Adhyaya 285
सूर्य–कर्णोपदेशः (Sūrya’s Counsel to Karṇa on Kīrti and the Kuṇḍala)
Upa-parva: Karna–Indra–Sūrya Saṃvāda (Kundala-dāna Pratiṣedha Episode)
Sūrya addresses Karṇa, affirming his prior beneficence toward self, friends, family, and parents, then reframes the pursuit of lasting fame (kīrti) as incompatible with actions that destroy life (prāṇa-virodha). He argues that meaningful work and social obligations belong to the living—parents, children, kin, and rulers act only while life remains—and that fame is valuable chiefly for one who can experience and operationalize it. The discourse introduces a guarded divine secret (deva-guhya), withheld until the proper time, and pivots to a concrete injunction: Karṇa should not give his radiant kuṇḍala to a mendicant who is in fact Vajrapāṇi (Indra). Sūrya underscores the ornaments’ protective and symbolic power, asserts that Arjuna cannot defeat Karṇa while he retains them (even if Indra’s own force were weaponized), and advises rhetorical strategies to repeatedly and plausibly deflect Indra’s request. The chapter thus integrates moral reasoning (fame versus life), devotion-based admonition, and strategic foresight oriented toward an impending martial encounter.
Chapter Arc: समुद्र-तट पर राम के चारों ओर वानर-सेना का महासंगठन होता है—कोटि-कोटि तरस्वी यूथपति, सुषेण, गज, गवय आदि अपने-अपने दलों सहित उपस्थित होकर लंका-गमन की घड़ी को विराट बना देते हैं। → समुद्र अजेय बाधा बनकर सामने खड़ा है। राम उपाय से पहले विनय चुनते हैं—समुद्र की आराधना और उपवास का संकल्प; पर भीतर-ही-भीतर यह भी स्पष्ट कर देते हैं कि यदि मार्ग न मिला तो वे अप्रतिहत महास्त्रों से समुद्र को दग्ध कर देंगे। → राम का निर्णायक संकल्प—‘मार्ग न दिखा तो दहन’—प्रकृति के सामने धर्म-बल और राज-बल का चरम उद्घोष बनता है; इसी निर्णायक क्षण से समाधान का द्वार खुलता है और सेतु-निर्माण की दिशा निश्चित होती है। → विभीषण की सम्मति के अनुसार सेतु के द्वारा राम एक मास में समस्त सेना सहित महासागर को पार करते हैं। मार्ग बन जाता है, अभियान को ठोस आधार मिलता है, और लंका के द्वार पर युद्ध की भूमिका तैयार हो जाती है। → लंका-समक्ष पहुँचकर राक्षस-दूत अपने वास्तविक रूप में प्रकट होते हैं; राम उन्हें अपनी सेना का दर्शन कराकर छोड़ देते हैं—अब अगला चरण सीधे लंका-युद्ध की देहरी पर है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ श्लोक मिलाकर कुल ७१ ६ “लोक हैं) 3 “+(>9) #2<# # 5-7 त्रयशीर्त्याधिकद्विशततमो< ध्याय: वानर-सेनाका संगठन
