Adhyaya 43
Karna’s Martial Boast and Challenge to Bībhatsu (Arjuna)
Upa-parva: Gogrāharaṇa Upa-Parva (Cattle-Raid Episode)
This chapter presents Karṇa’s assessment of the opposing side as fearful and disorganized, followed by a sequence of confident declarations positioning himself as the principal counter to Bībhatsu (Arjuna). He frames the encounter as a decisive settling of prior obligations to the Dhārtarāṣṭras, articulating a rhetoric of inevitability and superiority. The verses employ dense martial imagery: arrows likened to serpents, swarms, meteors, and storm-clouds; the bowstring’s sound compared to drums; and the sky imagined as filled with golden-feathered shafts. Karṇa asserts parity with Arjuna, anticipates a prolonged and ‘familiar’ combat dynamic, and projects a public spectacle intended for Kaurava observers. The thematic emphasis is not tactical detail but psychological posture—confidence, reputation-management, and the performative dimension of kṣatriya combat speech—within the broader cattle-raid escalation.
Chapter Arc: बृहन्नला (अर्जुन) उत्तरकुमार को उस गुप्त स्थान की ओर ले चलती है जहाँ पाण्डवों के दिव्य आयुध छिपे हैं—और राजकुमार की जिज्ञासा अब भय में बदलने लगती है कि क्या वह सचमुच कुरुओं से भिड़ सकेगा। → बृहन्नला एक-एक कर आयुधों का परिचय देती है—गाण्डीव की अतुल शक्ति, देव-दानव-गन्धर्वों द्वारा पूजित शस्त्र, और पाण्डवों के अस्त्र-शस्त्रों की चमक-दमक; वर्णन जितना भव्य होता जाता है, उत्तर के मन में युद्ध का वास्तविक भार उतना ही भारी उतरता जाता है। → गाण्डीव का महिमामंडन—‘जो अकेला ही एक लाख धनुषों के तुल्य है’—और साथ ही तेजस्वी, शीघ्रगामी बाणों का वर्णन, जो व्यूह में शत्रुओं को चीरते हुए अजेय वीर की अक्षय सम्पदा बनते हैं; यह क्षण उत्तर के सामने पाण्डव-शक्ति का साक्षात् उद्घाटन है। → भीम, युधिष्ठिर, नकुल आदि के खड्ग-बाणों तक का विशद परिचय देकर बृहन्नला यह सुनिश्चित करती है कि उत्तर समझ ले—यह कोई साधारण रथयात्रा नहीं, बल्कि पाण्डव-प्रताप का पुनर्प्रकट होना है। → आयुधों का यह उद्घाटन अगले ही क्षण वास्तविक संघर्ष की देहरी पर ले आता है—अब इन शस्त्रों का प्रयोग किस रूप में होगा, और उत्तर का भय किस तरह टूटेगा?
Shlokas
Verse 1
स्#2 २ “5 (9) स्#2:. 7५ - ये १६
বৃহন্নলা ক’লে— ৰাজকুমাৰ! তুমি আগতে যি অস্ত্ৰৰ বিষয়ে মোক সুধিছিলা—যি শত্রুসেনাৰ বিনাশক—সেয়া পাৰ্থ (অর্জুন)ৰ গাণ্ডীৱ ধনু; লোকসমূহত সুপ্ৰসিদ্ধ।
Verse 2
