Adhyaya 280
Sāvitrī’s Trirātra-Vrata and Departure with Satyavān (सावित्रीव्रतनिश्चयः सहगमनं च)
Upa-parva: Sāvitrī–Upākhyāna (Narrative of Sāvitrī and Satyavān)
Mārkaṇḍeya continues the Sāvitrī–Satyavān account by marking the approach of the foretold day of death. Sāvitrī counts the days while holding Nārada’s prediction in memory, then undertakes a rigorous three-night vow (trirātra-vrata), remaining steadfast through day and night. Dyumatsena, distressed at the severity of her discipline, attempts gentle discouragement, but Sāvitrī frames the vow as grounded in deliberate resolve (vyavasāya). On the critical morning she completes ritual acts, offers oblations, and receives auspicious blessings from ascetics for non-widowhood (avaidhavya). She maintains her decision to eat only after sunset, signaling time-bound intentionality. As Satyavān prepares to go to the forest with an axe for gathering (for household and sacred needs), Sāvitrī refuses separation and requests permission from her in-laws to accompany him. Dyumatsena consents, advising vigilance. The chapter ends with Sāvitrī walking with Satyavān through pleasing forests, inwardly divided between composure and the remembered prophecy, watching both her husband’s condition and the appointed time.
Chapter Arc: वन में सीता-हरण के बाद राम-लक्ष्मण की खोज-यात्रा पर अचानक रावण की गोद में बैठी सीता को देखकर जटायु का क्रोधोन्मत्त धावा—एक वृद्ध पक्षी का धर्म-युद्ध। → जटायु रावण को ललकारता है—“मैथिली को छोड़ दे”—और पंख-चोंच से रावण को सैकड़ों घाव देता है; पर रावण की मायावी-बलिष्ठता के आगे जटायु का शरीर क्षत-विक्षत होता जाता है। आगे चलकर राम-लक्ष्मण मार्ग में पर्वत-शिखर पर पाँच वानरों को देखते हैं; उसी दिशा में सीता अपना दिव्य वस्त्र-चिह्न गिराती है—संकेत और आशा का सूक्ष्म धागा। → कबन्ध (भयानक राक्षस-आकृति) का वध और उसके बंधन का टूटना—रूपांतरण का क्षण; साथ ही जटायु का रावण से प्राणांत संघर्ष, जिसमें वह सीता के लिए अंतिम प्रतिरोध बनता है। → राम जटायु के प्रति पुत्रवत् कृतज्ञ होकर उसका अन्त्येष्टि-संस्कार करता है; कबन्ध के दिव्य स्वरूप प्रकट होने पर वह राम को मार्गदर्शन देता है—पम्पा सरोवर, ऋष्यमूक पर्वत और सुग्रीव से मैत्री का उपदेश, जिससे सीता-खोज का मार्ग स्पष्ट होता है। → दिव्य पुरुष (कबन्ध-मुक्त आत्मा/गन्धर्व-स्वरूप) अंतर्हित हो जाता है; राम-लक्ष्मण विस्मित रह जाते हैं और सुग्रीव की ओर बढ़ते हैं—अगला चरण: वानर-राजनीति और मैत्री की परीक्षा।
Shlokas
Verse 1
-+ 3 ()) अप आस एकोनाशीरत्याधिकद्विशततमो< ध्याय: रावणद्वारा जटायुका वध
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—যুধিষ্ঠিৰ! মহাবীৰ গৃধ্ৰৰাজ জটায়ু আছিল অৰুণৰ পুত্ৰ; তেওঁৰ সহোদৰ ভ্ৰাতা আছিল সম্পাতি, আৰু তেওঁ ৰজা দশৰথৰ পৰম বন্ধু আছিল।
Verse 2
स ददर्श तदा सीतां रावणाड्कगतां स्नुषाम् | सक्रोधो<भ्यद्रवत् पक्षी रावण राक्षसेश्वरम्
তেতিয়া তেওঁ পুত্ৰবধূসমা সীতাক ৰাৱণৰ কোলাত অসহায়ভাৱে পৰি থকা দেখিলে; ধৰ্মক্ৰোধে জ্বলি উঠি সেই পক্ষিৰাজ ৰাক্ষসেশ্বৰ ৰাৱণৰ ওপৰত ঝাঁপাই পৰিল।
Verse 3
अथैनमब्रवीद् गृध्रो मुड्च मुज्चेति मैथिलीम् । प्रियमाणे मयि कथं हरिष्यसि निशाचर,इस प्रकार और वे बोले--“निशाचर! मिथिलेश-कुमारीको छोड़ दे, छोड़ दे। मेरे जीते- जी तू इन्हें कैसे हर ले जायगा?”
