Adhyaya 79
Kāmyake Arjuna-viyogaḥ — The Pandavas’ despondency in Kāmyaka during Arjuna’s absence
Upa-parva: Kāmyaka-vana-vihāra (Episode of life in Kāmyaka Forest during Arjuna’s absence)
Janamejaya inquires how the Pandavas fared in Kāmyaka Forest once Arjuna (Savyasācin/Dhanaṃjaya), regarded as their chief martial support, had departed. Vaiśaṃpāyana replies that the brothers became sorrow-oriented and unsettled, likened to beads with a displaced thread or birds with clipped wings; even the forest appears diminished without him. Despite this emotional and strategic deficit, the Pandavas continue their responsibilities: they procure forest food and hunt suitable (medhya) animals with clean arrows, then present provisions to Brahmins on a regular basis. Draupadī, remembering her absent husband, states that the flowering forest and the land itself seem empty without Arjuna; she recalls his presence through the sound of his bow and his distinctive vigor. Bhīma responds by affirming her sentiments and describing Arjuna’s formidable arms as the basis of collective confidence. Nakula and Sahadeva add recollections of Arjuna’s achievements (including acquisition of horses and earlier exploits connected with the Rājasūya context), and Sahadeva notes his distress upon seeing Arjuna’s empty seat. The chapter closes with expressed preference for leaving the forest, since Kāmyaka no longer appears agreeable without Arjuna.
Chapter Arc: नलोपाख्यान के उपसंहार की उजली छाया में युधिष्ठिर के मन में एक नया प्रकाश उतरता है—द्यूतविद्या का रहस्य जानकर वे पहली बार भीतर से दृढ़ और प्रसन्न होते हैं। → अर्जुन-वियोग से दग्ध हृदय वाले युधिष्ठिर (पूर्व श्लोक-संदर्भ) ब्राह्मणों से विविध ज्ञान पूछते रहे थे; अब नल की कथा से उन्हें यह बोध मिलता है कि विपरीत दैव और अस्थिर पुरुषार्थ के बीच भी धैर्य, नीति और विद्या मनुष्य को पुनः उठाती है। यह सीख उनके वर्तमान वनवास-जीवन पर सीधे लागू होती है। → युधिष्ठिर का ‘प्रतिगृह्याक्षहृदयं’—अक्ष-हृदय (द्यूत का मर्म) को ग्रहण करना—कथा का निर्णायक क्षण बनता है: हार की स्मृति पर विजय का पहला आंतरिक संकेत, और भविष्य के लिए विवेकपूर्ण तैयारी। → भीमसेन आदि भाइयों के साथ युधिष्ठिर हृष्टमन होते हैं; नलोपाख्यान का ‘महत्त्व’ (कीर्तन-श्रवण से आश्वासन, धैर्य, और विद्या का फल) युधिष्ठिर के शोक को नीति में रूपांतरित करता है। → अर्जुन की तपस्या और उसके लक्ष्य की ओर कथा का ध्यान मुड़ने की भूमिका बनती है—अब प्रश्न यह है कि यह नव-प्राप्त धैर्य और ज्ञान पाण्डवों को किस अगले उपाय तक ले जाएगा।
