, সি উপবাসত নিবিষ্ট হৈ মধুসূদনক পূজা কৰক।
Verse 9
स धात्रीस्नानसहितो रात्रौ जागरणान्वितः । विशोधयति पापानि कितवो हि यथा धनम् ॥ ९ ॥
ধাত্ৰী (আমলখি) স্নান কৰি আৰু ৰাতি জাগৰণ কৰা জনে পাপ শোধে—যেনেকৈ কিতৱ (জুৱাৰী) কৌশলে ধন সাফ কৰে।
Verse 10
एकदाशीसमाख्येन वह्निना पातकेंधनम् । भस्मतां याति राजेंद्र अपि जन्मशतोद्भवम् ॥ १० ॥
হে ৰাজেন্দ্ৰ! একাদশী নামৰ অগ্নিয়ে পাপৰূপ ইন্ধন—শত জন্মত সঞ্চিত হলেও—ভস্ম কৰি দিয়ে।
Verse 11
नेदृश पावनं किंचिन्नराणां भूप विद्यते । यादृशं पद्मनाभस्य दिनं पातकहानिदम् ॥ ११ ॥
হে ভূপ! নৰসকলৰ বাবে পদ্মনাভ (বিষ্ণু)ৰ পাপহাৰী দিনৰ দৰে পাৱন আন একো নাই।
Verse 12
तावत्पापानि देहेऽस्मिंस्तिष्ठंति मनुजाधिप । यावन्नोपवसेज्जंतुः पद्मनाभदिनं शुभम् ॥ १२ ॥
হে মনুজাধিপ! যেতিয়ালৈকে জীৱে পদ্মনাভ (বিষ্ণু)ৰ পবিত্ৰ শুভদিনত উপবাস নকৰে, তেতিয়ালৈকে এই দেহত পাপসমূহ স্থিৰ থাকে।
Verse 13
अश्वमेधसहस्राणि राजसूयशतानि च । एकादश्युपवासस्य कलां नार्हंति षोडशीम् ॥ १३ ॥
সহস্ৰ অশ্বমেধ আৰু শত ৰাজসূয় যজ্ঞো একাদশী উপবাসৰ পুণ্যৰ ষোড়শাংশৰো সমান নহয়।
Verse 14
एकादशेंद्रियैः पापं यत्कृतं भवति प्रभो । एकादश्युपवासेन तत्सर्वं विलयं व्रजेत् ॥ १४ ॥
হে প্ৰভু! একাদশ ইন্দ্ৰিয়ৰ দ্বাৰা যি পাপ কৰা হয়, একাদশী উপবাসে সেয়া সকলো লয় পায়।
Verse 15
एकादशीसमं किंचित्पापनाशं न विद्यते । व्याजेनापि कृता राजन्न दर्शयति भास्करिम् ॥ १५ ॥
হে ৰাজন! একাদশীৰ সমান পাপনাশক একো নাই; অজুহাততেও পালন কৰিলে পাপফল প্ৰকাশ পাবলৈ নিদিয়ে।
Verse 16
स्वर्गमोक्षप्रदा ह्येषा राज्यपुत्रप्रदायिनी । सुकलत्रप्रदा ह्येषा शरीरारोग्यदायिनी ॥ १६ ॥
এই ব্ৰত স্বৰ্গ আৰু মোক্ষ প্ৰদান কৰে, ৰাজ্য আৰু সুপুত্ৰ দান কৰে; সুকলত্ৰ দিয়ে আৰু দেহক নিৰোগ কৰে।
Verse 17
न गंगा न गया भूप न काशी न च पुष्करम् । न चापि कैरवं क्षेत्रं न रेवा न च देविका ॥ १७ ॥
হে ভূপ! গংগা নহয়, গয়া নহয়, কাশী নহয়, পুষ্কৰো নহয়; কৈৰৱ-ক্ষেত্ৰ নহয়, ৰেৱা নহয়, দেৱিকাও নহয়—এইবোৰ একাই পৰমসাধনৰ নিৰ্ণায়ক নহয়।
Verse 18
यमुना चंद्रभागा च पुण्या भूप हरेर्दिनात् । अनायासेन राजेंद्र प्राप्यते हरिमंदिरम् ॥ १८ ॥
হে ভূপ! যমুনা আৰু চন্দ্ৰভাগা পুণ্য নদী; হে ৰাজেন্দ্ৰ, হৰিৰ দিন পালন কৰিলে অনায়াসে হৰিমন্দিৰ—হৰিধাম লাভ হয়।
Verse 19
रात्रौ जागरण कृत्वा समुपोष्य हरेर्दिनम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके व्रजेन्नरः ॥ १९ ॥
ৰাতি জাগৰণ কৰি আৰু হৰিৰ দিন বিধিপূৰ্বক উপবাস কৰিলে মানুহ সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ বিষ্ণুলোকলৈ গমন কৰে।
Verse 20
दशैव मातृके पक्षे दश राजेंद्र पैतृके । भार्याया दश पक्षे च पुरुषानुद्धरेत्तथा ॥ २० ॥
হে ৰাজেন্দ্ৰ! মাতৃপক্ষত দহজন, পিতৃপক্ষতো দহজন, আৰু পত্নীপক্ষতো দহজন—এইদৰে তেওঁলোকক উদ্ধাৰ কৰিব লাগে।