তেতিয়া গৃধ্ৰই তাক ক’লে—“নিশাচৰ! মৈথিলীক এৰি দে, এৰি দে। মই জীৱিত থাকোঁতে তই তাক কেনেকৈ হৰণ কৰি লৈ যাবি?”
Verse 4
न हि मे मोक्ष्यसे जीवन् यदि नोत्सृजसे वधूम् । उक्त्वैवं राक्षसेन्द्रं तं चकर्त नखरैर्भुशम्
Mārkaṇḍeya said: “You will not escape alive from me if you do not release the bride.” Having spoken thus to that lord of the Rākṣasas, Jaṭāyu tore and grievously wounded him with his talons. The verse frames resistance to abduction as a dharmic duty: protection of a woman taken by force is upheld even at the cost of one’s own life, and righteous anger is directed toward restraining adharma rather than personal gain.
Verse 5
पक्षतुण्डप्रहारैश्ष शतशो जर्जरीकृतम् । चक्षार रुधिरं भूरि गिरि: प्रस्रवणैरिव
Mārkaṇḍeya said: “Struck again and again by their wings and beaks, he was torn with hundreds of wounds. Blood poured out in abundance, and his body became mangled—like a mountain made wet by many streaming springs.”
Verse 6
स वध्यमानो गृध्रेण रामप्रियहितैषिणा । खड्गमादाय चिच्छेद भुजौ तस्य पतत्त्रिण:,श्रीरामचन्द्रजीका प्रिय एवं हित चाहनेवाले जटायुको इस प्रकार चोट करते देख रावणने तलवार लेकर उन पक्षिराजके दोनों पंख काट डाले
As he was being struck by the vulture Jatāyu—who was devoted to Rāma and intent on Rāma’s welfare—Rāvaṇa drew his sword and cut off the wings of that bird. The episode highlights how steadfast loyalty to righteousness can invite severe retaliation, yet such self-sacrifice becomes a moral witness against adharma.
Verse 7
निहत्य गृध्रराजं स भिन्नाभ्रशिखरोपमम् | ऊर्ध्वमाचक्रमे सीतां गृहीत्वाड्केन राक्षस:,बादलोंको भेदनेवाले पर्वतशिखरके समान गृध्रराज जटायुको घायल करके रावण पुनः सीताको गोदमें लिये हुए आकाशमार्गसे चल दिया
Having struck down the king of vultures, Jaṭāyu—mighty like a mountain-peak that cleaves the clouds—the rākṣasa (Rāvaṇa) rose again into the sky, carrying Sītā upon his lap. The episode underscores the ethical contrast between predatory force and self-sacrificing protection: Jaṭāyu falls while upholding righteousness, and the abductor advances through adharma despite heroic resistance.
Verse 8
यत्र यत्र तु वैदेही पश्यत्याश्रममण्डलम् | सरो वा सरितो वापि तत्र मुज्चति भूषणम्,विदेहकुमारी सीता जहाँ-जहाँ कोई आश्रम, सरोवर या नदी देखतीं, वहाँ-वहाँ अपना कोई-न-कोई आभूषण गिरा देती थीं
Mārkaṇḍeya said: Wherever Vaidehī (Sītā) would catch sight of a hermitage precinct—whether a lake or a flowing river—there, at each such place, she would let fall some ornament. In the midst of abduction and peril, she leaves deliberate traces, turning personal adornment into a quiet instrument of truth and rescue, guided by presence of mind rather than despair.