सर्वायुधमहामात्रं शातकुम्भपरिष्कृतम् एतत् तदर्जुनस्यासीद् गाण्डीवं परमायुधम्
উত্তৰা ক’লে—ৰাজকুমাৰ! এইটোৱেই অৰ্জুনৰ সেই পৰম অস্ত্ৰ, বিশ্ববিখ্যাত গাণ্ডীৱ ধনু। ই সকলো অস্ত্ৰতকৈ বৃহৎ আৰু শুদ্ধ সোণৰে অলংকৃত। নিঃসন্দেহে এইটো পাৰ্থৰ নিজস্ব আছিল।
Verse 3
यत् तच्छतसहस्रेण सम्मितं राष्ट्रवर्द्धनम् । येन देवान् मनुष्यांश्व पार्थो विजयते मृथे
উত্তৰা ক’লে—এই ধনু এক লক্ষ ধনুৰ সমান; ই ৰাজ্যৰ বৃদ্ধি আৰু সুৰক্ষাৰ কাৰণ। ইয়াৰ বলতেই পাৰ্থে যুঁজত মানুহৰ ওপৰতেই নহয়, দেৱতাসকলৰ ওপৰতো বিজয় লাভ কৰি আহিছে।
Verse 4
चित्रमुच्चावचैर्वर्णै: श्लक्ष्णमायतमव्रणम् । देवदानवगन्धर्व: पूजितं शाश्वती: समा:
উত্তৰা ক’লে—ই ইলুৱা-গাঢ় নানা বৰ্ণে বিচিত্ৰ শোভিত; স্পৰ্শত মসৃণ, দীঘল আৰু বিস্তৃত, আৰু একো আঘাতৰ দাগ নাই। দেৱ, দানৱ আৰু গন্ধৰ্বসকলে অনন্ত বছৰ ধৰি ইয়াক পূজা কৰি আহিছে।
Verse 5
एतद् वर्षसहसंत्र तु ब्रह्मा पूर्वमधारयत् । ततो$5नन्तरमेवाथ प्रजापतिरधारयत्
উত্তৰা ক’লে—পূৰ্বকালত ব্ৰহ্মাই ইয়াক এক সহস্ৰ বছৰ ধৰি ধাৰণ কৰিছিল; তাৰ পাছতেই প্ৰজাপতিয়ে ইয়াক সংৰক্ষণ কৰিছিল।
Verse 6
त्रीणि पञज्चशतं चैव शक्रो5शीति च पञ्च च । सोम: पञ्चशतं राजा तथैव वरुण: शतम् । पार्थ: पञ्च च षष्टिं च वर्षाणि श्वेतवाहन:
উত্তৰা ক’লে—তাৰ পাছত (ক্রমে) তিনশ আৰু পাঁচশ বছৰ ধৰি ই সংৰক্ষিত আছিল; তাৰপিছত শক্র (ইন্দ্ৰ) পঁচাশি বছৰ ইয়াক ধাৰণ কৰিলে। ইন্দ্ৰৰ পাছত ৰজা সোমে পাঁচশ বছৰ, আৰু বৰুণে একশ বছৰ ইয়াক কাষত ৰাখিলে। তাৰ পাছত শ্বেতবাহন পাৰ্থ—অৰ্জুন—পঁয়ষট্টি বছৰ ধৰি ইয়াক ধাৰণ কৰি আহিছে।
Verse 7
महावीर्य॑ महादिव्यमेतत् तद् धनुरुत्तमम् एतत् पार्थमनुप्राप्तं वरुणाच्चारुदर्शनम्
উত্তৰাই ক’লে—এইটোৱেই সেই শ্ৰেষ্ঠ ধনু—মহাবীৰ্যসম্পন্ন, সত্যই দিব্য আৰু দৰ্শনত মনোহৰ। ইয়াৰ দ্বাৰাই অসাধাৰণ পৰাক্ৰম প্ৰকাশ পায়। এই দিব্য ধনু অৰ্জুনে সাক্ষাৎ বৰুণদেৱৰ পৰা লাভ কৰিছিল।
Verse 8
पूजितं सुरमर्त्येषु बिभर्ति परमं वपु: । सुपार्श्व भीमसेनस्य जातरूपग्रहं धनु: । येन पार्थोडजयत् कृत्स्नां दिशं प्राचीं परंतप:
উত্তৰাই ক’লে—এই ধনু দেৱতা আৰু মানুহৰ মাজত পূজিত, আৰু পৰম শোভাময় ৰূপ ধাৰণ কৰে। ই ভীমসেনৰ—ইয়াৰ দুয়ো পাৰ্শ্ব সুন্দৰকৈ গঢ়া, আৰু ধৰা অংশ সোণেৰে মুঢ়া। এই ধনুৰ দ্বাৰাই শত্রুসন্তাপক পাৰ্থে একদা সমগ্ৰ পূৰ্ব দিশ জয় কৰিছিল।
Verse 9
इन्द्रगोपकचित्रं च यदेतच्चारुदर्शनम् । राज्ञो युधिष्ठिरस्यैतद् वैराटे धनुरुत्तमम्
উত্তৰাই ক’লে—যাৰ ওপৰত ‘ইন্দ্ৰগোপক’ কীটৰ ছবি অঙ্কিত আৰু যি দৰ্শনত মনোহৰ, বৈৰাট ৰাজ্যত এই উৎকৃষ্ট ধনু ৰজা যুধিষ্ঠিৰৰ।
Verse 10
सूर्या यस्मिंस्तु सौवर्णा: प्रकाशन्ते प्रकाशिन: । तेजसा प्रज्वलन्तो वै नकुलस्यैतदायुधम्
উত্তৰাই ক’লে—য’ত সোণৰ নিৰ্মিত সূৰ্যচিহ্নসমূহ দীপ্তিমান হৈ প্ৰকাশ পায়, আৰু যি নিজৰ তেজে যেন জ্বলি উঠে—সেইটোৱেই নকুলৰ অস্ত্ৰ।