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—যুধিষ্ঠিৰ! তাৰ পাছত সেই ঠাইতেই, য’ত ভগৱান শ্ৰীৰাম তেওঁলোকৰ সৈতে বহি আছিল, সুগ্ৰীৱৰ আজ্ঞা অনুসাৰে সেই সময়ত শ্ৰেষ্ঠ বানৰসকল একত্ৰ হৈ তেওঁৰ ওচৰলৈ আহিল।
Verse 2
वृत: कोटिसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् । श्वशुरो वालिन: श्रीमान् सुषेणो राममभ्ययात्
দ্ৰুতগামী বানৰসকলৰ সহস্ৰ-কোটি সেনাৰে ঘেৰাও হৈ, বালীৰ শ্বশুৰ শ্ৰীমান সুষেণ প্ৰথমে শ্ৰীৰামৰ ওচৰলৈ আহিল।
Verse 3
कोटीशतवृतो वापि गजो गवय एव च । वानरेन्द्रौ महावीर्यों पृथक् पृथगदृश्यताम्,फिर महापराक्रमी वानरराज “गज” और “गवय' पृथक्-पृथक् एक-एक अरब सेनाके साथ आते दिखायी दिये
তাৰ পাছত মহাবীৰ্যবান বানৰেন্দ্ৰ গজ আৰু গৱয়—প্ৰত্যেকে কোটি-শত অনুচৰেৰে ঘেৰাও হৈ—পৃথক পৃথককৈ দেখা দিলে।
Verse 4
षष्टिकोटिसहस्राणि प्रकर्षन् प्रत्यदृश्यत । गोलाड्गूलो महाराज गवाक्षो भीमदर्शन:
মহাৰাজ! তাৰ পাছত গোলাংগূল (লেঙ্গুৰ) জাতিৰ, দৰ্শনত ভয়ংকৰ গৱাক্ষ ষাঠি সহস্ৰ-কোটি বানৰ-সেনা আগুৱাই নি অহা দেখা গ’ল।
Verse 5
गन्धमादनवासी तु प्रथितो गन्धमादन: । कोटीशतसहस््राणि हरीणां समकर्षत,गन्धमादन पर्वतपर रहनेवाला गन्धमादन नामसे विख्यात वानर वानरोंकी दस खरब सेना साथ लेकर आया
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—গন্ধমাদন পৰ্বতত বাস কৰা গন্ধমাদন নামৰ এজন প্ৰসিদ্ধ বানৰ আছিল। সি বানৰসকলৰ অসংখ্য বাহিনী—শত শত কোটি আৰু সহস্ৰ সহস্ৰ সংখ্যাৰে—একত্ৰ কৰি লগত লৈ আহিল।
Verse 6
पनसो नाम मेधावी वानर: सुमहाबल: । कोटीर्दश द्वादश च त्रिंशत् पञ्च प्रकर्षति,पनस नामक बुद्धिमान् तथा महाबली वानर सत्तावन करोड़ सेना साथ लेकर आया
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—পনস নামৰ এজন মেধাৱী আৰু অতিমহাবলী বানৰ-নায়ক আছিল। সি দহ, বাৰ আৰু পঁয়ত্ৰিশ কোটি সংখ্যাৰ মহাসেনা একত্ৰ কৰি আগবঢ়ালে।
Verse 7
श्रीमान् दधिमुखो नाम हरिवृद्धो5तिवीर्यवान् । प्रचकर्ष महासैन्यं हरीणां भीमतेजसाम्,वानरोंमें वृद्ध तथा अत्यन्त पराक्रमी श्रीमान् दधिमुख भयंकर तेजसे सम्पन्न वानरोंकी विशाल सेना साथ लेकर आये
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—দধিমুখ নামৰ এজন শ্ৰীমান বানৰ আছিল; বানৰসকলৰ মাজত সি বয়োজ্যেষ্ঠ আৰু অতিশয় পৰাক্ৰমশালী। সি ভয়ংকৰ তেজে সমৃদ্ধ বানৰসকলৰ এক বিশাল মহাসেনা একত্ৰ কৰি আগবঢ়ালে।