Verse 9
सा ददर्श गिरिप्रस्थे पडच वानरपुज्भवान् । तत्र वासो महहद्दिव्यमुत्ससर्ज मनस्विनी
তাই পৰ্বতৰ কাষত এক শ্ৰেষ্ঠ বানৰক পতিত অৱস্থাত দেখিলে। তাতেই সেই মনস্বিনী নাৰীয়ে নিজৰ মহৎ, দিব্য বস্ত্ৰ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 10
आगे जानेपर उन्होंने एक पर्वतके शिखरपर बैठे हुए पाँच श्रेष्ठ वानरोंको देखा। वहाँ उन बुद्धिमती देवीने अपना एक अत्यन्त दिव्य वस्त्र गिरा दिया || ९ तत् तेषां वानरेन्द्राणां पपात पवनोद्धुतम् । मध्ये सुपीतं पज्चानां विद्युन्मेघान्तरे यथा
তাৰ পাছত বতাহে উৰুৱাই অনা সেই সুন্দৰ পীত বস্ত্ৰটি সেই পাঁচজন বানৰেন্দ্ৰৰ মাজত পৰিল—যেন মেঘৰ ফাঁকে বিজুলী জ্বলি উঠিল।
Verse 11
अचिरेणातिचक्राम खेचर: खे चरन्निव । ददर्शाथ पुरी रम्यां बहुद्वारां मनोरमाम्
আকাশচাৰী পক্ষীৰ দৰে আকাশত বিচৰণ কৰি ৰাৱণ অল্প সময়তে পথ অতিক্ৰম কৰিলে; তাৰ পাছত দূৰৰ পৰােই বহু দুৱাৰে শোভিত নিজৰ ৰম্য, মনোৰম নগৰী দেখিলে।
Verse 12
प्राकारवप्रसम्बाधां निर्मितां विश्वकर्मणा । प्रविवेश पुरीं लड़कां ससीतो राक्षसेश्वर:
বিশ্বকৰ্মাই নিৰ্মিত, প্ৰাচীৰ আৰু পৰিখাৰে দুৰ্গম সেই লংকা-নগৰীত ৰাক্ষসেশ্বৰ ৰাৱণ সীতাসহ প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 13
एवं हतायां वैदेह्यां रामो हत्वा महामृगम् । निवृत्तों ददृशे धीमान् भ्रातरं लक्ष्मणं तथा
এইদৰে বৈদেহী হৃত হোৱাৰ পাছত, মহামৃগক বধ কৰি বুদ্ধিমান ৰাম উভতি আহিল; উভতি আহোঁতে তেওঁ ভ্ৰাতা লক্ষ্মণকো দেখিলে।
Verse 14
कथमुत्सृज्य वैदेहीं वने राक्षससेविते । इति त॑ भ्रातरं दृष्टवा प्राप्तोड्सीति व्यगर्हयत्
ভ্ৰাতাক তাত উপস্থিত হোৱা দেখি শ্ৰীৰামে তিৰস্কাৰ কৰি ক’লে—“লক্ষ্মণ! ৰাক্ষস-সেৱিত এই অৰণ্যত বৈদেহীক একেলগে এৰি তুমি ইয়ালৈ কেনেকৈ আহিলা?”
