Adhyaya 74
दमयन्ती–बाहुकसंवादः (Damayantī’s Dialogue with Bāhuka; Recognition and Disclosure)
Upa-parva: Nalopākhyāna (The Episode of Nala and Damayantī)
Bṛhadaśva narrates how Keśinī reports to Damayantī after observing signs that intensify suspicion about Bāhuka’s identity. Distressed yet determined, Damayantī sends Keśinī to her mother and seeks authorization; with parental consent, Nala is brought into Damayantī’s quarters. Seeing him in altered appearance, Damayantī is overwhelmed by grief and addresses him directly as Bāhuka, posing a moral indictment: who but Nala could abandon an innocent, exhausted wife asleep in the wilderness? She recalls the sanctity of their marriage vows and the promise of protection, framing abandonment as a rupture of pledged dharma. Her lament produces visible signs of suffering, which Nala observes; he responds with a causal explanation—his kingdom’s loss was not self-caused, but driven by Kali, intensified by a curse, and now overcome through effort and austerity. He asserts his return is solely for Damayantī and challenges the rumor of her choosing another husband, highlighting reputational harm and the ethics of public report. Damayantī, hearing his lament, responds with fear and reverence, indicating the scene’s transition from accusation to recognition and reconciliation.
Chapter Arc: दमयन्ती, ऋतुपर्ण के साथ आए विकृत-ह्रस्व ‘बाहुक’ को रथोपस्थ पर उपविष्ट देख, भीतर ही भीतर चौंक उठती है—यह साधारण सारथि नहीं, कहीं नल तो नहीं? वह केशिनी को जाँच के लिए भेजती है। → दमयन्ती केशिनी को सावधानी, मधुर वाणी और यथातत्त्व प्रश्नों का आदेश देती है—अयोध्या से कब चले, क्यों आए, और यह ‘बाहुक’ कौन है। केशिनी बाहुक से संवाद करती है, जबकि दमयन्ती प्रासाद से दूर से ही हर भाव-भंगिमा को परखती रहती है। → दमयन्ती की ‘महती शंका’ तीव्र हो उठती है—बाहुक के उत्तरों, आचरण और भीतर छिपी गरिमा से उसे नल की छाया दिखती है; साथ ही श्लोकों में ‘श्रेष्ठ स्त्री’ का धर्म-संकेत उभरता है: पति राज्यभ्रष्ट, श्रीहीन, क्षुधित और व्यसनाप्लुत हो तब भी पत्नी का कर्तव्य क्या है? → केशिनी लौटकर दमयन्ती को बाहुक के कथन, उसके ‘विकार’ (वेष-परिवर्तन/विकृत रूप) और समस्त संवाद का निवेदन करती है। दमयन्ती के संदेह को ठोस आधार मिलता है, पर पहचान अभी निर्णीत नहीं होती। → दमयन्ती के पास अब संकेत हैं, प्रमाण नहीं—क्या वह बाहुक को नल सिद्ध कर पाएगी, और क्या नल स्वयं अपना आवरण हटाएगा?
Shlokas
Verse 1
हि >> मय न () है 7 चतु:ःसप्ततितमो< ध्याय: बाहुक-केशिनी-संवाद दमयन्त्युवाच गच्छ केशिनि जानीहि क एष रथवाहक: । उपविष्टो रथोपस्थे विकृतो हस्वबाहुक:
বৃহদশ্ব ক’লে—দময়ন্তীয়ে ক’লে—“কেশিনী! যা, জানি আহ; ৰথৰ পিছফালত বহি থকা এই বিকৃত, খৰ্ববাহু ৰথবাহকজন কোন?”