Verse 8
कृष्णानां मुखपुण्ड्राणामृक्षाणां भीमकर्मणाम् | कोटीशतसहस्रेण जाम्बवानू् प्रत्यदृश्यत
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—কৃষ্ণবৰ্ণ, কপালত পুণ্ড্ৰ-তিলকচিহ্নে শোভিত, আৰু ভয়ংকৰ কৰ্মত প্ৰবল ঋক্ষসকলৰ শত শত কোটি-সহস্ৰ বাহিনীসহ তাত জাম্ববানক দেখা গ’ল।
Verse 9
एते चान्ये च बहवो हरियूथपयूथपा: । असंख्येया महाराज समीयू रामकारणात्,महाराज! ये तथा और भी बहुत-से वानर-यूथपतियोंके भी यूथपति, जिनकी कोई संख्या नहीं थी, श्रीरामचन्द्रजीके कार्यसे वहाँ एकत्र हुए
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—মহাৰাজ! এওঁলোক আৰু আন বহু বানৰ-যূথপতিসকলৰো যূথপতি—যিসকলৰ সংখ্যা অসংখ্য—শ্ৰীৰামৰ কাৰ্যৰ বাবে তাত একত্ৰ হৈছিল।
Verse 10
गिरिकूटनिभाड़ानां सिंहानामिव गर्जताम् | श्रूयते तुमुल: शब्दस्तत्र तत्र प्रधावताम्
তেওঁলোকৰ অংগ-প্ৰত্যংগ পৰ্বতৰ শিখৰৰ দৰে দেখা গৈছিল। সিংহৰ দৰে গর্জন কৰি ইফালে-সিফালে দৌৰি ফুৰোঁতে, তেওঁলোকৰ সমবেত গতিৰ পৰা ঠাইে-ঠাইে এক তুমুল, ভয়ংকৰ কোলাহল শুনা গৈছিল।
Verse 11
गिरिकूटनिभा: केचित् केचिन्महिषसंनिभा: । शरदशभ्रप्रतीकाशा: केचिद्धिड्डुलकानना:
কিছুমান পৰ্বতৰ শিখৰৰ দৰে উচ্চ, কিছুমান মহিষৰ দৰে স্থূল আৰু শ্যাম। বহু বানৰ শৰৎঋতুৰ মেঘৰ দৰে শুভ্ৰ দেখা গৈছিল, আৰু কিছুমানৰ মুখ সিন্দূৰৰ দৰে ৰক্তিম আছিল।
Verse 12
उत्पतन्तः पतन्तश्न प्लवमानाश्न वानरा: । उद्धुन्वन्तो 5परे रेणून् समाजग्मु: समन्ततः,वे वानर सैनिक उछलते, गिरते-पड़ते, कूदते-फाँदते और धूल उड़ाते हुए चारों ओरसे एकत्र हो रहे थे
বানৰবোৰে জঁপিয়াই উঠি, পৰি, পুনৰ লম্ফ দি আগবাঢ়িছিল; আৰু কিছুমানে ধূলি ঝাৰি আকাশলৈ উৰুৱাই দিছিল। এইদৰে তেওঁলোক চাৰিওফালৰ পৰা আহি একত্ৰিত হ’ল।
Verse 13
स वानरमहासैन्य: पूर्णसागरसंनिभ: । निवेशमकरोत तत्र सुग्रीवानुमते तदा
বানৰসকলৰ সেই মহাসেনা পূৰ্ণ সাগৰৰ দৰে বিস্তৃত দেখা গৈছিল। তেতিয়া সুগ্ৰীৱৰ অনুমতিত তেওঁলোকে তাতেই শিবিৰ স্থাপন কৰিলে।
Verse 14
ततस्तेषु हरीन्द्रेषु समावृत्तेषु सर्वश: । तिथौ प्रशस्ते नक्षत्रे मुहूर्ते चाभिपूजिते
তাৰপিছত যেতিয়া সেই সকলো হৰীন্দ্ৰ চাৰিওফালৰ পৰা সমবেত হ’ল, আৰু শুভ তিথি, অনুকূল নক্ষত্ৰ তথা বিধিপূৰ্বক পূজিত শুভ মুহূৰ্ত উপস্থিত হ’ল, তেতিয়া সুগ্ৰীৱৰ সৈতে ভগৱান শ্ৰীৰাম যুদ্ধলৈ প্ৰস্থান কৰিলে। সেই সময়ত এনে লাগিছিল—ব্যূহবদ্ধ সেই সেনাৰ সৈতে যেন তেওঁ সকলো লোকৰ সংহাৰ কৰিবলৈ আগবাঢ়িছে।