Shlokas
Verse 1
हि आय ० (0) है 2 एकोनाशीतितमो< ध्याय: राजा नलके आख्यानके कीर्तनका महत्त्व
বৃহদশ্ব ক’লে—যুধিষ্ঠিৰ! নগৰত শান্তি নামিলে, প্ৰজা আনন্দিত হ’লে আৰু সৰ্বত্ৰ মহোৎসৱ চলি থাকোঁতে, তেতিয়া ৰজা নল বৃহৎ সেনাসহ বিদৰ্ভদেশলৈ গৈ দময়ন্তীক তাতৰ পৰা লৈ আহিল।
Verse 2
दमयन्तीमपि पिता सत्कृत्य परवीरहा । प्रास्थापयदमेयात्मा भीमो भीमपराक्रम:
দময়ন্তীৰ পিতৃ ভীম—অপৰিমেয় শক্তিসম্পন্ন, ভয়ংকৰ পৰাক্ৰমশালী আৰু শত্রুবীৰ-সংহাৰক—তেওঁ বিধিমতে কন্যাক সন্মানিত কৰি দান-উপহাৰ দিলে, আৰু তাৰ পিছত গৌৰৱসহিত বিদায় দিলে।
Verse 3
आगतायां तु वैदर्भ्या सपुत्रायां नलो नृपः । वर्तयामास मुदितो देवराडिव नन्दने
বিদৰ্ভৰ ৰাজকুমাৰী দময়ন্তী পুত্ৰসহ উপস্থিত হোৱাত ৰজা নল পৰম আনন্দিত হ’ল। তেওঁ আনন্দেৰে ৰাজধৰ্ম আৰু আতিথ্য-সত্কাৰ পালন কৰি, নন্দনবনত দেৱৰাজ ইন্দ্ৰৰ দৰে ৰজাসকলৰ মাজত দীপ্তিমান হ’ল।
Verse 4
तथा प्रकाशतां यातो जम्बुद्वीपे स राजसु । पुन: शशास तदू् राज्यं प्रत्याहृत्य महायशा:
এইদৰে তেওঁ জম্বুদ্বীপৰ ৰজাসকলৰ মাজত বিশেষ দীপ্তিৰে প্ৰকাশিত হ’ল। সেই মহাযশস্বী নৃপতিয়ে নিজৰ ৰাজ্য পুনৰ উদ্ধাৰ কৰি পুনৰ শাসন কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 5
ईजे च विविधैर्यज्नैरविधिवच्चाप्तदक्षिणै: । तथा त्वमपि राजेन्द्र ससुह्दद् यक्ष्यसेडचिरात्
তেওঁ বিধিমতে, যথোচিত দক্ষিণাসহ, নানা প্ৰকাৰ যজ্ঞ সম্পাদন কৰিছিল। হে ৰাজেন্দ্ৰ! তুমিও ৰাজ্য পুনৰ লাভ কৰি, সুহৃদসকলৰ সৈতে, অচিৰেই যজ্ঞানুষ্ঠান কৰিবা।
Verse 6
दुःखमेतादृशं प्राप्तो नल: परपुरंजय: । देवनेन नरश्रेष्ठ सभायों भरतर्षभ
বৃহদশ্ব ক’লে—হে নৰশ্ৰেষ্ঠ, হে ভৰতবংশৰ বৃষভ, হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ, হে পুৰুষোত্তম! শত্রুপুৰজয়ী মহাৰাজ নল ৰাজসভাত পাশাখেলাৰ কাৰণে পত্নীসহ এইদৰে মহাদুঃখত পতিত হৈ মহাসংকটত নিমজ্জিত হৈছিল।
Verse 7
एकाकिनैव सुमहन्नलेन पृथिवीपते । दुःखमासादितं घोरें प्राप्तश्चाभ्युदय: पुन:,पृथ्वीपते! राजा नलने अकेले ही यह भयंकर और महान् दु:ख प्राप्त किया था; उन्हें पुनः अभ्युदयकी प्राप्ति हुई
বৃহদশ্ব ক’লে—হে পৃথিৱীপতি! ৰজা নলে একাই ভয়ংকৰ আৰু অতি মহান দুঃখ ভোগ কৰিছিল; কিন্তু পাছত তেওঁ পুনৰ অভ্যুদয় আৰু সমৃদ্ধি লাভ কৰিছিল।
Verse 8
त्वं पुनर्भावृसहित:ः कृष्णया चैव पाण्डव । रमसे5स्मिन् महारण्ये धर्ममेवानुचिन्तयन्
বৃহদশ্ব ক’লে—হে পাণ্ডৱ, হে পাণ্ডুনন্দন! তুমি তোমাৰ ভাতৃসকলৰ সৈতে আৰু কৃষ্ণা (দ্ৰৌপদী)সহ এই মহাৰণ্যত বিচৰণ কৰি, নিৰন্তৰ ধৰ্মৰেই চিন্তনত ৰত আছা।
Verse 9
ब्राह्मणैश्व महाभागैवेंदवेदाड़पारगै: | नित्यमन्वास्यसे राजंस्तत्र का परिदेवना
বৃহদশ্ব ক’লে—হে ৰাজন! বেদ-বেদাঙ্গত পাৰদৰ্শী, মহাভাগ্যবান পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণসকল সদায় তোমাৰ সৈতে থাকে; তেন্তে এনে অৱস্থাত তোমাৰ শোকৰ কাৰণ কি, হে ৰাজন?
