Adhyaya 59
नलस्य दमयन्त्युत्सर्गः (Nala’s Abandonment of Damayantī in the Lodging Hall)
Upa-parva: Nalopākhyāna (Tale of Nala and Damayantī)
This chapter presents a psychologically dense crisis sequence. Nala argues that Damayantī’s rightful kingdom is secure with her father, yet he refuses to return while in a degraded condition, fearing he would intensify her sorrow rather than her joy (1–2). Bṛhadaśva narrates Nala’s repeated consolations of Damayantī as both are exhausted, clothed in a single garment, and shelter in a sabhā-like hall where they lie on the ground (3–7). As Damayantī sleeps, Nala remains wakeful, overwhelmed by grief and ruminating on the loss of kingdom, abandonment by allies, and the devastation of forest life (8–9). He debates outcomes—whether action or inaction is worse, whether death is preferable, and whether leaving her might paradoxically allow her eventual safety among her kin (10–13). He then resolves that separation is ‘better’ for her, fixates on their shared single garment, and devises a covert act of cutting it so she will not awaken (14–16). Finding an unsheathed sword, he cuts the cloth, takes half, and flees, leaving Damayantī asleep (17). He repeatedly returns, weeps upon seeing her lying unprotected, and oscillates between affection and the compulsive pull of Kali’s influence, until he finally runs into the empty forest after prolonged lamentation (18–25). The chapter’s thematic core is the collision between protective intent, impaired agency, and the ethics of abandonment under coercive inner compulsion.
Chapter Arc: निषध-राज्य में कलि का धैर्यपूर्ण घात—वह प्रतिदिन नल में ‘अन्तर’ (छिद्र/त्रुटि) खोजता हुआ वर्षों तक अवसर की प्रतीक्षा करता है। → बारहवें वर्ष, संध्या-विधि के प्रसंग में नल से एक सूक्ष्म आचार-च्युतिः—पाद-शौच न करके आचमन—और उसी क्षण कलि का नल में प्रवेश; भीतर से विवेक का क्षरण शुरू होता है। → कलि के उकसावे पर पुष्कर का आगमन और बार-बार ‘वृषेण’ (द्यूत) का निमंत्रण; नल, कलि-आविष्ट होकर, प्रजा और दमयन्ती के रोकने पर भी मौन/अविवेकी बनकर द्यूत की ओर खिंचता है। → दमयन्ती द्वारा सारथि के माध्यम से राजभक्त प्रजा और मन्त्रियों के निवेदन का बार-बार स्मरण; पर नल का उत्तरहीन रहना—राजकीय मर्यादा का टूटना और संकट का स्थायी हो जाना। → नल के मौन के बीच पुष्कर का द्यूत-आह्वान हवा में लटका है—क्या राजा स्वयं को रोक पाएगा, या कलि के वश द्यूत-क्रीड़ा आरम्भ होकर राज्य-भाग्य पलट देगा?
Shlokas
Verse 1
हि >> लय >> () है 7 एकोनषशष्टितमो< ध्याय: नलमें कलियुगका प्रवेश एवं नल और पुष्करकी द्यूतक्रीडा
বৃহদশ্ব ক’লে—এইদৰে দ্বাপৰৰ সৈতে সময় নিৰ্ধাৰণ কৰি কলে ঠিক সেই ঠাইলৈ আহিল, য’ত নৈষধৰাজ নল বাস কৰিছিল।
Verse 2
स नित्यमन्तरप्रेप्सुर्निषधेष्ववसच्चिरम् । अथास्य द्वादशे वर्षे ददर्श कलिरन्तरम्
সিয়ে সদায় ছিদ্ৰ বিচাৰি নৈষধদেশত দীঘলীয়া সময় থাকিল; তাৰ পাছত দ্বাদশ বছৰত কলে অৱশেষত এটা সুযোগ দেখিলে।
Verse 3
कृत्वा मूत्रमुपस्पृश्य संध्यामन्वास्त नैषध: । अकृत्वा पादयो: शौचं तत्रैनं कलिराविशत्