Verse 2
अभ्येत्य कुशल भद्रे मृदुपूर्व समाहिता । पृच्छेथा: पुरुषं होनं यथातत्त्वमनिन्दिते
বৃহদশ্ব ক’লে—“ভদ্রে! সাৱধানে তাৰ ওচৰলৈ গৈ, মন সংযত কৰি, প্ৰথমে মৃদু বাক্যৰে তাৰ কুশল-ক্ষেম সুধিবা। হে অনিন্দিতা! তাৰপিছত এই পুৰুষজনৰ বিষয়ে যথাতত্ত্ব, ঠিক ঠিক সত্য জানিবলৈ চেষ্টা কৰিবা।”
Verse 3
अत्र मे महती शड़्का भवेदेष नलो नृप: । यथा च मनसस्तुष्टिहददयस्य च निर्वति:
বৃহদশ্ব ক’লে—“ইয়াত মোৰ মনত এক মহাশংকা জাগে—এই পুৰুষজন ছদ্মবেশে ৰজা নল নেকি? মোৰ মনৰ তৃপ্তি আৰু হৃদয়ৰ শান্ত নিবৃত্তি যেন সেই সন্দেহকেই দৃঢ় কৰে।”
Verse 4
ब्रूयाश्वैनं कथान्ते त्वं पर्णादवचनं यथा । प्रतिवाक्यं च सुश्रोणि बुद्धयेथास्त्वमनिन्दिते
সুশ্ৰোণি! কথোপকথনৰ অন্তত তুমি পৰ্ণাদ ব্ৰাহ্মণৰ দৰে তাৰ আগত কথা ক’বা; আৰু অনিন্দিতে! সি যি প্ৰতিউত্তৰ দিব, সেয়া ভালদৰে বুজি ল’বা।
Verse 5
ततः समाहिता गत्वा दूती बाहुकमब्रवीत् । दमयन्त्यपि कल्याणी प्रासादस्था हरुपैक्षत
তাৰ পাছত দূতী সংযতচিত্তে তাত গৈ বাহুকৰ সৈতে কথা ক’লে। ইফালে কল্যাণী দময়ন্তী প্ৰাসাদত বহি তাইৰ উভতি অহাৰ অপেক্ষা কৰি থাকিল।
Verse 6
केशिन्युवाच स्वागतं ते मनुष्येन्द्र कुशल ते ब्रवीम्पहम् । दमयन्त्या वच: साधु निबोध पुरुषर्षभ
কেশিনী ক’লে—হে মনুষ্যেন্দ্ৰ, তোমাক স্বাগতম; মই তোমাৰ কুশল সুধোঁ। হে পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ, দময়ন্তীয়ে কোৱা এই উত্তম বাক্য মনোযোগে শুনা।
Verse 7
कदा वै प्रस्थिता यूयं किमर्थमिह चागता: । तत् व्वं ब्रूहि यथान्यायं वैदर्भी श्रोतुमिच्छति
তোমালোক কেতিয়া ৰাওনা হৈছিলা আৰু কিহৰ বাবে ইয়ালৈ আহিছা? যথান্যায় সঁচাকৈ ক’বা; বৈদৰ্ভী সেয়া শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰিছে।
Verse 8
बाहुक उवाच श्रुत: स्वयंवसे राज्ञा कोसलेन महात्मना । द्वितीयो दमयन्त्या वै भविता श्व इति द्विजात्,बाहुक बोला--महात्मा कोसलराजने एक ब्राह्मणके मुखसे सुना था कि कल दमयन्तीका द्वितीय स्वयंवर होनेवाला है
বাহুক ক’লে—মহাত্মা কোসলৰাজে এজন দ্বিজ ব্ৰাহ্মণৰ মুখে শুনিছিল যে ‘কাইলৈ দময়ন্তীৰ দ্বিতীয় স্বয়ংবৰ হ’ব’।
Verse 9
श्र॒ुत्वैतत् प्रस्थितो राजा शतयोजनयायिश्रि: । हयैर्वातजवैर्मुख्यैरहमस्य च सारथि:
এই কথা শুনি ৰজা তৎক্ষণাৎ প্ৰস্থান কৰিলে। বতাহৰ দৰে বেগবান, শত যোজন দৌৰাত খ্যাত উৎকৃষ্ট ঘোঁৰাৰে যুঁজোৱা ৰথত আৰোহণ কৰি তেওঁ বিদৰ্ভদেশৰ ফালে যাত্ৰা কৰিলে। সেই যাত্ৰাত মই নিজেই তেওঁৰ সাৰথি আছিলোঁ।
Verse 10
केशिन्युवाच अथ योअड्सौ तृतीयो व: स कुतः कस्य वा पुनः । त्वं च कस्य कथं चेदं त्वयि कर्म समाहितम्
কেশিনীয়ে সুধিলে—তোমালোকৰ মাজত এই তৃতীয়জন ক’ৰ পৰা আহিছে আৰু কাৰ মানুহ? আৰু তুমি কোন, কাৰ পুত্ৰ, আৰু এই দায়িত্ব তোমাৰ ওপৰত কেনেকৈ আহিল?