Verse 10
कर्कोटकस्य नागस्यथ दमयन्त्या नलस्य च । ऋतुपर्णस्य राजर्षे: कीर्तन॑ं कलिनाशनम्,कर्कोटक नाग, दमयन्ती, नल तथा राजर्षि ऋतुपर्णकी चर्चा कलियुगके दोषका नाश करनेवाली है
বৃহদশ্ব ক’লে—কৰ্কোটক নাগ, দময়ন্তী, নল আৰু ৰাজর্ষি ঋতুপৰ্ণৰ কীৰ্তন-স্মৰণ কলিৰ দোষ নাশকাৰী।
Verse 11
इतिहासमिमं चापि कलिनाशनमच्युत । शक्यमाश्चसितु श्रुत्वा त्वद्विधेन विशाम्पते,महाराज! तुम्हारे-जैसे लोगोंको यह कलिनाशक इतिहास सुनकर आश्वासन प्राप्त हो सकता है
বৃহদশ্ব ক’লে— হে অচ্যুত, এইটোও কলিনাশক এক প্ৰাচীন ইতিহাস। ইয়াক শুনিলে তোমাৰ দৰে, হে প্ৰজাৰ অধিপতি, নিশ্চয় আশ্বাস আৰু হৃদয়ৰ স্থৈৰ্য লাভ কৰিব পাৰে।
Verse 12
अस्थिरत्वं च संचिन्त्य पुरुषार्थस्य नित्यदा । तस्योदये व्यये चापि न चिन्तयितुमरहसि
বৃহদশ্ব ক’লে— পুৰুষাৰ্থে লাভ হোৱা বিষয়সমূহ সদায় অস্থিৰ আৰু নশ্বৰ—এই কথা নিত্য চিন্তা কৰি, সিহঁত লাভ হ’লেও বা নষ্ট হ’লেও তুমি চিন্তা কৰা উচিত নহয়।
Verse 13
श्रुत्वेतिहासं नृपते समाश्चवसिहि मा शुच: । व्यसने त्वं महाराज न विषीदितुमहसि,नरेश! इस इतिहासको सुनकर तुम धैर्य धारण करो, शोक न करो, महाराज! तुम्हें संकटमें पड़नेपर विषादग्रस्त नहीं होना चाहिये
বৃহদশ্ব ক’লে— হে নৃপতি, এই ইতিহাস শুনি ধৈৰ্য ধৰা; শোক নকৰিবা। হে মহাৰাজ, বিপদত তুমি বিষাদগ্ৰস্ত হ’ব নালাগে।
Verse 14
विषमावस्थिते दैवे पौरुषेडफलतां गते । विषादयन्ति नात्मानं सत्त्वोपाश्रयिणो नरा:
যেতিয়া দেৱ প্ৰতিকূল হয় আৰু পুৰুষাৰ্থ নিষ্ফল হয়, তেতিয়াও সত্ত্বগুণৰ আশ্ৰয় লোৱা মানুহে নিজৰ অন্তৰত বিষাদ আনে নাহে।
Verse 15
ये चेद॑ कथयिष्यन्ति नलस्य चरितं महत् । श्रोष्यन्ति चाप्यभीक्ष्णं वै नालक्ष्मीस्तान् भजिष्यति
যিসকলে নলৰ এই মহান চৰিত ক’ব আৰু যিসকলে ইয়াক বাৰে বাৰে শুনিব, তেওঁলোকক অলক্ষ্মী স্পৰ্শ নকৰিব; দুৰ্ভাগ্য তেওঁলোকক আঁকোৱালি নধৰিব।
Verse 16
अर्थास्तस्योपपत्स्यन्ते धन्यतां च गमिष्यति । जो राजा नलके इस महान् चरित्रका वर्णन करेंगे अथवा निरन्तर सुनेंगे, उन्हें दरिद्रता नहीं प्राप्त होगी। उनके सभी मनोरथ सिद्ध होंगे और वे संसारमें धन्य हो जायँगे ।।