Verse 15
मृगरूपधरेणाथ रक्षसा सो5पकर्षणम् | भ्रातुरागमनं चैव चिन्तयन् पर्यतप्यत
“মৃগৰূপ ধৰা ৰাক্ষসে মোক আশ্ৰমৰ পৰা দূৰলৈ টানি নিলে, আৰু ভ্ৰাতাও আশ্ৰম অৰক্ষিত ৰাখি মোৰ পিছু আহিল”—এনে ভাবি শ্ৰীৰামচন্দ্ৰ অন্তৰে অন্তৰে দগ্ধ হ’ল।
Verse 16
गर्हयन्नेव रामस्तु त्वरितस्तं समासदत् । अपि जीवति वैदेही नेति पश्यामि लक्ष्मण
লক্ষ্মণক তিৰস্কাৰ কৰোঁতেই শ্ৰীৰাম ত্বৰিতে তেওঁৰ ওচৰলৈ গৈ ক’লে—“লক্ষ্মণ! বৈদেহী জীয়াই আছে নে নাই—মই চাবই লাগিব।”
Verse 17
तस्य तत् सर्वमाचख्यौ सीताया लक्ष्मणो वच: । यदुक्तवत्यसदृशं वैदेही पश्चिमं वच:,तब लक्ष्मणने सीताकी वे सारी अनुचित एवं आक्षेपपूर्ण बातें, जिन्हें उन्होंने अन्तमें कहा था, कह सुनायीं
তেতিয়া লক্ষ্মণে সীতাই কোৱা সকলো কথা জনালে—বিশেষকৈ বৈদেহীৰ অন্তিম বাক্যসমূহ, যিবোৰ আছিল অনুচিত আৰু অভিযোগভৰা।
Verse 18
दहामानेन तु हृदा रामो5भ्यपतदाश्रमम् | स ददर्श तदा गृध्र॑ं निहतं पर्वतोपमम्
শোকাগ্নিত দগ্ধ হৃদয়ে শ্ৰীৰাম ত্বৰিতে আশ্ৰমৰ দিশে ধাৱিত হ’ল। পথত তেওঁ পৰ্বতসম গৃধ্ৰৰাজ জটায়ুক আহত অৱস্থাত পৰি থকা দেখিলে।
Verse 19
राक्षसं शड़कमानस्तं विकृष्य बलवद् धनु: । अभ्यधावत काकुत्स्थस्ततस्तं सहलक्ष्मण:,लक्ष्मणसहित श्रीरामने उन्हें राक्षस समझकर अपने प्रबल धनुषको खींचा और उनपर धावा कर दिया
তাক ৰাক্ষস বুলি সন্দেহ কৰি কাকুৎস্থ শ্ৰীৰামে নিজৰ প্ৰবল ধনু শক্তিৰে টানি তাৰ ওপৰত বেগেৰে ধাৱা কৰিলে; তেতিয়া লক্ষ্মণো তেওঁৰ সৈতে আগবাঢ়িল।
Verse 20
स तावुवाच तेजस्वी सहितौ रामलक्ष्मणौ | गृध्रराजो5स्मि भद्र वां सखा दशरथस्य वै
তেতিয়া তেজস্বী জটায়ুৱে একেলগে থকা ৰাম-লক্ষ্মণক ক’লে—“তোমালোক দুয়োৰে মঙ্গল হওক। মই গৃধ্ৰৰাজ জটায়ু; আৰু সঁচাকৈয়ে মই ৰজা দশৰথৰ বন্ধু।”
Verse 21
तस्य तद् वचन श्रुत्वा संगृहा धनुषी शुभे । को<यं पितरमस्माकं नाम्ना$5हेत्यूचतुश्न तो
তাৰ কথা শুনি দুয়োজনে নিজৰ সুন্দৰ ধনু হাতত লৈ সাৱধান হ’ল। তাৰ পাছত পৰস্পৰে ক’লে—“এইজন কোন, যিয়ে আমাৰ পিতাৰ নাম লৈ পৰিচয় দিছে?”
