Adhyaya 88
Udīcī-diśi Tīrtha-kīrtana (Northern Sacred Places Enumeration)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā Upaparvan (Northern Sacred Sites Discourse)
Dhaumya begins a northward (udīcī) catalogue of puṇya-tīrthas and āyatanas for Yudhiṣṭhira. He highlights Sarasvatī and Yamunā and identifies Plakṣāvataraṇa as a particularly auspicious crossing where dvijas complete avabhṛtha after Sārasvata rites. The chapter associates sites with exemplary sacrifices: Sahadeva’s yajña by symbolic śamyā-throw, extensive fire-rituals along the Yamunā, and Bharata’s multiple aśvamedhas. It then names revered ascetic and divine locales: worship by Vālakhilya ṛṣis, the sanctity of Dṛṣadvatī, the Viśākhayūpa where gods once assembled, Jamadagni’s sacrificial ground at Palāśaka, and Gaṅgādvāra as a river-breach revered by brahmarṣis. The sequence continues through Kanakhala, Bhṛgutuṅga, and culminates in Badarī-Viśālā, where Nārāyaṇa is described as the abiding cosmic principle, making that region a concentrated locus of tīrtha, tapas, and devarṣi presence. The chapter closes by asserting that visiting these places with learned brāhmaṇas and one’s brothers alleviates sorrow, framing pilgrimage as an applied remedy for exile-affliction.
Chapter Arc: वनवास की धूल में थके पाण्डवों के सामने धौम्य दक्षिणापथ के तीर्थों का मानचित्र खोलते हैं—गोदावरी, वेणा, भीमरथी जैसे नाम स्वयं में ही पाप-भय-नाश का आश्वासन बनकर उठते हैं। → तीर्थों का वर्णन केवल भूगोल नहीं रहता: प्रत्येक नदी-तट, आश्रम और वेदी के साथ पुण्य, तप, और शुद्धि की शर्तें जुड़ती जाती हैं। युधिष्ठिर के मन में प्रश्न तीखा होता है—क्या केवल यात्रा और स्नान से धर्म स्थिर होता है, या किसी एक परम तत्त्व का आश्रय आवश्यक है? → नारद के ‘पुराण श्लोक’ के माध्यम से निर्णायक उद्घोष आता है: वेदवेत्ता और अध्यात्मविद् ब्राह्मण महात्मा कृष्ण को ही ‘सनातन धर्म’ के रूप में जानते हैं—तीर्थों की बहुलता के बीच एक ही परम आधार का संकेत। → धौम्य की तीर्थ-सूची अब एक सूत्र में बँध जाती है: बाह्य तीर्थ-यात्रा अंततः अंतःकरण-यात्रा है, और उसका ध्रुव-तारा कृष्ण-तत्त्व है। युधिष्ठिर को दिशा मिलती है कि पुण्य-प्राप्ति का अंतिम आश्रय किसमें है। → दक्षिण के इन पवित्र स्थलों की यात्रा आगे किन-किन ऋषि-आश्रमों और उपाख्यानों के द्वार खोलेगी—यह जिज्ञासा बनी रहती है।
Shlokas
Verse 1