বৃহদশ্ব ক’লে—তাৰ ওচৰলৈ ধন আপোনা-আপুনি আহিব, আৰু সি ধন্যতা লাভ কৰিব। যি ৰজা নলৰ এই মহৎ চৰিত্ৰ বৰ্ণনা কৰে বা একাগ্ৰচিত্তে সদায় শুনি থাকে, সি দাৰিদ্ৰ্যত নপৰে। তাৰ সকলো মনোৰথ সিদ্ধ হ’ব, আৰু সি জগতত ধন্য বুলি গণ্য হ’ব। এই প্ৰাচীন আৰু সদা উত্তম পবিত্ৰ ইতিহাস শুনিলে মানুহে পুত্ৰ-পৌত্ৰ, পশুধনৰ সমৃদ্ধি আৰু লোকসমাজত শ্ৰেষ্ঠতা লাভ কৰে। সি নিৰোগী আৰু প্ৰসন্নচিত্ত হয়—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 17
पुत्रान् पौत्रान् पशूंश्चापि लभते नृषु चाग्र्यताम् । आरोग्यप्रीतिमांश्नेव भविष्यति न संशय:
এই প্ৰাচীন আৰু উত্তম পবিত্ৰ ইতিহাস সদায় শুনিলে মানুহে পুত্ৰ-পৌত্ৰ, পশুধনৰ সমৃদ্ধি আৰু লোকসমাজত শ্ৰেষ্ঠতা লাভ কৰে। সি আৰোগ্য আৰু অন্তৰৰ প্ৰসন্নতাও পায়—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 18
भयात् त्रस्यसि यच्च त्वमाह्नयिष्यति मां पुनः । अक्षज्ञ इति तत् ते5हं नाशयिष्यामि पार्थिव
হে ৰাজন! তুমি যি ভয়ত ত্ৰস্ত—যে পাশা-বিদ্যাত নিপুণ কোনো লোক পুনৰ মোক জুৱাৰ বাবে আহ্বান কৰিব—সেই ভয় মই তোমাৰ পৰা দূৰ কৰিম।
Verse 19
वेदाक्षह्वदयं कृत्स्नमहं सत्यपराक्रम । उपपद्यस्व कौन्तेय प्रसन्नो5हं ब्रवीमि ते
হে সত্যপৰাক্ৰমী কুন্তীপুত্ৰ! পাশা-বিদ্যাৰ সম্পূৰ্ণ হৃদয়—তাৰ অন্তৰঙ্গ ৰহস্য—মই জানো। হে কৌন্তেয়, তাক গ্ৰহণ কৰা; মই প্ৰসন্নচিত্তে তোমাক কওঁ।
Verse 20
वैशम्पायन उवाच ततो ह्ृष्टमना राजा बृहदश्चमुवाच ह । भगवजन्नक्षहृदयं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः
বৈশম্পায়ন ক’লে—তাৰ পাছত হর্ষচিত্ত ৰজা যুধিষ্ঠিৰে বृहদশ্বক ক’লে—“ভগৱন! পাশা-বিদ্যাৰ ‘হৃদয়’ মই তত্ত্বতঃ জানিব বিচাৰোঁ।”
Verse 21
ततो$क्षह्ददयं प्रादात् पाण्डवाय महात्मने । दत्त्वा चाश्वशिरो5गच्छदुपस्प्रष्ठं महातपा:
তেতিয়া সেই মহাতপস্বীয়ে মহাত্মা পাণ্ডৱক ‘অক্ষহৃদয়’ প্ৰদান কৰিলে। দান কৰি তেওঁ স্নান-আচমন আদি শুদ্ধিকৰ্ম কৰিবলৈ প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 22
तब महातपस्वी मुनिने महात्मा पाण्डुनन्दनको द्यूतविद्याका रहस्य बताया और उन्हें अश्वविद्याका भी उपदेश देकर वे स्नान आदि करनेके लिये चले गये ।।