Verse 15
तेन व्यूढेन सैन्येन लोकानुद्)र्तयन्निव । प्रययौ राघव: श्रीमान् सुग्रीवसहितस्तदा
যুদ্ধব্যূহত সজোৱা সেই সেনাৰ সৈতে শ্ৰীমান ৰাঘৱ তেতিয়া সুগ্ৰীৱসহ যাত্ৰা কৰিলে; যেন সেই সুসংগঠিত বাহিনীৰ বলতেই তেওঁ সকলো লোক উলটাই সাফ কৰি পেলাব বুলি মনে হ’ল।
Verse 16
मुखमासीत् तु सैन्यस्य हनूमान् मारुतात्मज: । जघनं पालयामास सौमित्रिरकुतोभय:
সেনাৰ অগ্ৰভাগত বায়ুপুত্ৰ হনুমান আছিল; আৰু কোনো ভয় নমানা সৌমিত্ৰি (লক্ষ্মণ) পিছফাল ৰক্ষা কৰি আছিল।
Verse 17
बद्धगोधाडुलित्राणौ राघवौ तत्र जम्मतुः । वृतौ हरिमहामात्रै श्वन्द्रसूर्यों ग्रहैरिव
তাত দুয়ো ৰাঘৱ—শ্ৰী ৰাম আৰু লক্ষ্মণ—গোধাৰ চামৰাৰ দস্তানা পিন্ধি আগবাঢ়িল; বানৰসেনাৰ মহামন্ত্ৰীসকলে ঘেৰি থাকোঁতে তেওঁলোক গ্ৰহবেষ্টিত চন্দ্ৰ-সূৰ্যৰ দৰে আগুৱাই গ’ল।
Verse 18
प्रबभौ हरिसैन्यं तत् सालतालशिलायुधम् | सुमहच्छालिभवनं यथा सूर्योदयं प्रति
সাল-তাল গছ আৰু শিলাক অস্ত্ৰ কৰি সেই হৰিসেনা দীপ্ত হৈ উঠিল—যেন সূৰ্যোদয়ৰ ফালে মুখ কৰা এক বিশাল, জ্যোতিষ্মান নগৰ-প্ৰাসাদ।
Verse 19
श्रीरामचन्द्रजीके सम्मुख साल, ताल और शिलारूपी आयुध लिये वे समस्त वानर सैनिक सूर्योदयके समय पके हुए धानके विशाल खेतोंके समान जान पड़ते थे ।।
নল, নীল, অঙ্গদ, ক্রাথ, মৈন্দ আৰু দ্বিবিদে ৰক্ষা কৰা সেই অতি বৃহৎ সেনা ৰাঘৱৰ উদ্দেশ্যসিদ্ধিৰ বাবে আগবাঢ়ি গ’ল।
Verse 20
विविधेषु प्रशस्तेषु बहुमूलफलेषु च । प्रभूतमधुमूलेषु वारिमत्सु शिवेषु च
য’ত ফল-মূলৰ প্ৰাচুৰ্য, মধু আৰু কন্দ-মূলৰ সমৃদ্ধি আৰু পানীৰ সহজ সুবিধা আছিল, তেনে কল্যাণময় উৎকৃষ্ট পৰ্বতশিখৰত শিবিৰ পাতি পাতি সেই বানৰসেনা কোনো বাধা-বিঘ্ন নোহোৱাকৈ আগবাঢ়ি লৱণজলীয় সাগৰৰ ওচৰলৈ আহি পালে।
Verse 21
निवसन्ती निराबाधा तथैव गिरिसानुषु । उपायाद्धरिसेना सा क्षारोदमथ सागरम्
পৰ্বতৰ ঢাল আৰু শিৰোভাগতো কোনো বাধা নোহোৱাকৈ বাস কৰি কৰি সেই হৰিসেনা আগবাঢ়ি শেষত লৱণজলীয় সাগৰলৈ আহি পালে।
Verse 22
द्वितीयसागरनिभं तद् बल॑ बहुलध्वजम् | वेलावनं समासाद्य निवासमकरोत् तदा
অসংখ্য ধ্বজা-পতাকাৰে ঘন হৈ উঠা সেই বিশাল বাহিনী যেন দ্বিতীয় এক সাগৰ। সাগৰতীৰৰ বনভূমিত উপস্থিত হৈ তেতিয়াই সিহঁতে তাতেই শিবিৰ পাতিলে।
Verse 23
ततो दाशरथि: श्रीमान् सुग्रीव॑ प्रत्यभाषत । मध्ये वानरमुख्यानां प्राप्तकालमिदं वच:,तत्पश्चात् मुख्य-मुख्य वानरोंके बीचमें बैठे हुए दशरथनन्दन भगवान् श्रीरामने सुग्रीवसे यह समयोचित बात कही--
তাৰ পিছত বানৰ-মুখ্যসকলৰ মাজত বহি থকা শ্ৰীমান দাশৰথি ৰামে সুগ্ৰীৱক উদ্দেশ কৰি সময়োচিত বাক্য ক’লে।
