Adhyaya 75
दमयन्ती-शपथः वायोः साक्ष्यं च (Damayantī’s Oath and Vāyu’s Testimony)
Upa-parva: Nala–Damayantī Upākhyāna (Episode within Āraṇyaka Parva)
Damayantī addresses Nala to reject any suspicion of wrongdoing, asserting that she chose him over the gods and has remained ethically intact. She outlines the operational means by which communication and retrieval were attempted—brahmins disseminate her message, and the learned Parṇāda approaches Nala at Ṛtuparṇa’s residence in Kośala. Damayantī frames an explicit truth-assertion by invoking cosmic witnesses (the ever-moving wind, the sun, and the moon), requesting that they uphold truth and, if she has acted wrongly, withdraw her life. Vāyu responds from the sky, affirming her innocence and noting sustained protective witnessing over the years; the testimony includes a practical claim that only Nala could traverse the required distance in a single day, validating the strategy’s premise. Divine approval follows (flower-rain, celestial drums, auspicious wind), and Nala relinquishes suspicion. He dons the provided garment, remembers the nāga-king, and regains his own form; recognition and reunion occur as Damayantī embraces him, and Nala embraces her and their children. The chapter closes with familial reporting to Bhīma’s household, the couple recounting their forest sufferings through the night, and a concluding statement of restoration and emotional replenishment after prolonged separation.
Chapter Arc: दमयन्ती, अपने हृदय में उठती शंका और आशा के बीच, केशिनी को फिर से ‘बाहुक’ की परीक्षा करने भेजती है—इस बार बिना बोले, केवल उसके आचरण के सूक्ष्म संकेत पकड़ने के लिए। → केशिनी मौन रहकर बाहुक के प्रत्येक कर्म को देखती है—संकट में भी असाधारण उपाय निकालना, संकुचित स्थान में भी ‘विवर’ बना देना, ऋतुपर्ण के लिए अनेक प्रकार का भोजन शीघ्रता से सिद्ध कर देना, और अग्नि-कार्य/रसोई में अद्भुत दक्षता दिखाना। ये सब लक्षण दमयन्ती की शंका को और तीव्र करते हैं कि यह साधारण सारथि नहीं। → केशिनी बाहुक के निकट जाकर उसके कार्य-व्यवहार की तीक्ष्ण परीक्षा करती है—उसके स्पर्श, गति, और रसोई-कर्म में असामान्य सामर्थ्य (क्षण में व्यवस्था बदल जाना, अग्नि का सहसा प्रज्वलित होना, असंभव-सा कार्य सहज हो जाना) देखकर उसके मन में यह प्रबल आशंका जमती है कि ‘बाहुक’ ही नल है। → केशिनी लौटकर दमयन्ती को देखे हुए लक्षणों का वृत्तान्त देती है। दमयन्ती उसे निर्देश देती है कि जो कुछ भी दिव्य या मानवोचित विशेषता दिखे, सब बताना—पर साथ ही सावधानी भी रखनी है, क्योंकि बार-बार आना-जाना लोक-अपवाद का कारण बन सकता है। → दमयन्ती के भीतर नल की पहचान लगभग जाग चुकी है, पर निर्णायक प्रमाण अभी शेष है—अगला कदम क्या होगा: क्या वह स्वयं सामना करेगी, या कोई अंतिम परीक्षा रचेगी?