&:...6 ८5. (9) ४८६३ ००६० > लोहितो यस्तु वर्णेन पुच्छाग्रेण तु पाण्डुरः । श्वेतः खुरविषाणाभ्यां स नीलो वृष उच्यते ।।
ধৌম্য ক’লে—হে ভাৰতবংশজ! এতিয়া দক্ষিণ দিশাৰ পুণ্যতীৰ্থসমূহ শুনা। মোৰ বুদ্ধি অনুসাৰে মই সিহঁতক বিস্তাৰে বৰ্ণনা কৰিছোঁ।
Verse 2
यस्यामाख्यायते पुण्या दिशि गोदावरी नदी । बह्वदारामा बहुजला तापसाचरिता शिवा
দক্ষিণ দিশাত পুণ্যময়ী গোদাবৰী নদী অতি প্ৰসিদ্ধ। তাৰ তীৰ বহু উপবনে শোভিত, তাত প্ৰচুৰ জল আছে; তপস্বীসকল তাত বিচৰণ কৰে; আৰু সি সকলোৰে মঙ্গলকাৰিণী।
Verse 3
वेणा भीमरथी चैव नद्यौ पापभयापहे । मृगद्धिजसमाकीर्णे तापसालयभूषिते
ধৌম্য ক’লে—দক্ষিণ অঞ্চলত বেণা আৰু ভীমৰথী নামে দুটা নদীও আছে; সিহঁতে পাপৰ পৰা জন্মা ভয় নাশ কৰে। সিহঁতৰ তীৰ নানাবিধ মৃগ-পক্ষীৰে পৰিপূৰ্ণ আৰু তপস্বীসকলৰ আশ্ৰমে অলংকৃত—যি শুদ্ধি, সংযম আৰু আধ্যাত্মিক শান্তি পোষণ কৰে।
Verse 4
राजर्षेस्तस्य च सरिन्नृगस्य भरतर्षभ । रम्यतीर्था बहुजला पयोष्णी द्विजसेविता,भरतकुलभूषण! राजा नृगकी नदी पयोष्णी भी उधर ही है जो रमणीय तीर्थों और अगाध जलसे सुशोभित है। द्विज उसका सेवन करते हैं
ধৌম্য ক’লে—হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ! সেই ৰাজর্ষি নৃগৰ পয়োষ্ণী নামৰ নদীও তাতেই আছে। সি মনোৰম তীৰ্থে সমৃদ্ধ, বহুজলপূর্ণ আৰু দ্বিজসকলৰ দ্বাৰা সেৱিত।
Verse 5
अपि चात्र महायोगी मार्कण्डेयो महायशा: । अनुवंश्यां जगौ गाथां नृगस्य धरणीपते:
ধৌম্য ক’লে—এই প্ৰসঙ্গত মহাযোগী আৰু মহাযশস্বী মাৰ্কণ্ডেয়ই পূৰ্বকালত পৃথিৱীপতি ৰজা নৃগৰ বিষয়ে তেওঁৰ বংশৰ যোগ্য এক যশোগাথা গাইছিল। স্মৰণ আছে—পয়োষ্ণীৰ তীৰত উত্তম বাৰাহ-তীৰ্থত নৃগৰ যজ্ঞত সোমপান কৰি ইন্দ্ৰ উল্লসিত হৈছিল, আৰু প্ৰচুৰ দক্ষিণা পাই ব্ৰাহ্মণসকলেও আনন্দেৰে পৰিপূৰ্ণ হৈছিল। সেই তীৰ্থ আৰু তাৰ জলে ইমানেই পবিত্ৰ শক্তি যে—জল হাতত তোলা হওক, মাটিত পৰি থাকক, বা বতাহৰ বেগে ছিটকি দেহত লাগক—জন্মৰ পৰা মৃত্যুলৈ সঞ্চিত পাপ সকলো হৰণ কৰে।
Verse 6
नृगस्य यजमानस्थ प्रत्यक्षमिति नः श्रुतम् । अमाद्यदिन्द्र: सोमेन दक्षिणाभिद्धिजातय:
আমি শুনিছোঁ—যজমান ৰজা নৃগৰ যজ্ঞত এই কথা প্ৰত্যক্ষ আছিল: সোমপানত ইন্দ্ৰ উল্লসিত হৈছিল, আৰু দক্ষিণাৰে দ্বিজসকল হর্ষিত হৈছিল।
Verse 7
पयोष्ण्यां यजमानस्य वाराहे तीर्थ उत्तमे | उद्धुतं भूतलस्थं वा वायुना समुदीरितम् पयोष्ण्या हरते तोयं पापमामरणान्तिकम्
পয়োষ্ণীৰ তীৰত উত্তম বাৰাহ-তীৰ্থত যজ্ঞ কৰা লোকৰ বাবে পয়োষ্ণীৰ জল—হাতত তোলা হওক, মাটিত পৰি থাকক, বা বতাহে ছিটকি দেহত লাগক—মৰণান্তলৈ পাপ হৰণ কৰে।
Verse 8
स्वर्गादुत्तुज़ममलं विषाणं यत्र शूलिन: । स्वमात्मविदितं दृष्टवा मर्त्य: शिवपुरं व्रजेत्
য’ত ত্ৰিশূলধাৰী শিৱৰ স্বৰ্গতকৈও উচ্চ আৰু নিৰ্মল বিষাণ (শৃংগবাদ্য) আছে—যি প্ৰভুৰ নিজৰ বুলি বিদিত—সেই পবিত্ৰ বস্তুৰ দৰ্শন কৰিলে মর্ত্য মানুহ শিৱপুৰলৈ গমন কৰে।