তাৰ পিছত সেই মহাতপস্বী মুনিয়ে মহাত্মা পাণ্ডুনন্দনক দ্যূতবিদ্যাৰ গূঢ় ৰহস্য ক’লে আৰু অশ্ববিদ্যাৰো উপদেশ দি স্নান-আচমন আদি কৰ্ম কৰিবলৈ প্ৰস্থান কৰিলে। বृहদশ্ব গ’লত দૃঢ়ব্ৰতী ৰজা যুধিষ্ঠিৰে বিভিন্ন তীৰ্থ, পৰ্বত আৰু বনাঞ্চলৰ পৰা অহা তপস্বী ব্ৰাহ্মণসকলৰ মুখে সব্যসাচী অৰ্জুনৰ সংবাদ শুনিলে—“মনীষী অৰ্জুনে বায়ুকেই আহাৰ কৰি উগ্ৰ তপস্যাত ৰত আছে। মহাবাহু কুন্তীপুত্ৰ অতি দুষ্কৰ তপত স্থিত; এনে কঠোৰ তপস্বী পূৰ্বে কেতিয়াও দেখা নাছিল।”
Verse 23
ब्राह्मणेभ्यस्तपस्वि भ्य: सम्पतद्धभधयस्ततस्तत: । तीर्थशैलवने भ्यश्व समेतेभ्यो दृढव्रत:
বৈশম্পায়ন ক’লে—বিভিন্ন তীৰ্থ, পৰ্বত আৰু বনাঞ্চলৰ পৰা নানাদিশেৰে অহা তপস্বী ব্ৰাহ্মণসকলৰ মুখে দૃঢ়ব্ৰতী ৰজা যুধিষ্ঠিৰে সব্যসাচী অৰ্জুনৰ এই সংবাদ শুনিলে—“মনীষী অৰ্জুনে বায়ুকেই আহাৰ কৰি উগ্ৰ তপস্যাত ৰত আছে।”
Verse 24
इति पार्थों महाबाहुर्दुरापं तप आस्थित: । न तथा दुष्टपूर्वोडन्य: कश्रिदुग्रतपा इति
বৈশম্পায়ন ক’লে—“এইদৰে মহাবাহু পাৰ্থই অতি দুৰ্লভ তপস্যা আস্থাপন কৰিলে। এনে উগ্ৰ তপস্বী পূৰ্বে আন কাকো দেখা নাছিল।”
Verse 25
यथा धनंजय: पार्थस्तपस्वी नियतव्रतः । मुनिरेकचर: श्रीमान् धर्मो विग्रहवानिव
বৈশম্পায়ন ক’লে—“ধনঞ্জয় পাৰ্থ যিদৰে তপস্বীৰ দৰে সংযমী আৰু নিয়তব্ৰত হৈ থাকিছিল, তেনেদৰেই তেওঁ একাকী বিচৰণ কৰিছিল—আচৰণত দীপ্তিমান, যেন ধৰ্মই দেহ ধৰি চলিছে।”
Verse 26
“कुन्तीकुमार धनंजय जिस प्रकार नियम और व्रतका पालन करते हुए तपस्यामें संलग्न हैं, वह अद्भुत है। वे मौनभावसे रहते और अकेले ही विचरते हैं। श्रीमान् अर्जुन धर्मके मूर्तिमान् स्वरूप जान पड़ते हैं" ।।
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ৰাজন, মহাবনত প্ৰিয় ভ্ৰাতা অৰ্জুন তপস্যাত নিমগ্ন বুলি শুনি পাণ্ডুপুত্ৰ যুধিষ্ঠিৰে বাৰে বাৰে শোক কৰিলে। নিয়ম-ব্ৰতৰ কঠোৰ পালন, মৌনতা আৰু একান্ত বিচৰণৰ সংবাদ শুনি তেওঁ অৰ্জুনক ধৰ্মৰ মূৰ্তিমান ৰূপ যেন ভাবিলে; কিন্তু স্নেহ আৰু দায়িত্বৰ বন্ধনত সেই ধৰ্মনিষ্ঠাই তেওঁৰ হৃদয়ত পুনঃপুনঃ বেদনা জগালে।
Verse 27
दहामानेन तु हृदा शरणार्थी महावने । ब्राह्मणान् विविधज्ञानान् पर्यपृच्छद् युधिष्ठिर:
বৈশম্পায়নে ক’লে—অৰ্জুন-বিৰহে দহি থকা হৃদয় লৈ, আশ্ৰয় আৰু আশ্বাস বিচাৰি যুধিষ্ঠিৰে সেই মহাবনত বাস কৰিলে। তাতে তেওঁ বিভিন্ন জ্ঞানসম্পন্ন ব্ৰাহ্মণসকলক বাৰে বাৰে সুধিলে; মনত জমা শোক আৰু সংশয়ৰ ভাৰ উজাৰি ধৰ্ম-নির্ণয় বিচাৰিলে।