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें नल-केशिनीसंवादविषयक चौहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ७४ ॥ हि आन (0) माप्टआ अप पञ्चसप्ततितमोब ध्याय: दमयन्तीके आदेशसे केशिनीद्धारा हज ककी परीक्षा तथा बाहुकका अपने लड़के-लड़कियोंको उनसे प्रेम करना बृहृदश्च उवाच दमयन्ती तु तच्छुत्वा भूशं शोकपरायणा । शड्-कमाना नल तं वै केशिनीमिदमब्रवीत्
বৃহদশ্ব ক’লে—এই সকলো শুনি দময়ন্তী গভীৰ শোকত নিমজ্জিত হ’ল। তাইৰ হৃদয়ত দৃঢ় সন্দেহ জাগিল যে এই বাহুকেই নল; তেতিয়া তেওঁ কেশিনীলৈ এইদৰে ক’লে—
Verse 2
गच्छ केशिनि भूयस्त्वं परीक्षां कुरु बाहुके । अब्रुवाणा समीपस्था चरितान्यस्य लक्षय,“केशिनि! फिर जाओ और बाहुककी परीक्षा करो। अबकी बार तुम कुछ बोलना मत। निकट रहकर उसके चरित्रोंपर दृष्टि रखना
দময়ন্তী ক’লে—“কেশিনী! আকৌ যা আৰু বাহুকক পৰীক্ষা কৰ। এইবাৰ একো নক’বি; ওচৰত থাকি তাৰ আচৰণ ভালদৰে লক্ষ্য কৰিবি।”
Verse 3
यदा च किंचित् कुर्यात् स कारणं तत्र भामिनि । तत्र संचेष्टमानस्य लक्षयन्ती विचेष्टितम्,'भामिनि! जब वह कोई काम करे तो उस कार्यको करते समय उसकी प्रत्येक चेष्टा और उसके कारणपर लक्ष्य रखना
“আৰু হে ভামিনী! সি যেতিয়া কিবা কাম কৰিব, তেতিয়া সেই কামৰ কাৰণটোও চাবি; আৰু কৰোঁতে তাৰ প্ৰতিটো চেষ্টাও, প্ৰতিটো গতি-ভঙ্গীও ভালদৰে লক্ষ্য কৰিবি।”
Verse 4
न चास्य प्रतिबन्धेन देयोडग्निरपि केशिनि । याचते न जल देयं सर्वथा त्वरमाणया,'“केशिनि! वह आग्रह करे तो भी उसे आग न देना और माँगनेपर भी किसी प्रकार जल्दीमें आकर पानी भी न देना
“কেশিনী! সি যিমানেই জোৰ কৰক, তাক অগ্নি নিদিবি; আৰু সি খুজিলেও কোনোপধ্যেই তাড়াহুড়া কৰি তাক পানীও নিদিবি।”
Verse 5
एतत् सर्व समीक्ष्य त्वं चरितं मे निवेदय । निमित्तं यत् त्वया दृष्टं बाहुके दैवमानुषम्
“এই সকলো ভালদৰে পৰ্যবেক্ষণ কৰি মোক তাৰ সম্পূৰ্ণ বৃত্তান্ত জনাবি; আৰু বাহুকত তই যি নিমিত্ত (লক্ষণ) দেখিলি, সেয়া দৈৱীয় নে মানৱীয়—সেয়াও ক’বি।”
Verse 6
दमयन्त्यैवमुक्ता सा जगामाथ च केशिनी
দময়ন্তীয়ে এইদৰে কোৱাত কেশিনী তাতৰ পৰা গ’ল—বাৰ্তাটো সম্পন্ন কৰি, দময়ন্তীৰ অনুসন্ধানক নীৰৱ দৃঢ় সংকল্পে আগুৱাই নিবলৈ।
Verse 7
सा तत् सर्व यथावृत्तं दमयन्त्यै न्यवेदयत् । निमित्तं यत् तया दृष्टं बाहुके दैवमानुषम्,उसने बाहुकमें जो दिव्य अथवा मानवोचित विशेषताएँ देखीं, उनका यथावत् समाचार पूर्णरूपसे दमयन्तीको बताया