Verse 9
एकत:ः सरित: सर्वा गड़ाद्या: सलिलोच्चया: । पयोष्णी चैकत: पुण्या तीर्थेभ्यो हि मता मम
এফালে গঙ্গা আদি সকলো নদী অগাধ আৰু প্ৰচুৰ জলে ভৰি উঠিলেও, সিফালে কেৱল পুণ্যসলিলা পয়োষ্ণী থাকিলেও—মোৰ মতে তীৰ্থফলৰ দিশত পয়োষ্ণীয়ে সকলোতকৈ শ্ৰেষ্ঠ। বাহ্য জৌলুস বা পৰিমাণ নহয়; পবিত্ৰতা আৰু তীৰ্থশক্তিয়েই মুখ্য।
Verse 10
माठरस्य वन॑ पुण्यं बहुमूलफलं शिवम् । यूपश्च भरतश्रेष्ठ वरुणस्रोतसे गिरौ
হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ! দক্ষিণ দিশত মাঠৰৰ পুণ্যবন আছে—শুভ আৰু ফল-মূলৰ প্ৰাচুৰ্যৰে সমৃদ্ধ। আৰু ‘বৰুণ-স্ৰোতস’ নামৰ পৰ্বতত মাঠৰৰ সৈতে সম্পৰ্কিত যূপ (যজ্ঞ/বিজয়স্তম্ভ) শোভা পাই আছে।
Verse 11
प्रवेण्युत्तरमार्गे तु पुण्ये कण्वाश्रमे तथा । तापसानामरण्यानि कीर्तितानि यथाश्रुति
প্ৰবেণীৰ উত্তৰ পথত, আৰু পুণ্য কণ্বাশ্ৰমতো—মই পৰম্পৰাৰে যিদৰে শুনিছোঁ সেইদৰে—তপস্বীসকলৰ বাসোপযোগী অৰণ্যসমূহৰ বৰ্ণনা কৰিলোঁ।
Verse 12
वेदी शूपरिके तात जमदग्नेर्महात्मन: । रम्या पाषाणतीर्था च पुनश्नन्द्रा च भारत,तात! शूर्परिवक्षेत्रमें महात्मा जमदग्निकी वेदी है। भारत! वहीं रमणीय पाषाणतीर्था और पुनश्नन्द्रा नामक तीर्थ-विशेष हैं
বৎস! শূপরিকত মহাত্মা জমদগ্নিৰ বেদী আছে। হে ভাৰত! তাতেই মনোৰম ‘পাষাণ-তীৰ্থা’ আৰু ‘পুনশ্নন্দ্ৰা’ নামৰ আন এটা তীৰ্থও আছে।
Verse 13
अशोकतीर्थ तत्रैव कौन्तेय बहुलाअ्मम् । अगस्त्यतीर्थ पाण्ड्येषु वारुणं च युधिछ्िर
হে কৌন্তেয়! সেই অঞ্চলতেই ‘অশোক-তীৰ্থ’ আছে, য’ত ঋষিসকলৰ বহু আশ্ৰম আছে। আৰু হে যুধিষ্ঠিৰ! পাণ্ড্যদেশত ‘অগস্ত্য-তীৰ্থ’ আৰু ‘বাৰুণ-তীৰ্থ’ও আছে।
Verse 14
कुमार्य: कथिता: पुण्या: पाण्ड्येष्वेव नरर्षभ । ताम्रपर्णी तु कौन्तेय कीर्तयिष्यामि तां शुणु
ধৌম্য ক’লে—হে নৰশ্ৰেষ্ঠ, পাণ্ড্যদেশত পৱিত্ৰ ‘কুমাৰী’ (কন্যাকুমাৰী তীৰ্থ) বুলি প্ৰসিদ্ধ স্থান আছে। এতিয়া, হে কুন্তীপুত্ৰ, মই তোমাক তাম্ৰপৰ্ণী নদীৰ মাহাত্ম্য ক’ম—শুনা।
Verse 15
यत्र देवैस्तपस्तप्तं॑ महदिच्छद्धिराश्रमे । गोकर्ण इति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु भारत
ধৌম্য ক’লে—হে ভাৰত, যি আশ্ৰমত দেৱতাসকলে মোক্ষৰ আকাঙ্ক্ষাৰে মহাতপস্যা কৰিছিল, তাত ‘গোকৰ্ণ’ নামে প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থ আছে। সেয়া তিনিও লোকত বিখ্যাত।
Verse 16
शीततोयो बहुजल: पुण्यस्तात शिव: शुभ: | हृद: परमदुष्प्रापो मानुषैरकृतात्मभि:
ধৌম্য ক’লে—বৎস, এই হ্ৰদত শীতল জল আৰু প্ৰচুৰ জলৰাশি আছে; ই পৱিত্ৰ, শিৱময় আৰু মঙ্গলময়। কিন্তু যিসকলৰ অন্তঃকৰণ অসংযত, তেনে মানুহৰ বাবে এই গোকৰ্ণ-তীৰ্থ অতি দুষ্প্ৰাপ্য।
Verse 17
