Adhyaya 269
मārkaṇḍeya-ukta yuddha-vyūha-pratyavyūhaḥ (Battle Formations and Countermeasures in the Rāmopākhyāna)
Upa-parva: Mārkaṇḍeya-samvāda / Rāmopākhyāna (embedded heroic exemplum)
Mārkaṇḍeya describes the approach of multiple groups aligned with Rāvaṇa, including concealed and nocturnal hostile beings. Vibhīṣaṇa, characterized as knowledgeable in countering concealment, neutralizes the advantage of invisibility, enabling allied forces to strike effectively. Rāvaṇa, unable to tolerate the setback, advances with support and arranges a named formation; Rāma exits to meet him and establishes a counter-formation explicitly framed as a disciplined tactical response. The chapter then enumerates paired engagements: Rāma confronts Rāvaṇa; Lakṣmaṇa confronts Indrajit; Vibhīṣaṇa and Prahasta exchange volleys; and allied leaders (including Sugrīva and others) match opponents according to perceived threat. The battle intensifies into a wide-scale collision likened to primordial deity–anti-deity conflict, culminating in the convergence of powerful weapons that is said to distress the three worlds—an epic register underscoring the magnitude of the encounter.
Chapter Arc: जयद्रथ के वचनों को सुनते ही द्रौपदी का मुख क्रोध से दहक उठता है—लाल नेत्र, तनी भौंहें, और अपमान के विरुद्ध उठती हुई वाणी। → द्रौपदी जयद्रथ को मूढ़ और पापी कहकर धिक्कारती है—वह बताती है कि सज्जन तपस्वी और विद्वानों का आदर करते हैं, पर ‘श्वनर’ समान दुष्ट जन उनका उपहास करते हैं। जयद्रथ प्रत्युत्तर में स्वीकार करता है कि पाण्डव महाबली हैं, पर फिर भी भय दिखाकर द्रौपदी को वश में करने का दुस्साहस करता है। → द्रौपदी सत्य-प्रतिज्ञा का तेज प्रकट करती है—अपने पतियों के प्रति मन से भी अतिक्रमण न करने की शपथ के बल पर वह घोषणा करती है कि पाण्डव जयद्रथ को घसीटते हुए देखेगी; उसी क्षण जयद्रथ उसे वस्त्र के ऊपरी भाग से पकड़कर खींचता है, पर द्रौपदी के प्रतिरोध से वह ‘कटी जड़ वाले वृक्ष’ की भाँति गिर पड़ता है। → धौम्य ऋषि जयद्रथ को क्षत्रिय-धर्म की मर्यादा स्मरण कराते हैं—अविजित महारथियों के रहते स्त्री-अपहरण और बल-प्रयोग अधर्म है; वे चेताते हैं कि पाण्डवों (धर्मराज के अग्रणी) के सामने पड़कर वह अपने पाप का फल अवश्य पाएगा। → धौम्य पदातियों के बीच द्रौपदी के पीछे-पीछे चल पड़ते हैं—आगामी प्रतिशोध और पाण्डवों से जयद्रथ का सामना निकट आता है।
Shlokas
Verse 1
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! जयद्रथकी बात सुनकर द्रौपदीका सुन्दर मुख क्रोधसे तमतमा उठा, आँखें लाल हो गयीं, भौंहें टेढी होकर तन गयीं और उसने सौवीरराज जयद्रथको फटकारकर पुनः इस प्रकार कहा--,इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि द्रौपदीहरणपर्वणि अष्टषष्ट्यधिकद्धिशततमो< ध्याय: ।।
বৈশম্পায়নে ক’লে—“জনমেজয়! জয়দ্ৰথৰ কথা শুনি দ্ৰৌপদীৰ সুন্দৰ মুখ ক্ৰোধত ৰঙা হৈ উঠিল; চকু লাল হ’ল, ভ্ৰূ কুটিল হৈ টান টান হ’ল। তাই সৌবীৰৰাজ জয়দ্ৰথক ধমকি পুনৰ এইদৰে ক’লে।”
Verse 2
यशस्विनस्तीक्षणविषान् महारथा- नभिन्रुवन् मूढ न लज्जसे कथम् | महेन्द्रकल्पान् निरतान् स्वकर्मसु स्थितान् समूहेष्वपि यक्षरक्षसाम्
“অ’ মূঢ়! তই কেনেকৈ লাজ নাপাও? মোৰ স্বামী পাণ্ডৱসকল যশস্বী, মহাবলী, মহাৰথী—মহেন্দ্ৰসম পৰাক্ৰমী, নিজৰ ধৰ্মকর্মত স্থিত, আৰু যক্ষ-ৰাক্ষসৰ সমূহৰ মাজতো অচল হৈ যুদ্ধ কৰিবলৈ সক্ষম। তেওঁলোকৰ ক্ৰোধ তীক্ষ্ণ বিষধৰ সাপৰ দৰে ভয়ংকৰ; তেওঁলোকৰ মানৰ বিৰুদ্ধে এনেকুৱা হীন কথা ক’লে তোৰ লাজ কেনেকৈ নাহে?”