যি যি যেনেকৈ ঘটিছিল, সেয়া সকলোকে কেশিনীয়ে দময়ন্তীক হুবহু বিস্তাৰে জনালে—বিশেষকৈ বাহুকত তাই দেখা দেৱীয় বা মানৱীয় লক্ষণসমূহো তাই দেখা ধৰণেই ক’লে।
Verse 8
केशिन्युवाच दृढं शुच्युपचारोडसौ न मया मानुष: क्वचित् | दृष्टपूर्व: श्रुतो वापि दमयन्ति तथाविध:
কেশিনী ক’লে—“দময়ন্তী! তাৰ আচৰণ অতি শুদ্ধ আৰু শিষ্টাচাৰত দৃঢ়। এনেকুৱা মানুহ মই ক’তো আগতে দেখা নাই; তাৰ দৰে কাৰো কথা শুনিও নাই।”
Verse 9
हस्वमासाद्य संचारं नासौ विनमते क्वचित् | तं तु दृष्टया यथा5संगमुत्सपति यथासुखम्
অতি নীচ দুৱাৰপথ পালেও সি ক’তো নোৱায় নাহে; কিন্তু তাক দেখামাত্ৰেই দুৱাৰখন নিজে প্ৰয়োজনমতে উঁচু হৈ উঠে, যাতে তাৰ মূৰ নালাগে।
Verse 10
संकटे<प्यस्य सुमहान् विवरो जायतेडधिक: । ऋतुपर्णस्य चार्थाय भोजनीयमनेकश:
সংকীৰ্ণ ঠাইতো তাৰ বাবে অতি ডাঙৰ—আৰু তাতোকৈ অধিক—খালী ঠাই সৃষ্টি হয়। আৰু ঋতুপৰ্ণৰ বাবে নানা প্ৰকাৰৰ ভোজ্য বস্তু পঠোৱা হৈছিল।
Verse 11
प्रेषितं तत्र राज्ञा तु मांसं चैव प्रभूतवत् । तस्य प्रक्षालनार्थाय कुम्भास्तत्रोपकल्पिता:
বৃহদশ্ব ক’লে—তাত ৰজাই প্ৰচুৰ পৰিমাণে মাংসো পঠাইছিল। আৰু সেয়া ধুবলৈ তাতেই কলহবোৰ সাজু কৰি থোৱা হৈছিল।
Verse 12
ते तेनावेक्षिता: कुम्भा: पूर्णा एवाभवंस्तत: । ततः प्रक्षालनं कृत्वा समधिश्रित्य बाहुक:
বৃহদশ্ব ক’লে—তেওঁ চোৱা মাত্ৰতে সেই কলহবোৰ তৎক্ষণাৎ পানীৰে পূৰ্ণ হৈ গ’ল। তাৰ পাছত সামগ্ৰী ধুই বাহুকে সিহঁতক ঠিকমতে চুলাত উঠালে।
Verse 13
तृणमुष्टिं समादाय सवितुस्तं समादधत् । अथ प्रज्वलितस्तत्र सहसा हव्यवाहन:
বৃহদশ্ব ক’লে—এমুঠি শুকান তৃণ লৈ তেওঁ সেয়া সূৰ্যকিৰণত ৰাখিলে। তেতিয়া তাতেই হঠাৎ হব্যবাহন অগ্নি প্ৰজ্বলিত হৈ উঠিল।
Verse 14
तदद्भुततमं दृष्टवा विस्मिताहमिहागता । अन्यच्च तस्मिन् सुमहदाश्षचर्य लक्षितं मया,यह अद्भुत बात देखकर मैं आश्वर्यचकित होकर यहाँ आयी हूँ। बाहुकमें एक और भी बड़े आश्चर्यकी बात देखी है
বৃহদশ্ব ক’লে—সেই পৰম অদ্ভুত কথা দেখি মই বিস্মিত হৈ ইয়ালৈ আহিছোঁ। আৰু সেই মানুহজনতেই মই আৰু এটা অতি মহান আশ্চৰ্য লক্ষ্য কৰিছোঁ।
Verse 15
यदग्निमपि संस्पृश्य नैवासौ दहाते शुभे । छन्देन चोदकं तस्य वहत्यावर्जितं द्रतम्
বৃহদশ্ব ক’লে—হে শুভে! অগ্নি স্পৰ্শ কৰিলেও তেওঁ দহি নাযায়। আৰু পাত্ৰত ৰখা অলপ পানীও তেওঁৰ ইচ্ছামাত্ৰতে টানি অনা যেন তৎক্ষণাৎ ব’হি ওলাই যায়।
Verse 16
अतीव चान्यत् सुमहदाश्चर्य दृष्टवत्यहम् । यत् स पुष्पाण्युपादाय हस्ताभ्यां ममृदे शनै:
বৃহদশ্ব ক’লে—মই আৰু এটা অতি মহান আশ্চৰ্য দেখিলোঁ। সি ফুল হাতত লৈ ধীৰে ধীৰে মলিছিল; কিন্তু হাতৰ চাপে মলিলেও ফুলবোৰ বিকৃত নহ’ল—বৰং আৰু অধিক সুগন্ধি আৰু অধিক বিকশিত হৈ উঠিল। এই অদ্ভুত লক্ষণ দেখি মই তৎক্ষণাৎ তাড়াতাড়ি ইয়ালৈ আহিলোঁ।
Verse 17