সেইদিন নৈষধৰাজে মূত্ৰ ত্যাগ কৰি আচমন কৰি সন্ধ্যোপাসনাত বহিল; কিন্তু পাদশৌচ নকৰিলে। সেই ছিদ্ৰ পাই কলে তেওঁৰ ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 4
स समाविश्य च नल॑ समीपं पुष्करस्य च । गत्वा पुष्करमाहेदमेहि दीव्य नलेन वै,नलमें आविष्ट होकर कलियुगने दूसरा रूप धारण करके पुष्करके पास जाकर कहा --“'चलो, राजा नलके साथ जूआ खेलो
নলৰ ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰি কলে পুষ্কৰৰ ওচৰলৈ গৈ ক’লে—“আহা, ৰজা নলৰ সৈতে পাশা খেল।”
Verse 5
अक्षदय्यूते नल॑ जेता भवान् हि सहितो मया । निषधान् प्रतिपद्यस्व जित्वा राज्यं नल॑ नृपम्
“মোৰ সৈতে থাকিলে পাশাখেলাত তুমি নিশ্চয় নলক জয় কৰিবা; ৰজা নলক ৰাজ্যসহ জয় কৰি নৈষধদেশ নিজৰ অধিকাৰত লোৱা।”
Verse 6
एवमुक्तस्तु कलिना पुष्करो नलमभ्ययात् | कलिकश्वैव वृषो भूत्वा गवां पुष्करमभ्ययात्,कलिके ऐसा कहनेपर पुष्कर राजा नलके पास गया। कलि भी साँड़ बनकर पुष्करके साथ हो लिया
কলিয়ে এনেদৰে কোৱাত পুষ্কৰ নল ৰজাৰ ওচৰলৈ গ’ল। কলিও গৰুৰ মাজত ষাঁড়ৰ ৰূপ ধৰি পুষ্কৰৰ সৈতে গ’ল, যাতে নলৰ ওপৰত তাৰ প্ৰভাৱ পৰে।
Verse 7
आसाद्य तु नलं वीर पुष्कर: परवीरहा । दीव्यावेत्यब्रवीद् भ्राता वृषेणेति मुहुर्मुहु:
বীৰ নলক পাই পৰবীৰহন্তা পুষ্কৰে বাৰে বাৰে ক’লে—“ভ্ৰাতা বৃষেণ! আহা, ধৰ্মমতে পাশা খেলোঁ।”
Verse 8
न चक्षमे ततो राजा समाह्वानं महामना: । वैदर्भ्या: प्रेक्षमाणाया: पणकालममन्यत
তেতিয়া মহামনা ৰজা নলে সেই আহ্বান সহ্য কৰিব নোৱাৰিলে। বৈদৰ্ভী দময়ন্তী চাই থাকোঁতেই, সেই মুহূৰ্তকেই তেওঁ পণ ধৰাৰ উপযুক্ত সময় বুলি ভাবিলে।
Verse 9
हिरण्यस्य सुवर्णस्य यानयुग्यस्य वाससाम् | आविष्ट: कलिना दझ्यूते जीयते सम नलस्तदा
সেই সময় কলিৰ অধীন হোৱা নলে পাশাখেলাত হিৰণ্য, স্বৰ্ণ, ৰথৰ উপযোগী অশ্বযুগল আৰু মূল্যবান বস্ত্ৰ পণ ধৰি পৰাজিত হৈছিল।
Verse 10
तमक्षमदसम्मत्तं सुहृदां न तु कश्चन । निवारणे5भवच्छक्तो दीव्यमानमरिंदमम्
পাশাখেলাৰ মদত উন্মত্ত আৰু সংযমহীন হোৱা সেই অরিন্দম নল খেলাত মগ্ন থাকোঁতে, সুহৃদসকলৰ মাজৰ কোনোেও তেওঁক নিবাৰণ কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 11
ततः पौरजना: सर्वे मन्त्रेभि: सह भारत । राजानं द्रष्टमागच्छन् निवारयितुमातुरम्,भारत! तदनन्तर समस्त पुरवासी मनुष्य मन्त्रियोंके साथ राजासे मिलने तथा उन आतुर नरेशको द्यूतक्रीडासे रोकनेके लिये वहाँ आये
তেতিয়া সকলো নগৰবাসী মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে, হে ভাৰত, ৰজাক চাবলৈ তাত আহিল আৰু সেই উৎকণ্ঠিত, অধৈৰ্য নৃপতিক পাশাখেলাৰ পৰা নিবৃত্ত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলে।
Verse 12
ततः सूत उपागम्य दमयन्त्यै न््यवेदयत् । एष पौरजनो देवि द्वारि तिष्ठति कार्यवान्,इसी समय सारथिने महलमें जाकर महारानी दमयन्तीसे निवेदन किया--*देवि! ये पुरवासीलोग कार्यवश राजद्वारपर खड़े हैं
তেতিয়া সাৰথিয়ে ওচৰলৈ আহি দময়ন্তীক জনালে— “দেৱি, নগৰবাসীসকল কোনো কাৰ্যবশত ৰাজদ্বাৰত থিয় হৈ আছে।”
Verse 13
निवेद्यतां नैषधाय सर्वा: प्रकृतयः स्थिता: । अमृष्यमाणा व्यसन राज्ञो धर्मार्थदर्शिन:
নৈষধৰাজক জনোৱা হওক যে সকলো প্ৰজা আৰু কৰ্মচাৰী সমবেত হৈ থিয় আছে। ধৰ্ম-অৰ্থ বুজা ৰজাৰ ওপৰত আহিবলগীয়া বিপদ সহ্য কৰিব নোৱাৰি তেওঁলোকে (মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে) দুৱাৰত অপেক্ষা কৰিছে।
Verse 14