Verse 21
आत्मानमपि राजेंद्र स नयेद्वैष्णवं पुरम् । चिंतामणिसमा ह्येषा अथवापि निधेः समा ॥ २१ ॥
হে ৰাজেন্দ্ৰ! সি নিজেকো বৈষ্ণৱ-পুৰী, বিষ্ণুধামলৈ নি যায়। ই চিণ্তামণিৰ সমান, অথবা ধননিধিৰ সমান।
Verse 22
संकल्पपादपप्रख्या वेदवाक्योपमाथवा । द्वादशीं ये प्रपन्ना हि नरा नरवरोत्तम ॥ २२ ॥
হে নৰশ্ৰেষ্ঠ! যিসকলে দ্বাদশী ব্ৰত শৰণ লৈ পালন কৰে, তেওঁলোক সংকল্পত কল্পবৃক্ষসম আৰু বেদবাক্যৰ তুল্য মহিমান্বিত।
Verse 23
ते द्वंद्वबाहवो जाता नागारिकृतवाहनाः । स्रग्विणः पीतवस्त्राश्च प्रयांति हरिमंदिरम् ॥ २३ ॥
তেওঁলোকৰ বাহুযুগল সুগঠিত আৰু বলৱান হয়; তেওঁলোকৰ বাহন শোভাময় আৰু সুসজ্জিত হয়; মালা ধৰি, পীতবস্ত্ৰ পৰিধান কৰি তেওঁলোক হৰিমন্দিৰলৈ গমন কৰে।
Verse 24
एष प्रभावो हि मया द्वादश्याः परिकीर्तितः । पापेंधनस्य घोरस्य पावकाख्यो महीपते ॥ २४ ॥
হে মহীপতে! মই এইদৰে দ্বাদশীৰ প্ৰভাৱ কীৰ্তন কৰিলোঁ; ই ভয়ংকৰ পাপৰূপ ইন্ধন দগ্ধ কৰা ‘পাৱক’—অগ্নি নামে খ্যাত।
Verse 25
हरेर्द्दिनं सदोपोष्यं नरैर्धर्मपरायणैः । इच्छद्भिर्विपुलान्योगान्पुत्रपौत्रादिकाँस्तथा ॥ २५ ॥
ধৰ্মপৰায়ণ মানুহে হৰিৰ দিন সদায় উপবাসসহ পালন কৰিব লাগে—বিশেষকৈ যিসকলে পুত্ৰ, পৌত্ৰ আদি সহ বিপুল মঙ্গলফল কামনা কৰে।
Verse 26
हरिदिनमिह मर्त्यो यः करोत्यादरेण नरवर स तु कुक्षिं मातुराप्नोति नैव । बहुवृजिनसमेतोऽकामतः कामतो वा व्रजति पदमनंतं लोकनाथस्य विष्णोः ॥ २६ ॥
হে নৰশ্ৰেষ্ঠ! যি মর্ত্য এই লোকত হৰিদিন ভক্তিভৰে আদৰে পালন কৰে, সি পুনৰ মাতৃগৰ্ভত প্ৰৱেশ নকৰে। বহু পাপে আৱদ্ধ হলেও—অজান্তে বা জেনে—সি লোকনাথ বিষ্ণুৰ অনন্ত পদ লাভ কৰে।
Verse 27
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे द्वादशीमाहात्म्यवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥
এইদৰে শ্ৰী বৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ উত্তৰভাগত ‘দ্বাদশী-মাহাত্ম্য-বৰ্ণন’ নামৰ প্ৰথম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল ॥১॥
Because the chapter treats Ekādaśī observance (fasting, self-mastery, worship, vigil) as a ritualized purifier that reduces pāpa to ‘ashes,’ explicitly destroying both unintentional (‘dry’) and intentional (‘moist’) sin, even across many births.
Self-restraint, fasting, worship of Madhusūdana (Viṣṇu), bathing linked with dhātrī/āmalakī, and keeping vigil through the night; Dvādaśī is praised as the powerful completion that seals the sin-burning result.
It claims Ekādaśī’s purifying power surpasses famed tīrthas as a decisive means and exceeds large śrauta rites (Aśvamedha, Rājasūya) in merit, presenting vrata-bhakti as a more direct path to Viṣṇuloka and mokṣa.