मृद्यमानानि पाणिभ्यां तेन पुष्पाणि नान्यथा । भूय एव सुगन्धीनि हषितानि भवन्ति हि । एतान्यद्धुतलिड्डानि दृष्टवाहं द्रतमागता
সি যেতিয়া হাতদ্বাৰা মৃদুভাৱে ফুলবোৰ মলিছিল, তেতিয়া সিহঁত কোনোপধ্যেই নষ্ট বা বিকৃত নহ’ল; বৰং আৰু অধিক সুগন্ধি হৈ উঠিল আৰু হর্ষেৰে অধিক তাজা-তাজা বিকশিত যেন লাগিল। এই অদ্ভুত লক্ষণ দেখি মই দ্ৰুতগতিত ইয়ালৈ আহিলোঁ।
Verse 18
बृहृदश्चव उवाच दमयन्ती तु तच्छुत्वा पुण्यश्लोकस्य चेष्टितम् । अमन्यत नल प्राप्तं कर्मचेष्टाभिसूचितम्
বৃহদশ্ব ক’লে—পুণ্যশ্লোক ৰজা নলৰ আচৰণ-চেষ্টাৰ কথা শুনি দময়ন্তীয়ে মনতে স্থিৰ কৰিলে যে নলেই নিশ্চয় আহি উপস্থিত হৈছে; তেওঁৰ কৰ্ম আৰু স্বভাৱসিদ্ধ চেষ্টাই তেওঁক চিনাকি কৰাই দিলে।
Verse 19
सा शड्-कमाना भर्तरं बाहुकं पुनरिज्ञितैः । केशिनीं श्लक्षणया वाचा रुदती पुनरब्रवीत्
ষড়্বিধ কামনা আৰু সংশয়ৰ তাড়নাত ব্যাকুল হৈ সি বাহুকৰ মাজত পুনৰ স্বামীক চিনিলে। তাৰ পিছত চকুলো ভৰা নয়নে, কোমল কণ্ঠে কেশিনীলৈ পুনৰ ক’লে—“সখী, আকৌ এবাৰ যা; বাহুক যেতিয়া অসাৱধান থাকিব, তেতিয়া ৰান্ধনিঘৰৰ পৰা সি বিশেষভাৱে প্ৰস্তুত কৰি ভালকৈ সিজোৱা ফলৰ মণ্ডৰ অলপ অংশ তৎক্ষণাৎ ইয়ালৈ লৈ আহ।”
Verse 20
पुनर्गच्छ प्रमत्तस्य बाहुकस्योपसंस्कृतम् महानसादू ट्रुतं मांसमानयस्वेह भाविनि
বৃহদশ্ব ক’লে—“প্ৰিয় সখী, আকৌ যা; বাহুক যেতিয়া অসাৱধান থাকিব, তেতিয়া ৰান্ধনিঘৰৰ পৰা সি বিশেষভাৱে প্ৰস্তুত কৰা, ভালকৈ ৰন্ধা আহাৰ তৎক্ষণাৎ ইয়ালৈ লৈ আহ।”
Verse 21
सा गत्वा बाहुकस्याग्रे तन्मांसमपकृष्य च । अत्युष्णमेव त्वरिता तत्क्षणात् प्रियकारिणी
সেই সখী বাহুকৰ ওচৰলৈ গৈ সেই সিজোৱা ফলৰ গুড়াৰ পৰা অলপ অংশ আঁতৰাই ল’লে। অতি গৰম অৱস্থাতেই, প্ৰিয়কাৰিণী সখী তৎক্ষণাৎ ত্বৰিতে উভতি আহিল।
Verse 22
दमयन्त्यै तत: प्रादात् केशिनी कुरुनन्दन । सो चिता नलसिद्धस्य मांसस्य बहुश: पुरा
তাৰ পিছত, হে কুরু-নন্দন, কেশিনীয়ে সেই গুড়া দময়ন্তীক দিলে; কিয়নো নলৰ সিদ্ধিৰে প্ৰস্তুত সেই ৰন্ধনৰ স্বাদ সি আগতে বহুবার আস্বাদন কৰিছিল।
Verse 23
प्राश्य मत्वा नल॑ सूंत प्राक्रोशद् भृशदु:खिता । वैक्लव्यं परम॑ गत्वा प्रक्षाल्य च मुखं ततः
সেয়া খাই সি নিশ্চিত হ’ল যে সাৰথি বাহুকেই নল। তেতিয়া সি গভীৰ দুখত আৰ্তনাদ কৰি কান্দিবলৈ ধৰিলে। পৰম ব্যাকুলতালৈ গৈ পাছত সি মুখ ধুই ল’লে।
Verse 24
मिथुन प्रेषयामास केशिन्या सह भारत । इन्द्रसेनां सह भ्रात्रा समभिज्ञाय बाहुक:
হে ভাৰত, তেতিয়া সি কেশিনীৰ সৈতে সেই দুয়োটা সন্তানক পঠিয়ালে। বাহুকে ইন্দ্ৰসেনাক তাইৰ ভ্ৰাতা ইন্দ্ৰসেনসহ চিনিলে।
Verse 25
अभिद्रुत्य ततो राजा परिष्वज्याड्कमानयत् | बाहुकस्तु समासाद्य सुतौ सुरसुतोपमौ
তাৰ পিছত ৰজাই দৌৰি গৈ তেওঁলোকক আলিঙ্গন কৰি নিজৰ কোলত তুলিলে। আৰু বাহুক ওচৰলৈ আহি সেই দুয়োটা সন্তানক দেখিলে—দেৱপুত্ৰসম।