Verse 78
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें पुष्करको हराकर राजा नलके अपने नगरमें आनेसे सम्बन्ध रखनेवाला अठठ्ठत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ অন্তৰ্গত নলোপাখ্যানত পুষ্কৰক পৰাজিত কৰি ৰজা নলৰ নিজ নগৰলৈ প্ৰত্যাৱর্তনৰ বৃত্তান্ত বৰ্ণনা কৰা আটাত্তৰতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 79
(प्रतिगृह्माक्षह्ददयं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: । आसीद्धृष्टमना राजन् भीमसेनादिभिरय्युत: ।।
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ৰাজন, ‘অক্ষহৃদয়’ (দ্যূতবিদ্যাৰ গূঢ় রহস্য) লাভ কৰি কুন্তীপুত্ৰ যুধিষ্ঠিৰ ভীমসেন আদি ভ্ৰাতাসকলৰ সৈতে বহি অন্তৰে আনন্দিত হ’ল। তাৰ পাছত একেলগে বহি থকা ভ্ৰাতাসকলক চাই তেওঁ তাতে অৰ্জুনক নেদেখি চকু অশ্ৰুসজল হ’ল। শোকত দহি উঠা কৌন্তেয় ভীমসেনক ক’লে— যুধিষ্ঠিৰ ক’লে—“ভীম! তোৰ কনিষ্ঠ ভ্ৰাতা পাৰ্থক মই ইয়াত কেতিয়া দেখিম? মোৰ কাৰণেই কুৰুশ্ৰেষ্ঠ অৰ্জুনে দুঃসাধ্য তপস্যা সহিছে। আৰু মই তেওঁক এই ‘অক্ষহৃদয়’ জ্ঞান কেতিয়া ক’ব পাৰিম? মই লাভ কৰা এই রহস্য শুনিলে সেই পুৰুষব্যাঘ্ৰ নিশ্চয় আনন্দিত হ’ব—ইয়াত সন্দেহ নাই।”
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to maintain communal duty and stability when the group’s principal protector is absent: emotional loss and reduced perceived security must be managed without abandoning obligations to dependents.
The chapter presents disciplined continuity: even amid grief and uncertainty, ethical action persists through structured service, regulated resource procurement, and truthful acknowledgement of vulnerability.
No explicit phalaśruti appears in this adhyāya; its significance is contextual, documenting exile ethics and the narrative function of Arjuna’s absence in shaping morale, planning, and later strategic orientation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.