Verse 22
ततो ददृशतुस्तौ त॑ छिन्नपक्षद्धयं खगम् । तयो: शशंस गृध्रस्तु सीतार्थे रावणाद् वधम्
তাৰ পাছত তেওঁলোকে ওচৰলৈ গৈ দুয়োটা পাখি কটা সেই পক্ষীক দেখিলে। তেতিয়া গৃধ্ৰটোৱে ক’লে—সীতাৰ কাৰণে ৰাৱণৰ সৈতে যুদ্ধ কৰোঁতে ৰাৱণৰ হাতত মই ভীষণভাৱে আহত হ’লোঁ।
Verse 23
अपृच्छद् राघवो गृध्र॑ं रावण: कां दिशं गत: । तस्य गृध्र: शिर:कम्पैराचचक्षे ममार च
ৰাঘৱ শ্ৰীৰামে গৃধ্ৰক সুধিলে—“ৰাৱণ কোন দিশলৈ গ’ল?” গৃধ্ৰটোৱে মূৰ জোকাৰি দক্ষিণ দিশ দেখুৱালে, আৰু তাৰ পাছত প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 24
दक्षिणामिति काकुत्स्थो विदित्वास्य तदिल्
তেওঁৰ সংকেত অনুসৰি দক্ষিণ দিশ বুজি কাকুৎস্থ শ্ৰীৰামচন্দ্ৰই পিতাৰ বন্ধু জটায়ুক সন্মান জনাই বিধিপূৰ্বক তেওঁৰ অন্ত্যেষ্টি-সংস্কাৰ সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 25
ततो दृष्टवा55श्रमपदं व्यपविद्धबृूसीमठम् । विध्वस्तकलशं शून्यं गोमायुशतसंकुलम्
তাৰপিছত আশ্ৰমস্থানত উপস্থিত হৈ তেওঁ দেখিলে—কুশৰ আসন বাহিৰলৈ পেলাই দিয়া, কুটীৰ ধ্বংসপ্ৰায়, স্থান শূন্য, কলহ ভাঙি পৰি আছে, আৰু সমগ্ৰ আশ্ৰম শত শত শিয়ালেৰে ভৰি আছে।
Verse 26
दुःखशोकसमाविष्टौ वैदेहीहरणार्दितौ । जम्मतुर्दण्डकारण्यं दक्षिणेन परंतपौ
বৈদেহী সীতাৰ অপহৰণে দুয়ো ভ্ৰাতা দুঃখ-শোকত আচ্ছন্ন হ’ল। তথাপি শত্রু-সন্তাপক শ্ৰীৰাম আৰু লক্ষ্মণ দণ্ডকাৰণ্যৰ পৰা দক্ষিণ দিশলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 27
वने महति तस्मिंस्तु राम: सौमित्रिणा सह । ददर्श मृगयूथानि द्रवमाणानि सर्वश:,उस विशाल वनमें लक्ष्मणसहित श्रीरामने देखा कि मृगोंके झुंड सब ओर भाग रहे हैं
সেই বিশাল বনত সৌমিত্ৰি লক্ষ্মণৰ সৈতে শ্ৰীৰামে দেখিলে—মৃগৰ জাকবোৰ সকলো দিশে দৌৰি পলাইছে।
Verse 28
शब्दं च घोर सत्त्वानां दावाग्नेरिव वर्धत: । अपश्येतां मुहूर्ताच्च कबन्ध॑ घोरदर्शनम्
ঘোৰ সত্ত্বসমূহৰ ভয়ংকৰ শব্দ দাৱানলৰ গর্জনৰ দৰে বাঢ়ি উঠিল। অলপ সময়ৰ ভিতৰতে সেই দুয়ো জনে সন্মুখত অতি ভয়ালদৰ্শন ‘কবন্ধ’ক দেখিলে।
Verse 29
मेघपर्वतसंकाशं शालस्कन्धं महाभुजम् । उरोगतविशालाक्षं महोदरमहामुखम्
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—সেইজন মেঘ-শ্যাম, পৰ্বতৰ দৰে বিশালকায় দেখা গৈছিল। শাল গছৰ কাণ্ডৰ দৰে তাৰ কান্ধ, আৰু বাহু আছিল অতি বৃহৎ। প্ৰশস্ত বক্ষত দুটা ডাঙৰ চকু দীপ্তি ছটিয়াই আছিল, আৰু দীঘল উদৰত এটা মহামুখ স্পষ্ট দেখা গৈছিল।
Verse 30
यदृच्छयाथ तद् रक्ष: करे जग्राह लक्ष्मणम् | विषादमगमत् सद्यः सौमित्रिरथ भारत,वह एक राक्षस था। उसने सहसा आकर लक्ष्मणका एक हाथ पकड़ लिया। भारत! यह देख सुमित्रानन्दन लक्ष्मण तत्काल बहुत दुःखी हो गये
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—তেতিয়া যাদৃচ্ছিকভাৱে সেই ৰাক্ষসে লক্ষ্মণৰ হাত ধৰি পেলালে। হে ভাৰত! এই দৃশ্য দেখি সুমিত্ৰানন্দন সৌমিত্ৰি (লক্ষ্মণ) তৎক্ষণাৎ গভীৰ বিষাদত নিমজ্জিত হ’ল।
Verse 31
स राममभिसस्प्रेक्ष्य कृष्पते येन तन्मुखम् । विषण्ण श्चाब्रवीद् रामं पश्यावस्थामिमां मम
যিদিশে সেই ৰাক্ষসৰ মুখ আছিল, সেই দিশেই তেওঁ টানি নিয়া হৈছিল। তেতিয়া ৰামলৈ চাই, অতি বিষণ্ণ হৈ ক’লে—“ভাই! চোৱা, মোৰ কি অৱস্থা হৈছে!”