Verse 3
न किंचिदीड्यं प्रवदन्ति पाप॑ वनेचरं वा गृहमेधिनं वा । तपस्विनं सम्परिपूर्णविद्यं भषन्ति हैवं श्वनरा: सुवीर
বৈশম্পায়নে ক’লে—দুষ্ট লোকে কেতিয়াও প্ৰশংসনীয় কথা নকয়। বনবাসী হওক বা গৃহস্থ—যদি তেওঁ তপস্বী আৰু বিদ্যাত পৰিপূৰ্ণ হয়, তেন্তে সজ্জনে তেওঁক অনুচিত বাক্য নকয়। হে বীৰ! মানুহৰ মাজত যিসকল কুকুৰসদৃশ, সিহঁতেই এনেদৰে ভুকি উঠে—যেনেকৈ তুমি ভুকিছা।
Verse 4
अहं तु मन्ये तव नास्ति कश्रि- देतादशे क्षत्रियसंनिवेशे । यस्त्वाद्य पातालमुखे पतन्तं पाणोौ गृहीत्वा प्रतिसंहरेत
বৈশম্পায়নে ক’লে—মোৰ মনে হয়, এই ক্ষত্ৰিয়সমাবেশত তোমাৰ সত্য হিতৈষী কোনো নাই; আজি তুমি পাতাল-মুখৰ ফালে পৰি যোৱা সময়ত তোমাৰ হাত ধৰি তোমাক টানি উভতাই আনিব পৰা স্বজনো নাই।
Verse 5
नागं प्रभिन्नं गिरिकूटकल्प- मुपत्यकां हैमवरतीं चरन्तम् । दण्डीव यूथादपसे धसि त्वं यो जेतुमाशंससि धर्मराजम्
হিমালয়ৰ উপত্যকাত বিচৰণ কৰা, পৰ্বতশিখৰসম বিশাল মদোন্মত্ত গজৰাজক—কেৱল দণ্ড হাতে লৈ—তাৰ ইউথৰ পৰা হঁকাই আঁতৰাবলৈ যিজনে চেষ্টা কৰে, তেনেকুৱাই তুমি; তেমনি তুমি ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰক জয় কৰিব বুলি আশা কৰিছা।
Verse 6
बाल्यात् प्रसुप्तस्य महाबलस्य सिंहस्य पक्ष्माणि मुखाल्लुनासि । पदा समाहत्य पलायमान: क्रुद्धं यदा द्रक्ष्य्सि भीमसेनम्
শিশুসুলভ মূৰ্খতাৰে তুমি নিজৰ গুহাত শুই থকা মহাবলী সিংহক পায়েৰে লাথি মাৰি তাৰ মুখৰ লোম উপুৰাইছা। কিন্তু যেতিয়া ক্ৰোধে জাগ্ৰত ভীমসেনক দেখিবা, তেতিয়াই তুমি তৎক্ষণাৎ পলাই যাবা।
Verse 7
महाबल घोरतर प्रवृद्धं जातं हरिं पर्वतकन्दरेषु । प्रसुप्तमुग्रं प्रपदेन हंसि यः क्रुद्धमायोत्स्यसि जिष्णुमुग्रम्ू
যদি তুমি ক্ৰোধে ভৰা ভয়ংকৰ যোদ্ধা অৰ্জুনৰ সৈতে যুঁজিবলৈ বিচাৰিছা, তেন্তে জানি থোৱা—তুমি পৰ্বতৰ কন্দৰাত জন্মি তাতেই ডাঙৰ হোৱা, অতি ঘোৰ আৰু মহাবলী, শুই থকা উগ্ৰ সিংহক পায়েৰে ঠেলি দিছা; সি ক্ৰোধে জাগিলে, সেই উগ্ৰ জিষ্ণুক প্ৰতিহত কৰা অসম্ভৱ হ’ব।