Verse 24
उपाय: को नु भवतां मतः सागरलड्घने । इयं हि महती सेना सागरश्नातिदुस्तर:
“হে মিত্ৰসকল, সাগৰ লংঘনৰ বাবে তোমালোকৰ মতে কোন উপায় গ্ৰহণীয়? এই সেনা মহৎ; আৰু সন্মুখৰ সাগৰ অতি দুস্তৰ।”
Verse 25
तत्रान्ये व्याहरन्ति सम वानरा बहुमानिन: । समर्था लड्घने सिन्धोर्न तु तत् कृत्स्नकारकम्
তেতিয়া তাত আন আন বহু বানৰ—অহংকাৰী আৰু আত্মবিশ্বাসে ভৰা—ক’লে: “আমি সমুদ্ৰ লংঘিবলৈ সক্ষম; কিন্তু এই সমগ্ৰ কাৰ্য সম্পূৰ্ণ ৰূপে সাধন কৰা আমাৰ পক্ষে সম্ভৱ নহয়।”
Verse 26
केचिन्नौभिव्यवस्यन्ति केचिच्च विविधै: प्लवै: । नेति रामस्तु तान् सर्वान् सान्त्वयन् प्रत्यभाषत
কিছুমানে নাওঁৰে সমুদ্ৰ পাৰ হ’বলৈ স্থিৰ কৰিলে, কিছুমানে বিভিন্ন ভেলা আৰু ভাসমান উপায়ৰ কথা ক’লে; কিন্তু ৰামে সেই সকলো পৰামৰ্শ নমানিলে, আৰু সকলোকে সান্ত্বনা দি ক’লে।
Verse 27
शतयोजन विस्तारं न शक्ता: सर्ववानरा: । क्रान्तुं तोयनिधिं वीरा नैषा वो नैप्ठेकी मति:
হে বীৰসকল! শত যোজন বিস্তৃত জলনিধি লংঘিবলৈ সকলো বানৰ সক্ষম নহয়; সেয়ে তোমালোকৰ এই সংকল্প দৃঢ় আৰু সৰ্বমান্য নীতি বুলি গ্ৰহণযোগ্য নহয়।
Verse 28
नावो न सन्ति सेनाया बह्वदयस्तारयितुं तथा । वणिजामुपघातं च कथमस्मद्विधश्चरेत्
ইমান ডাঙৰ সেনাক পাৰ কৰাবলৈ আমাৰ ওচৰত পৰ্যাপ্ত নাওঁ-আদি নাই; আৰু যদি বণিকসকলৰ জাহাজ ব্যৱহাৰ কৰাৰ কথা উঠে, তেন্তে মোৰ দৰে মানুহে নিজৰ স্বাৰ্থৰ বাবে বণিকসকলৰ জীৱিকাত কেনেকৈ আঘাত কৰিব পাৰে?
Verse 29
विस्तीर्ण चैव नः सैन्यं हन्याच्छिद्रेण वै पर: । प्लवोडुपप्रतारश्न नैवात्र मम रोचते
আৰু সৰু নাওঁ-ভেলাৰে পাৰ হ’লে আমাৰ সেনা ছিটফুট হৈ বহু দূৰলৈ বিস্তাৰিত হ’ব; তেতিয়া শত্রুৱে ফাঁক পাই আঘাত কৰি তাক ধ্বংস কৰিব পাৰে। সেয়ে ডিঙি-নাওঁ আদিত উঠি পাৰ হোৱাৰ পৰিকল্পনা মোৰ ইয়াত ভাল নালাগে।
Verse 30
अहं त्विमं जलनिर्धि समारप्स्याम्युपायतः । प्रतिशेष्याम्युपवसन् दर्शयिष्यति मां ततः
মই কোনো উপায়ে এই সাগৰৰেই আৰাধনা আৰম্ভ কৰিম। তাৰ তীৰত অন্ন-জল ত্যাগ কৰি উপবাসে দৃঢ় সংকল্পে বহি থাকিম; তেতিয়া সি নিশ্চয় মোক দৰ্শন দিব আৰু তাৰ পাছত পথো দেখুৱাব।
Verse 31
न चेद् दर्शयिता मार्ग धक्ष्याम्पेनमहं ततः । महास्त्रैरप्रतिहतैरत्यग्निपवनोज्ज्वलै:
আৰু যদি সি নিজে প্ৰকাশ হৈ কোনো পথ নেদেখুৱায়, তেন্তে অগ্নি আৰু বায়ুতকৈও অধিক তেজস্বী, অপ্রতিহত মহাদিব্যাস্ত্ৰেৰে মই তাক দগ্ধ কৰি ভস্ম কৰি দিম।
Verse 32
इत्युक्त्वा सह सौमित्रिरुपस्पृश्याथ राघव: । प्रतिशिश्ये जलनिधिं विधिवत् कुशसंस्तरे,ऐसा कहकर लक्ष्मणसहित श्रीरामचन्द्रजीने आचमन करके समुद्रके तटपर कुशकी चटाई बिछाकर उसपर लेटकर विधिपूर्वक धरना दे दिया