Verse 32
हरणं चैव वैदेहाा मम चायमुपप्लव: । राज्यभ्रंशश्ष भवतसस््तातस्य मरणं तथा
“বিদেহকুমাৰীৰ অপহৰণ, আৰু মোৰ ওপৰত এই অকাল বিপদ; আপোনাৰ ৰাজ্যচ্যুতি আৰু বনবাস; আৰু তদ্ৰূপ পিতাৰ মৃত্যু—এইদৰে দুৰ্ভাগ্যৰ ওপৰত দুৰ্ভাগ্য অবিচ্ছিন্নভাৱে আহি পৰিছে।”
Verse 33
नाहं त्वां सह वैदेहा समेतं कोसलागतम् । द्रक्ष्यामि पृथिवीराज्ये पितृपैतामहे स्थितम्
“মোৰ বোধ হয়, আপুনি বৈদেহীক লগত লৈ কোসল (অযোধ্যা)লৈ উভতি আহি, পিতৃ-পৈতামহ পৰম্পৰাৰে প্ৰাপ্ত এই পৃথিৱীৰাজ্যত প্ৰতিষ্ঠিত হ’লে, তেতিয়া মই আপোনাৰ দৰ্শন নাপাম।”
Verse 34
द्रक्ष्यन्त्यार्यस्थ धन््या ये कुशलाजशमीदलै: । अभिषिक्तस्य वदनं सोम॑ शान्तघनं यथा
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—কুশ, লাজা আৰু শমীপত্ৰ আদিৰে ৰাজাভিষেকৰ সময়ত যিসকলে তোমাৰ মুখদৰ্শন কৰিব, তেওঁলোক ধন্য। অভিষিক্ত অৱস্থাত তোমাৰ মুখ শৰত্কালৰ মেঘমুক্ত চন্দ্ৰৰ দৰে—শান্ত, নিৰ্মল আৰু দীপ্তিময়—মনোহৰ হৈ উঠিব।
Verse 35
एवं बहुविधं धीमान् विललाप स लक्ष्मण: । तमुवाचाथ काकुत्स्थ: सम्भ्रमेष्वप्यसम्भ्रम:
এইদৰে বুদ্ধিমান লক্ষ্মণে নানা প্ৰকাৰে বিলাপ কৰিবলৈ ধৰিলে। তেতিয়া কাকুৎস্থ ৰাম—আতুৰতাৰ মাজতো অচঞ্চল—সংযত বিবেকেৰে তেওঁক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 36
मा विषीद नरव्याप्र नैष कश्रिन्मयि स्थिते | छिन्ध्यस्य दक्षिणं बाहुं छिन्न: सव्यो मया भुज:
হে নৰব্যাঘ্ৰ, বিষাদ নকৰিবা। মই থাকোঁতে এই ৰাক্ষস একো নহয়; সি তোমাক হানি কৰিব নোৱাৰে। তুমি তাৰ সোঁ বাহু কাটি দিয়া—বাওঁ ভুজা মই ইতিমধ্যে ছিন্ন কৰিছোঁ।
Verse 37
इत्येवं वदता तस्य भुजो रामेण पातित: । खड्गेन भृशतीक्ष्णेन निकृत्तस्तिलकाण्डवत्,इस प्रकार कहते हुए श्रीरामचन्द्रजीने अत्यन्त तीखी तलवारसे उस राक्षसकी एक बाँह तिलके पौधेकी तरह काट गिरायी
এইদৰে ক’বলৈ ধৰোঁতেই ৰামে অতি তীক্ষ্ণ খড়্গেৰে সেই ৰাক্ষসৰ ভুজা কাটি পেলালে; তিলক গছৰ কাণ্ড কাটি পেলোৱাৰ দৰে সি মাটিত পৰি গ’ল।
Verse 38
ततो<सस््य दक्षिणं बाहु खड्गेनाजध्निवान् बली । सौमित्रिरपि सम्प्रेक्ष्य भ्रातरं राघवं स्थितम्
তাৰ পিছত বলবান সৌমিত্ৰি লক্ষ্মণেও নিজৰ খড়্গেৰে তাৰ সোঁ বাহু কাটি পেলালে। ভ্ৰাতা ৰাঘৱক অচঞ্চলভাৱে থিয় হৈ থকা দেখি লক্ষ্মণে পাছত তাৰ পাৰ্শ্বত প্ৰবল আঘাত কৰিলে; তেতিয়া মহাৰাক্ষস কবন্ধ প্ৰাণশূন্য হৈ পৃথিৱীত লুটাই পৰিল।