Verse 8
कृष्णोरगौ तीक्ष्णमुखौ द्विजिह्नौ मत्त: पदा55क्रामसि पुच्छदेशे । यः पाण्डवाभ्यां पुरुषोत्तमाभ्यां जघन्यजाशभ्यां प्रयुयुत्ससे त्वम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—যদি তুমি সঁচাকৈ সেই দুজন যুৱ পাণ্ডৱ—শ্ৰেষ্ঠ পুৰুষ—ৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিছা, তেন্তে জানি থোৱা: দৰ্পত মত্ত হৈ তুমি যেন বিষে ভৰা, তীক্ষ্ণমুখ, দ্বিজিহ্বা দুটা ক’লা সাপৰ লেজৰ আগত ভৰি দি মচি দিছা; এনে উচটনি সোনকালে ঘাতক পৰিণাম আনে।
Verse 9
यथा च वेणु: कदली नलो वा फलन्त्यभावाय न भूतये55त्मन: । तथैव मां तै: परिरक्ष्यमाणा- मादास्यसे कर्कटकीव गर्भम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—যেনেকৈ বাঁহ, কলগছ আৰু নল নিজৰ উন্নতিৰ বাবে নহয়, নিজৰ বিনাশৰ বাবেই ফল ধৰে; আৰু যেনেকৈ কাঁকুৰীৰ মাদি ডিম বহন কৰি নিজৰ মৃত্যুৰ কাৰণ ডাকে—তেনেকৈ পাণ্ডৱসকলে সদায় ৰক্ষা কৰা মই দ্ৰৌপদীক হৰণ কৰিবলৈ গৈ তুমি নিজৰেই ধ্বংস আহ্বান কৰিছা।
Verse 10
जयद्रथ उवाच जानामि कृष्णे विदितं ममैतद् यथाविधास्ते नरदेवपुत्रा: । न त्वेवमेतेन विभीषणेन शक्या वयं त्रासयितुं त्वयाद्य
জয়দ্ৰথে ক’লে—কৃষ্ণে! মই জানো; তোমাৰ সেই ৰাজকুমাৰ স্বামীবিলাক কেনেকুৱা, সেয়া মোৰ ভালদৰে বিদিত। কিন্তু আজি এনেকুৱা ভয় দেখুৱাই তুমি আমাক ত্ৰাসিত কৰিব নোৱাৰিবা।
Verse 11
वयं पुन: सप्तदशेषु कृष्णे कुलेषु सर्वेडनवमेषु जाता: । षड्भ्यो गुणेभ्यो5भ्यधिका विहीनान् मन्यामहे द्रौपदि पाण्डुपुत्रान्
জয়দ্ৰথে ক’লে—কৃষ্ণে! আমি সকলোৱে শ্ৰেষ্ঠ কুলত জন্ম লৈছোঁ; সেই কুলসমূহক সতৰ কুলৰ ভিতৰত গণনা কৰা হয়। তদুপৰি ছয় গুণত আমি অধিক বুলি ভাবি, দ্ৰৌপদী, পাণ্ডুপুত্ৰসকলক আমি নিজৰ তুলনাত হীন মনে কৰোঁ।
Verse 12