এইদৰে কৈ সৌমিত্ৰিসহ ৰাঘৱে আচমন কৰি শুদ্ধি কৰিলে। তাৰ পাছত সাগৰতীৰত কুশৰ আসন পাতি, তাত শুই, বিধিপূৰ্বক ধৰণা (দৃঢ় ব্ৰত) গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 33
सागरस्तु ततः स्वप्ने दर्शयामास राघवम् | देवो नदनदीभर्ता श्रीमान् यादोगणैर्वृत:,तब नदों और नदियोंके स्वामी श्रीमान् समुद्रदेवने जल-जन्तुओंके साथ प्रकट होकर स्वप्नमें श्रीरामचन्द्रजीको दर्शन दिया
তেতিয়া নদ-নদীৰ অধিপতি শ্ৰীমান সাগৰদেৱে জলচৰগণৰে আৱৃত হৈ স্বপ্নত ৰাঘৱক দৰ্শন দিলে।
Verse 34
कौसल्यामातरित्येवमाभाष्य मधुरं वच: । इदमित्याह रत्नानामाकरै: शतशो वृत:,वह सैकड़ों रत्नके आकरोंसे घिरा हुआ था। उसने “कौसल्यानन्दन” कहकर श्रीरामको सम्बोधित किया और मधुर वाणीमें इस प्रकार कहा--
সি শত শত ৰত্ন-আকৰৰে আৱৃত আছিল। ‘কৌসল্যামাতৃ’ (কৌসল্যানন্দন) বুলি মধুৰ বাক্যে ৰামক সম্বোধন কৰি ক’লে—‘ইয়াত’।
Verse 35
ब्रृहि कि ते करोम्यत्र साहाय्यं पुरुषर्षभ । ऐक्ष्वाको हास्मि ते ज्ञातिरिति रामस्तमब्रवीत्
ৰামে তাক ক’লে— “পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ! কোৱা, ইয়াত মই তোমাৰ কি সহায় কৰোঁ? মই ইক্ষ্বাকুবংশীয় আৰু তোমাৰেই আত্মীয়; সেয়ে নিৰ্ভয়ে কোৱা।”
Verse 36
मार्गमिच्छामि सैन्यस्य दत्तं नदनदीपते । येन गत्वा दशग्रीवं हन्यां पौलस्त्यपांसनम्
“নদ-নদীৰ অধিপতি! মোৰ সেনাৰ বাবে তোমাৰ দিয়া পথ মই বিচাৰোঁ; যাতে সেই পথেদি গৈ পুলস্ত্যবংশৰ কলঙ্ক দশগ্ৰীৱ ৰাৱণক বধ কৰিব পাৰোঁ।”
Verse 37
यद्येवं याचतो मार्ग न प्रदास्यति मे भवान् | शरैस्त्वां शोषयिष्यामि दिव्यास्त्रप्रतिमन्त्रितै:
“এইদৰে অনুৰোধ কৰিও যদি তুমি মোক পথ নেদিবা, তেন্তে দিব্যাস্ত্ৰে অভিমন্ত্রিত বাণে মই তোমাক শুষ্ক কৰি দিম।”
Verse 38
इत्येवं ब्रुवत: श्रुत्वा रामस्य वरुणालय: । उवाच व्यथितो वाक्यमिति बद्धाञ्जलि: स्थित:,श्रीरामचन्द्रजीका यह वचन सुनकर वरुणालय समुद्र व्यथित हो उठा और खड़े हुए हाथ जोड़कर बोला--
ৰামৰ এই বাক্য শুনি বৰুণালয় সমুদ্ৰ ব্যথিত হ’ল; হাত জোৰি থিয় হৈ এইদৰে ক’লে।
Verse 39
नेच्छामि प्रतिघातं ते नास्मि विघ्नकरस्तव । शृणु चेदं वचो राम श्रुत्वा कर्तव्यमाचर
“হে ৰাম! মই তোমাৰ প্ৰতিঘাত বিচাৰোঁ নে, তোমাৰ পথত বিঘ্ন সৃষ্টিও কৰিব নোখোজোঁ। মোৰ এই কথা শুনা; শুনি যি কৰ্তব্য, সেয়া কৰা।”
Verse 40
यदि दास्यामि ते मार्ग सैन्यस्य व्रजतो55ज्ञया । अन्ये>प्याज्ञापयिष्यन्ति मामेवं धनुषो बलात्