Verse 11
बाहुक उवाच पुण्यश्लोकस्य वै सूतो वार्ष्णेय इति विश्रुत: । स नले विद्रुते भद्रे भाड़ासुरिमुपस्थित:
বাহুকে ক’লে—ভদ্রে! পুণ্যশ্লোক ৰজা নলৰ সাৰথি ‘ৱাৰ্ষ্ণেয়’ নামে প্ৰসিদ্ধ। নল বনলৈ গুচি যোৱাৰ পাছত সেই ৱাৰ্ষ্ণেয় ঋতুপৰ্ণৰ সেৱাত উপস্থিত হয়।
Verse 12
अहमप्यश्वकुशल: सूतत्वे च प्रतिष्ठित: । ऋतुपर्णेन सारथ्ये भोजने च वृतः स्वयम्
ময়ো অশ্ববিদ্যাত কুশল আৰু সাৰথিৰ কৰ্তব্যত সুপ্ৰতিষ্ঠিত। সেয়ে ঋতুপৰ্ণ ৰজাই স্বয়ং মোক নিযুক্ত কৰিলে—সাৰথ্যকাৰ্যত আৰু ভৰণপোষণৰ ব্যৱস্থাসহ।
Verse 13
केशिन्युवाच अथ जानाति वार्ष्णेय: क्व नु राजा नलो गत: । कथं च त्वयि वा तेन कथितं स्यात् तु बाहुक
কেশিনীয়ে সুধিলে—বাহুক! ৱাৰ্ষ্ণেয়েনে জানে নে ৰজা নল ক’লৈ গ’ল? আৰু ৰজাৰ বিষয়ে সি তোমাক কি কৈছিল—কোন বৃত্তান্ত দিছিল?
Verse 14
बाहक उवाच इहैव पुत्रौ निक्षिप्प नलस्य शुभकर्मण: । गतस्ततो यथाकामं नैष जानाति नैषधम्
বাহুক ক’লে—ভদ্ৰে! পুণ্যকৰ্মা নলৰ দুয়োটা পুত্ৰক ইয়াতেই থৈ বাৰ্ষ্ণেয় নিজৰ ইচ্ছামতে তাতৰ পৰা অযোধ্যালৈ গ’ল। এই মানুহে নিষধৰ নল সম্পৰ্কে একো নাজানে।
Verse 15
न चान्य: पुरुष: वश्रिन्नलं वेत्ति यशस्विनि । गूढश्चरति लोके5स्मिन् नष्टरूपे महीपति:
হে যশস্বিনী! নলক আন কোনো পুৰুষেও নাজানে। ৰজাৰ পূৰ্বৰূপ লোপ পাইছে; তেওঁ এই জগতত গোপনে, পৰিচয় লুকুৱাই বিচৰণ কৰে।
Verse 16
आत्मैव तु नलं वेद या चास्य तदनन्तरा । न हि वै स्वानि लिड्रानि नल: शंसति कहिचित्
নলক নল নিজেই জানে, আৰু তেওঁৰ একেবাৰে নিকটৱৰ্তী অন্তৰবোধেও তেওঁক জানে; কিয়নো ৰজা নলে নিজৰ পৰিচয়-চিহ্ন কেতিয়াও কাৰো আগত প্ৰকাশ নকৰে।
Verse 17
केशिन्युवाच यो5सावयोध्यां प्रथमं गतो5सौ ब्राह्मणस्तदा । इमानि नारीवाक्यानि कथयान: पुन: पुन:
কেশিনী ক’লে—সেই ব্ৰাহ্মণজন প্ৰথমবাৰ অযোধ্যালৈ যেতিয়া গৈছিল, তেতিয়া নাৰীয়ে শিকোৱা এই কথাবোৰ তেওঁ পুনঃপুনঃ কৈ থাকিছিল।
Verse 18
क्व नु त्वं कितवच्छित्त्वा बस्त्रार्थ प्रस्थितो मम । उत्सृज्य विपिने सुप्तामनुरक्तां प्रियां प्रिय
“হে জুৱাৰী প্ৰিয়তম! মোৰ বস্ত্ৰ ফালি নিজৰ পিন্ধাৰ বাবে তুমি ক’লৈ প্ৰস্থান কৰিলা? আৰু বনত শুই থকা, তোমাৰ প্ৰতি অনুৰক্ত তোমাৰ প্ৰিয়া পত্নীক ত্যাগ কৰি তুমি কেনেকৈ ওলাই গ’লা?”