Verse 39
पुनर्जघान पाश्चे वै तद् रक्षो लक्ष्मणो भृशम् | गतासुरपतद् भूमौ कबन्ध: सुमहांस्तत:
তেতিয়া সুমিত্ৰানন্দন লক্ষ্মণে সেই ৰাক্ষসক পিছফালৰ পৰা পুনৰ অতি প্ৰবল বেগে আঘাত কৰিলে। প্ৰাণশূন্য হৈ সেই মহাকায় কবন্ধ ভূমিত লুটি পৰিল।
Verse 40
0/.. ५ ५ ० ७७/:2 ५ ५ ४:८2. अप न्न्ध् | (हि 7] तस्य देहाद् विनि:सृत्य पुरुषो दिव्यदर्शन: । ददृशे दिवमास्थाय दिवि सूर्य इव ज्वलन्
তাৰ পাছত তাৰ দেহৰ পৰা এক দিব্যদৰ্শন পুৰুষ ওলাই আহিল। সি আকাশত স্থিত হৈ স্বৰ্গত সূৰ্যৰ দৰে জ্বলি উঠি দেখা দিলে।
Verse 41
पप्रच्छ रामस्तं वाग्मी कस्त्वं प्रब्रूहि पृच्छत: । कामया किमिदं चित्रमाश्चर्य प्रतिभाति मे
তেতিয়া বাক্পটু ৰামে তাক সুধিলে—“তুমি কোন? মই সুধিছোঁ, তোমাৰ পৰিচয় কোৱা। এই ঘটনা মোৰ দৃষ্টিত অতি বিচিত্ৰ আৰু আশ্চৰ্যজনক যেন লাগিছে।”
Verse 42
तस्याचचक्षे गन्धर्वो विश्वावसुरहं नूप । प्राप्तो ब्राह्मणशापेन योनिं राक्षससेविताम्
তেতিয়া সেই গন্ধৰ্বই ক’লে—“ৰাজন! মই বিশ্বাৱসু নামৰ গন্ধৰ্ব। এজন ব্ৰাহ্মণৰ শাপত মই ৰাক্ষসসেৱিত এই যোনিত পতিত হৈছোঁ। লংকাৰ নিবাসী ৰাৱণে তোমাৰ পত্নী সীতাক হৰণ কৰিছে। তুমি বানৰরাজ সুগ্ৰীৱৰ ওচৰলৈ যোৱা; সি তোমাক সহায় কৰিব।”
Verse 43
रावणेन हृता सीता राज्ञा लड़काधिवासिना । सुग्रीवमभिगच्छस्व स ते साहां करिष्यति
লংকাৰ নিবাসী ৰজা ৰাৱণে সীতাক হৰণ কৰিছে। তুমি সুগ্ৰীৱৰ ওচৰলৈ যোৱা; সি তোমাক সহায় কৰিব।
Verse 44
एषा पम्पा शिवजला हंसकारण्डवायुता । ऋष्यमूकस्य शैलस्य संनिकर्षे तटाकिनी
এইয়া পম্পা সৰোবৰ—পবিত্ৰ আৰু মঙ্গলময় জলেৰে পৰিপূৰ্ণ, হাঁস আৰু কাৰণ্ডৱ আদি পক্ষীৰ কলৰৱে মুখৰ। এই সৰোবৰ ঋষ্যমূক পৰ্বতৰ একেবাৰে সন্নিকটে অৱস্থিত।
Verse 45
वसते तत्र सुग्रीवश्चतुर्भि: सचिवै: सह । भ्राता वानरराजस्य वालिनो हेममालिन:,“वहीं अपने चार मन्त्रियोंके साथ सुवर्णमालाधारी वानरराज वालीके भाई सुमग्रीव निवास करते हैं
সেই ঠাইতে সুগ্ৰীৱে তেওঁৰ চাৰিজন মন্ত্ৰীৰ সৈতে বাস কৰে—সোণালী মালাধাৰী বানৰরাজ বালীৰ ভ্ৰাতা তেওঁ।
Verse 46
तेन त्वं सह संगम्य दुःखमूलं निवेदय । समानशीलो भवत: साहाय्यं स करिष्यति,“उनसे मिलकर आप अपने दुःखका कारण बताइये। उनका शील-स्वभाव आपके ही समान है। वे निश्चय ही आपकी सहायता करेंगे