तत्र वृक्षतृणद्यैश्व सम्पन्न: फलमूलवान् | आश्रमो5गस्त्यशिष्यस्य पुण्यो देवसमो गिरि:
ধৌম্য ক’লে—সেখানে ‘দেৱসম’ নামে পৰ্বতত অগস্ত্যৰ শিষ্যৰ পুণ্য আশ্ৰম আছে; সেয়া বৃক্ষ-তৃণ আদিৰে সমৃদ্ধ আৰু ফল-মূলে পৰিপূৰ্ণ।
Verse 18
वैदूर्यपर्वतस्तत्र श्रीमान् मणिमय: शिव: । अगस्त्यस्याश्रमश्वैव बहुमूलफलोदक:,वहाँ परम सुन्दर मणिमय वैदूर्यपर्वत है जो शिवस्वरूप है। उसीपर महर्षि अगस्त्यका आश्रम है जो प्रचुर फल-मूल और जलसे सम्पन्न है
ধৌম্য ক’লে—সেখানে বৈদূৰ্য পৰ্বত শ্ৰীমন্ত, মণিময় আৰু শিৱস্বরূপ মঙ্গলময়। তাতেই মহৰ্ষি অগস্ত্যৰ আশ্ৰমো আছে, যি প্ৰচুৰ মূল-ফল আৰু জলে সমৃদ্ধ।
Verse 19
सुराष्ट्रेष्वपि वक्ष्यामि पुण्यान्यायतनानि च । आश्रमान् सरितश्वैव सरांसि च नराधिप,नरेश्वर! अब मैं सुराष्ट्र (सौराष्ट्र)-देशीय पुण्य-स्थानों, मन्दिरों, आश्रमों, सरिताओं और सरोवरोंका वर्णन करता हूँ
হে নৰাধিপ! এতিয়া মই সুৰাষ্ট্ৰদেশত অৱস্থিত পুণ্য-আয়তনসমূহ—তীৰ্থ আৰু দেৱালয়—আৰু আশ্ৰম, নদী আৰু সৰোবৰসমূহৰ বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 20
चमसोद्ठेदनं विप्रास्तत्रापि कथयन्त्युत । प्रभासं चोदधौ तीर्थ त्रिदशानां युधिछ्िर
হে বিপ্ৰগণ! তাত ‘চমসোদ্ধেদন’ নামৰ তীৰ্থৰ কথাও কোৱা হয়। আৰু হে যুধিষ্ঠিৰ! সাগৰতীৰত প্ৰভাস আছে—যি দেৱতাসকলৰ তীৰ্থ বুলি খ্যাত।
Verse 21
तत्र पिण्डारकं॑ नाम तापसाचरितं शिवम् | उज्जयन्तश्न शिखरी क्षिप्रं सिद्धिकरो महान्
তাত ‘পিণ্ডাৰক’ নামৰ তীৰ্থ আছে, যি তপস্বীসকলৰ সাধনাৰে পবিত্ৰ আৰু মঙ্গলময়। ওচৰতে ‘উজ্জয়ন্ত’ নামৰ মহৎ পৰ্বতশিখৰ আছে, যি শীঘ্ৰ সিদ্ধি দান কৰে।
Verse 22
तत्र देवर्षिवर्येण नारदेनानुकीर्तित: । पुराण: श्रूयते श्लोकस्तं निबोध युधिछिर,युधिष्ठिर! उसके विषयमें देवर्षिप्रवर श्रीनारदजीके द्वारा कहा हुआ एक प्राचीन श्लोक सुना जाता है, उसको मुझसे सुनो
হে যুধিষ্ঠিৰ! এই বিষয়ত দেৱৰ্ষিশ্ৰেষ্ঠ নাৰদে অনুকীৰ্তিত কৰা এক প্ৰাচীন শ্লোক শুনা যায়; সেয়া মোৰ পৰা মনোযোগেৰে শুনা।
Verse 23
पुण्ये गिरौ सुराष्ट्रेषु मृगपक्षिनिषेविते । उज्जयन्ते सम तप्ताड़ो नाकपृष्ठे महीयते
সুৰাষ্ট্ৰদেশত মৃগ-পক্ষীৰে নিষেৱিত সেই পুণ্য গিৰি উজ্জয়ন্তত সমচিত্তে তপস্যা কৰিলে মানুহ স্বৰ্গলোকত সন্মানিত হয়।
Verse 24
पुण्या द्वारवती तत्र यत्रासौ मधुसूदन: । साक्षाद देव: पुराणोडसौ स हि धर्म: सनातन:
ধৌম্য ক’লে—য’ত মধুসূদন বাস কৰে, সেই দ্বাৰৱতী নগৰী ধন্য। তেওঁ সাক্ষাৎ প্ৰাচীন দেৱ; তেওঁৱেই সনাতন ধৰ্মৰ মূৰ্তিস্বৰূপ।
Verse 25
ये च वेदविदो विप्रा ये चाध्यात्मविदो जना: । ते वदन्ति महात्मानं कृष्णं धर्म सनातनम्
ধৌম্য ক’লে—বেদজ্ঞ ব্ৰাহ্মণসকল আৰু আত্মবিদ্যাৰ জ্ঞানী লোকসকল—সকলোয়ে মহাত্মা কৃষ্ণক সনাতন ধৰ্মৰ স্বৰূপ বুলি কয়।