Verse 26
भृशं दुःखपरीतात्मा सुस्वरं प्ररुरोद ह । नैषधो दर्शयित्वा तु विकारमसकृत् तदा । उत्सृज्य सहसो पुत्रौ केशिनीमिदमब्रवीत्
অতিশয় শোকে আচ্ছন্ন হৈ তেওঁ উচ্চস্বৰে কান্দি উঠিল। তাৰ পাছত নিষধৰাজে হৃদয়ৰ ব্যাকুলতা বাৰে বাৰে প্ৰকাশ কৰি, হঠাৎ সেই দুজন ল’ৰাক ছেড়ে কেশিনীলৈ এই কথা ক’লে।
Verse 27
न इदं च सदृशं भद्ठे मिथुन मम पुत्रयो: । अतो दृष्टवैव सहसा बाष्पमुत्सृष्टवानहम्,“भद्रे! ये दोनों बालक मेरे पुत्र और पुत्रीके समान हैं, इसीलिये इन्हें देखकर सहसा मेरे नेत्रोंसे आँसू बहने लगे
ভদ্রে! এই যুগল মোৰ নিজৰ সন্তানৰ দৰে লাগে; সেয়ে তেওঁলোকক দেখামাত্ৰেই হঠাৎ মোৰ চকুৰ পৰা অশ্ৰু ওলাই আহিল।
Verse 28
बहुश: सम्पतन्तीं त्वां जनः संकेतदोषतः । वयं च देशातिथयो गच्छ भद्रे यथासुखम्
ভদ্রে! তুমি বাৰে বাৰে আহি-যাই আছা; মানুহে কেৱল সন্দেহবশত দোষ আৰোপ কৰিব পাৰে। আৰু আমি এই দেশৰ অতিথি; সেয়ে তুমি নিশ্চিন্তে ৰাজপ্ৰাসাদলৈ উভতি যা।
Verse 53
यच्चान्यदपि पश्येथास्तच्चाख्येयं त्वया मम । “बाहुकके इन सब चरित्रोंकी समीक्षा करके फिर मुझे सब बात बताना। बाहुकमें यदि तुम्हें कोई दिव्य अथवा मानवोचित विशेषता दिखायी दे तथा और भी जो कोई विशेषता दृष्टिगोचर हो तो उसपर भी दृष्टि रखना और मुझे आकर बताना'
আৰু তুমি আন যি কিছুমান দেখিবা, সেয়াও মোক নিশ্চয় ক’বা।
Verse 63
निशम्याथ हयज्ञस्य लिड्रानि पुनरागमत् | दमयन्तीके ऐसा कहनेपर केशिनी पुनः वहाँ गयी और अभ्वविद्याविशारद बाहुकके लक्षणोंका अवलोकन करके वह फिर लौट आयी
এই কথা শুনি কেশিনী পুনৰায় তাত গ’ল। অশ্ববিদ্যাত পাৰদৰ্শী বাহুকৰ লক্ষণসমূহ সাৱধানে চাই সি পুনৰ উভতি আহি জনালে।
Verse 75
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि कन्यापुत्रदर्शने पडञ्चसप्ततितमो<ध्याय:
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ অন্তৰ্গত নলোপাখ্যানপৰ্বত ‘কন্যা আৰু পুত্ৰৰ দৰ্শন/পৰিচয়’ নামৰ পঁচাত্তৰতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how suspicion within an intimate bond is resolved ethically: Damayantī must answer an implied accusation without coercion, using truth-assertion and verifiable testimony to restore trust.
The chapter models disciplined speech and accountability: truth is treated as a public, testable commitment supported by witnesses and consistent conduct, enabling reconciliation without erasing prior suffering.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-function is narrative-ethical—demonstrating how validated truth and relinquished suspicion restore social and personal order.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.