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে— “যদি তোমাৰ আজ্ঞাত আগবাঢ়ি যোৱা তোমাৰ সেনাক মই পথ দেখাই দিওঁ, তেন্তে আন লোকেও ধনুৰ বলত এইদৰে মোক আজ্ঞা দিবলৈ আৰম্ভ কৰিব।”
Verse 41
अस्ति त्वत्र नलो नाम वानर: शिल्पिसम्मत: । त्वष्टदेंवस्य तनयो बलवान विश्वकर्मण:,“तुम्हारी सेनामें एक नल नामक वानर है जो शिल्पियोंके लिये भी आदरणीय है। बलवान् नल देवशिल्पी विश्वकर्माका पुत्र है
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে— “তোমালোকৰ মাজত নল নামৰ এজন বানৰ আছে, যাক শিল্পীসকলেও সন্মান কৰে। সি বলৱান—দেৱশিল্পী বিশ্বকৰ্মাৰ পুত্ৰ, ত্বষ্টৃদেৱৰ তনয়।”
Verse 42
स यत् काष्ठ तृणं वापि शिलां वा क्षेप्स्यते मयि । सर्व तद् धारयिष्यामि स ते सेतुर्भविष्यति
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে— “সি হাতে তুলি যি কাঠ, তৃণ বা শিল মোৰ ভিতৰত নিক্ষেপ কৰিব, মই সেই সকলোকে জলৰ ওপৰত ধৰি ৰাখিম; সেইটোৱেই তোমালোকৰ সেতু হ’ব।”
Verse 43
इत्युक्त्वान्तरहिते तस्मिन् रामो नलमुवाच ह । कुरु सेतु समुद्रे त्वं शक्तो हसि मतो मम
এইদৰে কৈ সমুদ্ৰ অদৃশ্য হ’ল। তাৰ পাছত ৰামে নলক ক’লে— “সমুদ্ৰৰ ওপৰত সেতু নিৰ্মাণ কৰ; মোৰ মতে তুমি এই কামত সমৰ্থ।”
Verse 44
तेनोपायेन काकुत्स्थ: सेतुबन्धमकारयत् । दशयोजनविस्तारमायतं शतयोजनम्,उसी उपायसे रघुनाथजीने समुद्रपर सौ योजन लंबा और दस योजन चौड़ा पुल तैयार कराया
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে— “সেই উপায়ে কাকুৎস্থ (ৰাম) সমুদ্ৰৰ ওপৰত সেতুবন্ধ নিৰ্মাণ কৰালে—যি শ’ যোজন দীঘল আৰু দহ যোজন বহল আছিল।”
Verse 45
नलसेतुरिति ख्यातो योडद्यापि प्रथितो भुवि | रामस्थाज्ञां पुरस्कृत्य निर्यातो गिरिसंनिभ:
সেই সেতু আজিও পৃথিৱীত “নলসেতু” নামে বিখ্যাত। শ্ৰীৰামৰ আজ্ঞা শিৰোধাৰ্য কৰি সাগৰে সেই পৰ্বতসম সেতুটোক নিজৰ ওপৰত ধাৰণ কৰিলে।
Verse 46
तत्रस्थं स तु धर्मात्मा समागच्छद् विभीषण: । भ्राता वै राक्षसेन्द्रस्य चतुर्भि: सचिवै: सह
সেই সময় সাগৰতীৰত অৱস্থিত শ্ৰীৰামৰ ওচৰলৈ ৰাক্ষসেন্দ্ৰ ৰাৱণৰ ভ্ৰাতা ধৰ্মাত্মা বিভীষণ চাৰিজন মন্ত্ৰীৰ সৈতে সাক্ষাৎ কৰিবলৈ আহিল।
Verse 47
7 जन ] ४! । (/9,|।। #//7+7) ९३४४ ।। प्रतिजग्राह समस्तं स्वागतेन महामना: । सुग्रीवस्य तु शड्काभूत् प्रणिधि: स्यादिति सम ह,महामना श्रीरामने स्वागतपूर्वक उन्हें अपनाया। उस समय सुग्रीवके मनमें यह शंका हुई कि “कहीं यह शत्रुका कोई गुप्तचर न हो”
মহামনা শ্ৰীৰামে তেওঁলোক সকলোকে স্বাগতবচনেৰে গ্ৰহণ কৰিলে। কিন্তু সুগ্ৰীৱৰ মনত শংকা জাগিল—“ই শত্রুৰ গুপ্তচৰ নেকি?”