Verse 11
शलभा यत्र सौवर्णास्तपनीयविचित्रिता: । एतन्माद्रीसुतास्यापि सहदेवस्य कार्मुकम्,जिसके ऊपर सुवर्णजटित मीनेके फतिंगे सुशोभित हैं, वही यह माद्रीनन्दन सहदेवका धनुष है
উত্তৰাই ক’লে—য’ত সোণেৰে জটিত, উৎকৃষ্ট সোণেৰে বিচিত্ৰিত ‘শলভ’ (ফতিঙা) অলংকাৰ শোভা পায়—সেইটোৱেই মাদ্ৰীপুত্ৰ সহদেৱৰ ধনু।
Verse 12
ये ल्िमे क्षुरसंकाशा: सहस्रा लोमवाहिन: । एतेअ<र्जुनस्य वैराटे शरा: सर्पविषोपमा:
হে বিৰাটপুত্ৰ! ক্ষুৰৰ দৰে তীক্ষ্ণ আৰু দীপ্তিমান, পাখি-সংযুক্ত, সাপৰ বিষৰ দৰে প্ৰবল—এই সহস্ৰ সহস্ৰ শৰ নিঃসন্দেহে অৰ্জুনৰেই। ইহঁতৰ ৰূপ দেখিলেই ধৰ্মনিষ্ঠ ধনুৰ্ধৰৰ হাতৰ পৰিচয় প্ৰকাশ পায়; ৰক্ষাৰ বাবে আৰু কৰ্তব্য আহিলে যুঁজত জয়ৰ বাবে ইহঁত সাজু।
Verse 13
एते ज्वलन्तः संग्रामे तेजसा शीघ्रगामिन: । भवन्ति वीरस्याक्षय्या व्यूहत: समरे रिपून्
এই শৰবোৰ ৰণত তেজে জ্বলি উঠি অতি দ্ৰুতগতিত ধাৱিত হয়। যেতিয়া কোনো বীৰে ব্যূহ সাজি সমৰত শত্রুক আঘাত কৰে, তেতিয়া ইহঁত তাৰ বাবে অক্ষয় হৈ উঠে; শত্রুপক্ষ ইহঁতক কাটি পেলাবও নোৱাৰে, সহিবও নোৱাৰে।
Verse 14
ये चेमे पृथवो दीर्घाश्वन्द्रबिम्बार्धदर्शना: । एते भीमस्य निशिता रिपुक्षयकरा: शरा:
আৰু ইয়াত থকা এইবোৰ—প্ৰশস্ত আৰু দীঘল, যাৰ অগ্ৰভাগ অর্ধচন্দ্ৰবিম্বৰ দৰে দীপ্ত—এইবোৰ ভীমৰ তীক্ষ্ণ শৰ, শত্রুনাশক।
Verse 15
नकुलस्य कलापो<यं पज्चशार्दूललक्षण:
এইটো নকুলৰ কলাপ (তূণীৰ); ইয়াত পাঁচ শাৰ্দূল (সিংহ/ব্যাঘ্ৰ)ৰ চিহ্ন আছে। এই একেই কলাপ, যাৰ বলত সি যুঁজত সমগ্ৰ পশ্চিম দিশ জয় কৰিছিল।
Verse 16
येनासौ व्यजयत् कृत्स्नां प्रतीचीं दिशमाहवे । कलापो होष तस्यासीन्माद्रीपुत्रस्य धीमतः
যাৰ বলত সি যুঁজত সমগ্ৰ পশ্চিম দিশ জয় কৰিছিল—সেই একেই আছিল বুদ্ধিমান মাদ্ৰীপুত্ৰ নকুলৰ কলাপ।
Verse 17
ये त्विमे भास्कराकारा: सर्वपारसवा: शरा: । एते चित्रक्रियोपेता: सहदेवस्य धीमत:
উত্তৰা ক’লে—“এই সূৰ্যসদৃশ আকাৰৰ দীপ্তিমান বাণসমূহেৰে শত্রুসকলৰ সমগ্ৰ দল ধ্বংস হয়। বিচিত্ৰ আৰু নানা ধৰণৰ কাৰ্যশক্তিৰে সমৃদ্ধ এই সকলো অস্ত্ৰবাণ ধীমান সহদেৱৰ।”
Verse 18
ये त्विमे निशिता: पीता: पृथवो दीर्घवासस: । हेमपुड्खास्त्रिपर्वाणो राज्ञ एते महाशरा:
উত্তৰা ক’লে—“এই তীক্ষ্ণ, পীতবৰ্ণ, প্ৰশস্ত আৰু ভাৰী, দীঘল পালকযুক্ত আৰু সোণালী পুড্খা-সংযোজিত তিন গাঁটৰ বাণসমূহ—এই সকলো ৰজা যুধিষ্ঠিৰৰ মহাশৰ।”
Verse 19
यस्त्वयं सायको दीर्घ: शिलीपृष्ठ: शिलीमुख: । अर्जुनस्यैष संग्रामे गुरुभारसहो दृढ:
উত্তৰা ক’লে—“এই দীঘল সায়ক, যাৰ পৃষ্ঠভাগ শিলী-চিহ্নিত আৰু মুখভাগ শিলীমুখসদৃশ—ই অర్జুনৰ। যুদ্ধত ই গুৰুভাৰ আঘাত সহিব পৰা আৰু অতি দৃঢ়।”
Verse 20
वैयाप्रकोश: सुमहान् भीमसेनस्य सायक: । गुरुभारसहो दिव्य: शात्रवाणां भयंकर:
উত্তৰা ক’লে—“বাঘচৰ্মৰ খাপত ৰখা এই মহাখড়্গ ভীমসেনৰ। ই গুৰুভাৰ সহিব পৰা, দিব্য নিৰ্মিত আৰু শত্রুসকলৰ বাবে ভয়ংকৰ।”
Verse 21
सुफलल्रित्रकोशश्व हेमत्सरुरनुत्तम: । निस्त्रिंश: कौरवस्यैष धर्मराजस्य धीमत:
উত্তৰা ক’লে—“ই সুন্দৰ, উৎকৃষ্ট খাপযুক্ত, সোণালী মুঠবিশিষ্ট অনুত্তম নিস্ত্ৰিংশ—কৌৰৱবংশীয় ধীমান ধৰ্মৰাজৰ।”
Verse 22
जिसकी धार सुन्दर एवं पतली है, जिसकी म्यान विचित्र और मूठ सोनेकी है, वह तीस अंगुलसे बड़ा सर्वोत्तम खड्ग परम बुद्धिमान् कुरुनन्दन धर्मराजका है ।।
উত্তৰে ক’লে—যি তৰোৱালটো পঞ্চ-নখযুক্ত (দৃঢ়কৈ বন্ধ) কোষত যুদ্ধৰ বাবে থোৱা আছে, সেয়া নকুলৰ নিস্ত্ৰিংশ; ই দঢ় আৰু গধুৰ চাপ সহিব পৰা।
Verse 23
जो बकरेके चमड़ेकी बनी हुई म्यानमें बंद है तथा नाना प्रकारके युद्धोंमें शस्त्रोंका भारी आघात सहन करनेमें समर्थ और मजबूत है, वह यह नकुलका खडग है ।।
উত্তৰে ক’লে—গোচৰ্মৰ কোষত থোৱা এই বিশাল তৰোৱালখন সহদেৱৰ বুলি জানিবা; ই দঢ় আৰু সকলো ধৰণৰ গধুৰ চাপ আৰু আঘাত-প্ৰত্যাঘাত সহিব পৰা।
Verse 43
इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि उत्तरगोग्रहे आयुधवर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशो 5ध्याय:
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বিরাটপৰ্বৰ গোহৰণপৰ্বত, উত্তৰৰ গোগ্ৰহণ প্ৰসঙ্গান্তৰ্গত ‘আয়ুধবৰ্ণন’ নামৰ তেতাল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 143
हारिद्रवर्णा ये त्वेते हेमपुड्खा: शिलाशिता: । ये जो मोटे
উত্তৰে ক’লে—হালধিৰ দৰে হালধীয়া বৰ্ণৰ, সোণালী পাখিৰে শোভিত আৰু শিলাত ঘঁহি তীক্ষ্ণ কৰা এই বাণবোৰ ভীমসেনৰ তীক্ষ্ণ শৰ; ডাঙৰ-ডাঙৰ, মোটা আৰু শত্রুনাশক।
Frequently Asked Questions
The implied dilemma concerns dharma framed as obligation and repayment: Karṇa presents combat as a duty-bound settlement of promises to the Dhārtarāṣṭras, raising the question of whether pledged loyalty justifies escalating confrontation and personal vows of decisive harm.
The chapter illustrates how self-conception and public speech shape action: rhetoric can function as commitment-device and deterrent, but it also risks binding the speaker to outcome-claims that may conflict with prudence and broader ethical responsibility.
No explicit phalaśruti appears in these verses; the chapter operates as narrative characterization and situational framing, with its significance derived from how it intensifies the episode’s stakes and foreshadows the public contest of reputations.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.