Verse 19
सा वै यथा समादिष्टा तथा<>स्ते त्वत्प्रतीक्षिणी । दहामाना दिवा रात्रौ वस्त्रार्थेनाभिसंवृता
তুমি যি অৱস্থাত তাক এৰি গৈছিলা, সি আজিও ঠিক তেনেকৈয়ে আছে আৰু তোমাৰ আগমনৰ অপেক্ষা কৰি আছে। অর্ধবস্ত্ৰে দেহ ঢাকি সেই যুৱতী দিন-ৰাতি বিৰহাগ্নিত দগ্ধ হৈছে।
Verse 20
तस्या रुदन्त्या: सततं तेन दुःखेन पार्थिव । प्रसादं कुरु मे वीर प्रतिवाक्यं वदस्व च,“वीर भूमिपाल! सदा तुम्हारे शोकसे रोती हुई अपनी उसी प्यारी पत्नीपर पुनः कृपा करो और मेरी बातका उत्तर दो”
হে বীৰ ৰাজন! সেই দুখে সি সদায় কঁদে। হে বীৰ, মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওঁ—তোমাৰ সেই প্ৰিয় পত্নীৰ প্ৰতি পুনৰ কৃপা কৰা আৰু মোক উত্তৰ দিয়া।
Verse 21
तस्यास्तत् प्रियमाख्यानं प्रवदस्व महामते । तदेव वाक्यं वैदर्भी श्रोतुमिच्छत्यनिन्दिता
হে মহামতি! তাইৰ মনত প্ৰিয় লাগিব এনেকুৱা কথা কোৱা। অনিন্দিতা বৈদৰ্ভী তোমাৰ সেই একে বাক্য পুনৰ শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰিছে।
Verse 22
एतच्छुत्वा प्रतिवचस्तस्य दत्तं त्वया किल | यत् पुरा तत् पुनस्त्वत्तो वैदर्भी श्रोतुमिच्छति
বাহুক! ব্ৰাহ্মণৰ মুখৰ পৰা এই কথা শুনি তুমি আগতে যি উত্তৰ দিছিলা, বৈদৰ্ভী সেই একে উত্তৰ তোমাৰ মুখৰ পৰাই পুনৰ শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰিছে।
Verse 23
बृहृदश्च उवाच एवमुक्तस्य केशिन्या नलस्य कुरुनन्दन । ह्ृदयं व्यथितं चासीदश्रुपूर्ण च लोचने
বৃহদশ্ব ক’লে—হে কুৰুনন্দন যুধিষ্ঠিৰ! কেশিনীয়ে এনেদৰে ক’তেই ৰজা নলৰ হৃদয় গভীৰভাৱে ব্যথিত হ’ল, আৰু তেওঁৰ দুয়োটা চকু অশ্ৰুৰে ভৰি উঠিল।
Verse 24
स निगृह्यात्मनो दुःखं दहुमानो महीपति: । वाष्पसंदिग्धया वाचा पुनरेवेदमब्रवीत्,निषधनरेश शोकाग्निसे दग्ध हो रहे थे, तो भी उन्होंने अपने दुःखके वेगको रोककर अश्रुगदगद वाणीमें पुनः: यों कहना आरम्भ किया
নিষধৰাজ শোকাগ্নিত অন্তৰে দগ্ধ হৈ আছিল; তথাপি তেওঁ দুখৰ বেগ সংযত কৰি, চকুপানীৰে গদ্গদ আৰু ধূসৰিত কণ্ঠে পুনৰাই ক’বলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 25
बाहुक उवाच वैषम्यमपि सम्प्राप्ता गोपायन्ति कुलस्त्रिय: । आत्मानमात्मना सत्यो जित: स्वर्गों न संशय:
বাহুকে ক’লে—উচ্চকুলৰ নাৰীসকলে মহাসংকট আহিলেও নিজেই নিজক ৰক্ষা কৰে। এইদৰে তেওঁলোকে সত্য আৰু স্বৰ্গ—দুয়োটাই জয় কৰে; ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 26
रहिता भर्त॑भिश्चापि न क्रुध्यन्ति कदाचन । प्राणांश्षारित्रकवचान् धारयन्ति वरस्त्रिय:
শ্ৰেষ্ঠ নাৰীসকল স্বামীৰ দ্বাৰা পৰিত্যক্ত হলেও কেতিয়াও ক্ৰোধ নকৰে। সিহঁতে সদাচাৰ-ৰূপী কবচে আৱৃত প্ৰাণ ধাৰণ কৰি থাকে।
Verse 27
विषमस्थेन मूढेन परिगभ्रष्टसुखेन च । यत् सा तेन परित्यक्ता तत्र न क्रोद्धुमहति
সেই পুৰুষ মহাসংকটত পৰিছিল আৰু সুখৰ উপায়ৰ পৰা বঞ্চিত হৈ কৰ্তব্যবিমূঢ় হৈছিল। তেনে অৱস্থাত যদি সি স্ত্ৰীক পৰিত্যাগ কৰি থাকে, তেন্তে স্ত্ৰীয়ে তাৰ ওপৰত ক্ৰোধ কৰা উচিত নহয়।
Verse 28
