Shloka 29
धृतराष्ट्र–संजय संवादः
Dhṛtarāṣṭra and Sañjaya on Arjuna’s Indraloka report and the political consequences
देवराज इन्द्रके इस मनोरम निवासस्थानमें तुम्हारे शुभागमनके उपलक्ष्यमें एक महान् उत्सव मनाया गया। यह उत्सव स्वर्गलोकका सबसे बड़ा उत्सव था। उसमें रुद्र, आदित्य, अश्विनीकुमार और वसुगण--इन सबका सब ओरसे समागम हुआ था। नरश्रेष्ठ! महर्षिसमुदाय, राजर्षिप्रवर, सिद्ध, चारण, यक्ष तथा बड़े-बड़े नाग--ये सभी अपने पद, सम्मान और प्रभावके अनुसार योग्य आसनोंपर बैठे थे। इन सबके शरीर अग्नि, चन्द्रमा और सूर्यके समान तेजस्वी थे और ये समस्त देवता अपनी अद्भुत समृद्धिसे प्रकाशित हो रहे थे। विशाल नेत्रोंवाले इन्द्रकुमार! उस समय गन्धर्वोद्वारा अनेक वीणाएँ बजायी जा रही थीं। दिव्य मनोरम संगीत छिड़ा हुआ था और सभी प्रमुख अप्सराएँ नृत्य कर रही थीं। कुरुकुलनन्दन पार्थ! उस समय तुम मेरी ओर निर्निमेष नयनोंसे निहार रहे थे || २३-- २८ || तत्र चावभृथे तस्मिन्नुपस्थाने दिवौकसाम् । तव पित्राभ्यनुज्ञाता गता:ः स्वं स्व गृहं सुरा:
tatra cāvabhṛthe tasminn upasthāne divaukasām | tava pitrābhyanujñātā gatāḥ svaṃ sva gṛhaṃ surāḥ ||
সেই মনোৰম নিবাসস্থানত তোমাৰ শুভাগমনৰ উপলক্ষে দেৱৰাজ ইন্দ্ৰে এক মহান উৎসৱ পাতিছিল। সেয়া স্বৰ্গলোকৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ মহোৎসৱ আছিল। তাত ৰুদ্ৰ, আদিত্য, অশ্বিনীকুমাৰ আৰু বসুগণ—সকলেই চাৰিওফালৰ পৰা সমাগত হৈছিল। নৰশ্ৰেষ্ঠ! মহর্ষিসমূহ, ৰাজর্ষিপ্ৰৱৰ, সিদ্ধ, চাৰণ, যক্ষ আৰু মহান নাগ—সকলেই নিজৰ পদ, সন্মান আৰু প্ৰভাৱ অনুসাৰে যোগ্য আসনত বহিছিল। তেওঁলোকৰ দেহ অগ্নি, চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্যৰ দৰে তেজস্বী আছিল আৰু সকলো দেৱতা নিজৰ আশ্চৰ্য সমৃদ্ধিৰে দীপ্তিমান হৈ উঠিছিল। বিশাল-নয়ন ইন্দ্ৰকুমাৰ! তেতিয়া গন্ধৰ্বসকলে বহু বীণা বজাই আছিল; দিব্য, মনোহৰ সংগীত বেজে উঠিছিল আৰু মুখ্য অপ্সৰাসকলে নৃত্য কৰিছিল। কুৰুকুলনন্দন পাৰ্থ! তেতিয়া তুমি নিমেষ নকৰাকৈ মোৰ ফালেই চাই আছিলা। তাৰ পাছত সেই উৎসৱৰ সমাপ্তি-অনুষ্ঠানৰ সেই দেৱসভাত, তোমাৰ পিতাৰ অনুমতি পাই, দেৱতাসকলে নিজৰ নিজৰ ধামলৈ গ’ল।
अर्जुन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights dharmic decorum: even divine beings observe proper procedure—seeking and receiving the host-king’s permission before departing—showing that power is ideally governed by order, respect, and ritual propriety.
After the festival’s concluding rite (avabhṛtha) in the heavenly court, the assembled gods take leave of Indra (Arjuna’s father) and return to their respective celestial abodes.