Verse 48
राघव: सत्यचेष्टाभि: सम्यक् च चरितेज्डितै: । यदा तत्त्वेन तुष्टो$भूत् तत एनमपूजयत्
ৰাঘৱে বিভীষণৰ সত্যচেষ্টা, উত্তম আচৰণ আৰু মুখ-নেত্ৰাদিৰ সংকেতত প্ৰকাশ পোৱা আন্তৰিকতা সম্যকভাৱে পৰীক্ষা কৰিলে। যেতিয়া তেওঁ তাৰ প্ৰকৃত অভিপ্ৰায় সম্পৰ্কে সম্পূৰ্ণ সন্তুষ্ট হ’ল, তেতিয়া তেওঁক যথোচিত সন্মান দিলে।
Verse 49
सर्वराक्षसराज्ये चाप्यभ्यषिज्चद् विभीषणम् । चक्रे च मन्त्रसचिवं सुहृदं लक्ष्मणस्थ च
তাৰ পিছত তেওঁ সমগ্ৰ ৰাক্ষস-ৰাজ্যৰ ওপৰত বিভীষণক অভিষিক্ত কৰি ৰজা স্থাপন কৰিলে; আৰু নিজৰ বিশ্বস্ত সুহৃদ লক্ষ্মণক মন্ত্ৰী আৰু পৰামৰ্শদাতা নিযুক্ত কৰিলে।
Verse 50
विभीषणमते चैव सोउत्यक्रामन्महार्णवम् । ससैन्य: सेतुना तेन मासेनैव नराधिप,नरेश्वरर विभीषणकी सलाहसे श्रीरामचन्द्रजीने उसी सेतुद्वारा एक ही महीनेमें सेनासहित महासागरको पार कर लिया
বিভীষণৰ পৰামৰ্শ অনুসৰি তেওঁ মহাসাগৰ অতিক্ৰম কৰিলে। হে ৰাজন, সেই সেতুৰ দ্বাৰাই তেওঁ সমগ্ৰ সেনাসহ এক মাহৰ ভিতৰতে পাৰ হৈ গ’ল।
Verse 51
ततो गत्वा समासाद्य लड़कोद्यानान्यनेकश: । भेदयामास कपिभिर्महान्ति च बहूनि च,तत्पश्चात् उन्होंने लंकाकी सीमामें पहुँचकर वानरोंद्वारा वहाँके बहुत-से बड़े-बड़े उद्यानोंको छिन्न-भिन्न करा दिया
তাৰ পাছত লংকাৰ সীমালৈ গৈ তেওঁ বানৰসকলৰ দ্বাৰা তাত থকা বহু ডাঙৰ ডাঙৰ উদ্যান ভাঙি চুৰমাৰ কৰালে।
Verse 52
ततस्तौ रावणामात्यौ मन्त्रिणौ शुकसारणौ । चरौ वानररूपेण तौ जग्राह विभीषण:
তেতিয়া ৰাৱণৰ দুজন মন্ত্ৰী—শুক আৰু সাৰণ—বানৰৰ ৰূপ ধৰি গুপ্তচৰ হৈ সেনাৰ মাজত সোমাই আহিল; বিভীষণে তেওঁলোকক চিনে ধৰি পেলালে।
Verse 53
प्रतिपन्नौ यदा रूप॑ राक्षसं तौ निशाचरौ । दर्शयित्वा तत: सैन्यं राम: पश्चादवासृजत्
যেতিয়া সেই দুজন নিশাচৰে ৰাক্ষসৰূপ গ্ৰহণ কৰিলে, তেতিয়া ৰামে প্ৰথমে তেওঁলোকক নিজৰ সেনা দেখুৱালে, তাৰ পাছতহে তেওঁলোকক মুক্ত কৰি দিলে।
Verse 54
जब वे दोनों निशाचर अपने राक्षसरूपमें प्रकट हुए, तब श्रीरामने उन्हें अपनी सेनाका दर्शन कराकर छोड़ दिया ।।
লংকাপুৰীৰ উপবনত বানৰসেনাক স্থাপন কৰি, শ্ৰী ৰঘুনাথে জ্ঞানী বানৰ অংগদক দূত ৰূপে ৰাৱণৰ ওচৰলৈ পঠিয়ালে।
Verse 59
साथ ही उन्हें समस्त राक्षसोंके राज्यपर अभिषिक्त कर दिया और लक्ष्मणका सुहृद् तथा अपना सलाहकार बना लिया
ইয়াৰ লগতে তেওঁলোকক সমগ্ৰ ৰাক্ষস-ৰাজ্যৰ সাৰ্বভৌমত্বত অভিষিক্ত কৰিলে আৰু লক্ষ্মণক নিজৰ সুহৃদ তথা পৰামৰ্শদাতা কৰি ল’লে।
Verse 283
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि सेतुबन्धने त्रयशीत्यधिकद्धिशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ााभारत वनपर्वके अन्तर्गत रामोपाख्यानपर्वमें सेतुबन्धविषयक दो सौ तिरासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ অন্তৰ্গত ৰামোপাখ্যানপৰ্বত সেতুবন্ধন-বিষয়ক দু’শ তিৰাশি-তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
Whether the pursuit of enduring fame justifies self-harm or avoidable loss of life; Sūrya argues that fame sought through prāṇa-virodha is self-defeating and ethically unsound.
Reputation is ethically meaningful when aligned with the preservation of life and the capacity to fulfill duties; prudence and self-protection can be dharmic when they sustain one’s responsibilities.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-level emphasis is practical: dharma is evaluated through lived consequence—only the living can enact duty and meaningfully receive the fruits of fame.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.