प्राणयात्रां परिप्रेप्सो: शकुनैर््तवासस: । आधिभिर्दह्युमानस्य श्यामा न क्रोद्धुमहति
জীৱিকা বিচাৰি চেষ্টা কৰোঁতে যাৰ বস্ত্ৰ পখীৰে কাঢ়ি লৈ গৈছিল আৰু যি নানা মানসিক চিন্তাত দগ্ধ হৈ আছিল—সেই পুৰুষৰ প্ৰতি শ্যামাৰ ক্ৰোধ কৰা উচিত নহয়।
Verse 29
सत्कृतासत्कृता वापि पतिं दृष्टवा तथाविधम् | राज्यभ्रष्टं श्रिया हीन॑ क्षुधितं व्यसनाप्लुतम्
তাই তেওঁ স্বামীক সন্মান কৰক বা অৱমাননা—স্বামীক তেনে অৱস্থাত দেখি তেওঁক ক্ষমা কৰা উচিত; কিয়নো তেওঁ ৰাজ্যচ্যুত, শ্ৰীহীন, ক্ষুধাত কাতৰ আৰু বিপদ-দুৰ্যোগৰ সাগৰত নিমজ্জিত আছিল।
Verse 30
एवं ब्रुवाणस्तद् वाक्यं नल: परमदुर्मना: । न वाष्पमशकत् सोढ़ुं प्रसरोद च भारत,इस प्रकार पूर्वोक्त बातें कहते हुए नलका मन अत्यन्त उदास हो गया। भारत! वे अपने उमड़ते हुए आँसुओंको रोक न सके तथा रोने लगे
এইদৰে সেই কথা ক’বলৈ ক’বলৈ নলৰ মন গভীৰ বিষাদত ডুবিল। হে ভাৰত! তেওঁ উথলি উঠা চকুপানী ধৰি ৰাখিব নোৱাৰিলে; অশ্ৰু ঝৰি পৰিল আৰু তেওঁ কান্দি উঠিল।
Verse 31
ततः सा केशिनी गत्वा दमयन्त्यै न्यवेदयत् । तत् सर्व कथितं चैव विकारं तस्य चैव तम्
তাৰপিছত কেশিনী ভিতৰলৈ গৈ দময়ন্তীক সকলো কথা জনালে। বাহুকে যি যি কৈছিল সেয়া সকলো, আৰু তেওঁৰ মনত দেখা দিয়া বিকাৰো, তাই যথাৰ্থভাৱে বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 73
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपववके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें ऋतुपर्णका राजा भीमके नगरमें प्रवेशविषयक तिहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ অন্তৰ্গত নলোপাখ্যানত ঋতুপৰ্ণ ৰজাৰ ভীমৰ নগৰত প্ৰৱেশ-বিষয়ক তিয়াত্তৰতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 74
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि नलकेशिनीसंवादे चतु:सप्ततितमो5ध्याय:
ইতি শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ নলোপাখ্যানপৰ্বত নল-কেশিনী সংবাদ-বিষয়ক চুয়াত্তৰতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether abandonment under altered agency can be ethically excused: Damayantī frames the act as a breach of vow and protection, while Nala argues impairment by Kali and curse, raising questions about culpability, repair, and restitution.
The chapter models rigorous truth-seeking with procedural care (messenger verification, parental consent, direct questioning) while holding space for causal complexity—distinguishing explanation from absolution and prioritizing ethical repair.
No explicit phalaśruti appears in the provided portion; the meta-function is exemplary: the narrative is structured as a didactic case study within the Nalopākhyāna, illustrating dharma under misfortune and the pathway from grievance to recognition.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.