Verse 26
पवित्राणां हि गोविन्द: पवित्र परमुच्यते | पुण्यानामपि पुण्योडसौ मड़लानां च मड़लम् | त्रैलोक्ये पुण्डरीकाक्षो देवदेवः सनातन:
ধৌম্য ক’লে—গোবিন্দক পৰম পৱিত্ৰ বুলি কোৱা হয়, যি পৱিত্ৰকো পাৱন কৰে। তেওঁ পুণ্যসমূহৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ পুণ্য, মঙ্গলসমূহৰ মাজত পৰম মঙ্গল। ত্ৰিলোকত তেওঁ পদ্মনয়ন, দেৱদেৱ, সনাতন প্ৰভু।
Verse 27
अव्ययात्मा व्ययात्मा च क्षेत्रज्ञ: परमेश्वर: । आस्ते हरिरचिन्त्यात्मा तत्रैव मधुसूदन:
ধৌম্য ক’লে—তেওঁ অব্যয় আত্মা, আৰু ক্ষয়শীল (ক্ষৰ) তত্ত্বও; তেওঁ ক্ষেত্ৰজ্ঞ আৰু পৰমেশ্বৰ। সেই অচিন্ত্যস্বৰূপ হৰি—মধুসূদন—সেই ঠাইতেই (দ্বাৰকাত) অধিষ্ঠিত।
Verse 54
जो वेदवेत्ता और अध्यात्मशास्त्रके विद्वान् ब्राह्मण हैं, वे परमात्मा श्रीकृष्णको ही सनातन धर्मरूप बताते हैं
ধৌম্য ক’লে—বেদজ্ঞ আৰু অধ্যাত্মশাস্ত্ৰত পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণসকলে পৰমাত্মা শ্ৰীকৃষ্ণকেই সনাতন ধৰ্মৰ স্বৰূপ বুলি কয়।
Verse 87
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपववके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें धौम्यतीर्थयात्राविषयक सत्तासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ অন্তৰ্গত তীৰ্থযাত্ৰাপৰ্বত ধৌম্য-তীৰ্থযাত্ৰা-বিষয়ক সাতাশি-তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 88
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि धौम्यतीर्थयात्रायामष्टाशीतितमो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें धौम्यतीर्थयात्राविषयक अठासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ইতি শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ তীৰ্থযাত্ৰাপৰ্বত ধৌম্য-তীৰ্থযাত্ৰা-বিষয়ক আটাশি-তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
It instructs Yudhiṣṭhira that sacred places function as repositories of exemplary rites and conduct, enabling the exiled to sustain dharma through disciplined remembrance, worship, and regulated travel.
The text presents Nārāyaṇa/Vişṇu as the enduring principle behind past, present, and future, implying that proximity to such a locus is framed as proximity to the highest ethical and contemplative orientation.
Yes in functional form: the closing statement asserts that traversing these tīrthas with learned brāhmaṇas and one’s brothers reduces distress, treating pilgrimage as a pragmatic outcome-bearing practice within the exile narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.