তেওঁৰ সৈতে সাক্ষাৎ কৰি তোমাৰ দুখৰ মূল কাৰণ নিবেদন কৰা। তেওঁৰ শীল-স্বভাৱ তোমাৰ সদৃশ; তেওঁ নিশ্চয়েই তোমাক সহায় কৰিব।
Verse 47
एतावच्छक्यमस्माभिर््वक्तुं द्रष्टासि जानकीम् । ध्रुवं वानरराजस्य विदितो रावणालय:
মই কেৱল ইমানেই ক’ব পাৰোঁ—তুমি নিশ্চয়েই জানকীক দেখা পাবা। আৰু ধ্ৰুৱ যে বানৰরাজ সুগ্ৰীৱে ৰাৱণৰ নিবাসস্থলৰ সন্ধান জানে।
Verse 48
इत्युक्त्वान्तर्हितो दिव्य: पुरुष: स महाप्रभ: । विस्मयं जग्मतुश्नो भौ प्रवीरो रामलक्ष्मणौ
এইদৰে কৈ সেই মহাপ্ৰভাৱশালী দিব্য পুৰুষ তাতেই অন্তৰ্হিত হ’ল। তেওঁৰ দৰ্শন আৰু কথোপকথনে বীৰশ্ৰেষ্ঠ ৰাম আৰু লক্ষ্মণ—উভয়েই—গভীৰ বিস্ময়ত নিমজ্জিত হ’ল।
Verse 278
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत रामोपाख्यानपर्वमें मारीचवध तथा सीताहरणविषयक दो सौ अठद्धत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ অন্তৰ্গত ৰামোপাখ্যানপৰ্বত মাৰীচবধ আৰু সীতাহৰণ-বিষয়ক দুয়িশ আঠাত্তৰতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 279
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि कबन्धहनने एकोनाशीत्यधिकद्धिशततमो<5 ध्याय:
ইতি শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বত ৰামোপাখ্যানপৰ্বৰ অন্তৰ্গত কবন্ধবধ-বিষয়ক দুয়িশ ঊনআশিতম অধ্যায় সমাপ্ত।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns balancing ascetic intensity and bodily limits against an urgent relational duty: whether Sāvitrī should moderate her severe vow and accept separation, or uphold her resolve and remain physically present with Satyavān as the foretold time nears.
The chapter emphasizes that ethical agency operates through disciplined intention (vyavasāya/saṅkalpa): a vow is sustained not by impulse but by conscious commitment, supported by orderly ritual practice and vigilant attention to time and responsibility.
No explicit phalaśruti is stated in this chapter; the meta-function is implicit—presenting Sāvitrī’s conduct as an instructive model of vrata, deference, and apramāda within a dharma-centered narrative frame.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.