ततः सा बाष्पकलया वाचा दु:खेन कर्शिता । उवाच नैषधं भेमी शोकोपहतचेतना,यह सुनकर दु:खसे दुर्बल हुई दमयन्तीने शोकसे अचेत-सी होकर आँसू बहाते हुए गदगदवाणीमें निषध-नरेशसे कहा--
এই কথা শুনি দুখে ক্ষীণ, অশ্ৰুসিক্ত কণ্ঠে, শোকে আঘাতপ্ৰাপ্তচিত্ত ভৈমী (দময়ন্তী) নৈষধ নৃপতিক ক’লে।
Verse 15
राजन् पौरजनो द्वारि त्वां दिदृक्षुरवस्थित: । मन्त्रिभि: सहित: सर्वे राजभक्तिपुरस्कृत:
হে ৰাজন, নগৰবাসীসকল আপোনাৰ দৰ্শনৰ আকাঙ্ক্ষাৰে দুৱাৰত থিয় হৈ আছে। তেওঁলোক সকলোৱে মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে সমবেত, আৰু তেওঁলোকৰ অগ্ৰভাগত আছে ৰাজভক্তি।
Verse 16
त॑ द्रष्टमर्हसीत्येवं पुन: पुनरभाषत । त॑ं तथा रुचिरापाड़ीं विलपन्तीं तथाविधाम्
সেই জনে বাৰে বাৰে ক’লে—“তুমি তেওঁক দেখা উচিত।” আৰু তাই—সুন্দৰাঙ্গী, দীপ্তিমতী—সেইদৰে বিলাপ কৰি থাকিল।
Verse 17
आविष्ट: कलिना राजा नाभ्यभाषत किंचन । ततस्ते मन्त्रिण: सर्वे ते चैव पुरवासिन:
কলিৰ দ্বাৰা আচ্ছন্ন ৰজাই একো কথা ক’লে নহ’ল। তেতিয়া তেওঁৰ সকলো মন্ত্ৰী আৰু নগৰবাসীয়েও (নীৰৱ হৈ থাকিল)।
Verse 18
नायमस्तीति दु:खार्ता व्रीडिता जग्मुरालयान् । तथा तदभवद् दूत॑ पुष्करस्य नलस्य च । युधिष्ठिर बहून् मासान् पुण्यश्लोकस्त्वजीयत
“এয়া ইয়াত নাই”—এনে ভাবি তেওঁলোক দুখত কাতৰ হৈ, লাজেৰে নিজৰ নিজৰ ঘৰলৈ উভতি গ’ল। আৰু হে দূত! পুষ্কৰ আৰু নল—দুয়োৰ ক্ষেত্ৰতো তেনেকুৱাই হ’ল। হে যুধিষ্ঠিৰ! বহু মাহ ধৰি পুণ্যশ্লোক (নল) অজেয় হৈয়ে থাকিল।
Verse 59
“महाराज! पुरवासी प्रजा राजभक्तिपूर्वक आपसे मिलनेके लिये समस्त मन्त्रियोंके साथ द्वारपर खड़ी है। आप उन्हें दर्शन दें।” दमयन्तीने इन वाक्योंको बार-बार दुहराया। मनोहर नयनप्रान्तवाली विदर्भ-कुमारी इस प्रकार विलाप करती रह गयी
বৃহদশ্ব ক’লে—“মহাৰাজ! নগৰবাসী প্ৰজাসকল ৰাজভক্তিসহ সকলো মন্ত্ৰীৰ সৈতে দুৱাৰত থিয় হৈ আছে; তেওঁলোকে আপোনাক দেখা কৰিবলৈ আহিছে। তেওঁলোকক দৰ্শন দিয়ক।” দময়ন্তীয়ে এই বাক্যবোৰ বাৰে বাৰে ক’লে। মনোহৰ নয়নপ্ৰান্তবিশিষ্টা বিদৰ্ভ-কুমাৰী এইদৰে বিলাপ কৰি থাকিল; কিন্তু কলিৰে আচ্ছন্ন ৰজাই তাইক একো উত্তৰো ন দিলে। তেতিয়া সকলো মন্ত্ৰী আৰু নগৰবাসী দুখত কাতৰ আৰু লাজেৰে “এই ৰজা নল এতিয়া অধিক দিন সিংহাসনত থাকিব নোৱাৰে” বুলি কৈ কৈ নিজৰ নিজৰ ঘৰলৈ উভতি গ’ল। হে যুধিষ্ঠিৰ! পুষ্কৰ আৰু নলৰ দ্যূতক্ৰীড়া বহু মাহ ধৰি চলি থাকিল; পুণ্যশ্লোক মহাৰাজ নল তাত বাৰে বাৰে পৰাজিত হ’বলৈ ধৰিলে।
Frequently Asked Questions
Nala frames a conflict between spousal duty (remaining with Damayantī in shared hardship) and a protective rationale (believing separation may increase her chances of safety and eventual reunion with her kin), while his agency is depicted as destabilized by Kali’s influence.
The chapter illustrates how grief and compromised discernment can masquerade as ethical reasoning; it invites scrutiny of intention versus outcome, and highlights the necessity of stable judgment (buddhi) when making decisions that affect vulnerable dependents.
No explicit phalaśruti appears in this passage; its meta-function is implicit—serving as an exemplum within the Nalopākhyāna to contextualize suffering and ethical complexity during exile in the broader Mahābhārata framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.