सा क्षिप्रमातिष्ठ गजं रथं वा न वाक्यमात्रेण वयं हि शक््या: । आशंस वा त्वं कृपणं वदन्ती सौवीरराजस्य पुन: प्रसादम्
জয়দ্ৰথে ক’লে—সোনকালে মোৰ হাতী বা ৰথত উঠা; কেৱল কথামাত্ৰে আমাক ৰোধ কৰিব নোৱাৰিবা। নতুবা, কৃষ্ণে, পাণ্ডৱসকল পৰাজিত হ’লে তুমি দীন স্বৰে বিলাপ কৰি সৌবীৰৰাজৰ ওচৰত পুনৰ অনুগ্ৰহ ভিক্ষা কৰিব লাগিব।
Verse 13
द्रौपहुुवाच महाबला किंच्विह दुर्बलेव सौवीरराजस्य मताहमस्मि । नाहं प्रमाथादिह सम्प्रतीता सौवीरराजं कृपणं वदेयम्
দ্ৰৌপদী ক’লে—মই মহাবলৱতী হৈয়ো ইয়াত সৌবীৰৰাজৰ দৃষ্টিত যেন দুৰ্বলা বুলিয়েই প্ৰতীয়মান হওঁ। কোনো দোষ বা অসাৱধানতাৰ বাবে মই এই অৱস্থালৈ অহা নাই; সেয়ে বলপূৰ্বক কৰিলেও মই সৌবীৰৰাজক উদ্দেশ কৰি দীন, আত্মঅৱমাননাকৰ কথা কেতিয়াও নকওঁ।
Verse 14
यस्या हि कृष्णौ पदवीं चरेतां समास्थितावेकरथे समेतौ । इन्द्रोडपि तां नापहरेत् कथंचि- न्मनुष्यमात्र: कृपण: कुतोडन्य:
যাৰ সন্ধানত একে ৰথত একত্ৰ হৈ কৃষ্ণ আৰু কিৰীটধাৰী অৰ্জুন ওলাই পৰে, সেই দ্ৰৌপদীক দেবৰাজ ইন্দ্ৰও কোনো উপায়ে হৰণ কৰিব নোৱাৰে; তেন্তে আন কোনো দীন-অক্ষম মানুহে কি কৰিব?
Verse 15
यदा किरीटी परवीरघाती निध्नन् रथस्थो द्विषतां मनांसि | मदन्तरे त्वद्ध्वजिनीं प्रवेष्टा कक्ष दहन्नग्निरिवोष्णगेषु
যেতিয়া কিৰীটধাৰী পৰবীৰঘাতী অৰ্জুন ৰথস্থ হৈ শত্রুপক্ষৰ মনোবল চূর্ণ কৰি মোৰ কাৰণে তোমাৰ সেনাত প্ৰৱেশ কৰিব, তেতিয়া গ্ৰীষ্মৰ অগ্নিয়ে শুকান ঘাঁহ-ঝোপ জ্বলাই দিয়া দৰে সি তোমাক আৰু তোমাৰ বাহিনীকে ভস্ম কৰি পেলাব।
Verse 16
जनार्दन: सान्धकवृष्णिवीरो महेष्वासा: केकयाश्नापि सर्वे | एते हि सर्वे मम राजपुत्रा: प्रह्ृष्टरूपा: पदवीं चरेयु:
অন্ধক-ৱৃষ্ণি বীৰসকলৰ সৈতে জনাৰ্দন কৃষ্ণ আৰু মহাধনুৰ্ধৰ সকলো কেকয় ৰাজপুত্ৰ—এওঁলোকেই মোৰ ৰক্ষক। আনন্দ-উৎসাহে ভৰপূৰ এই ৰাজপুত্ৰসকলে মোৰ পথ অনুসৰণ কৰি মোক বিচাৰিবলৈ ওলাই পৰিব।
Verse 17
मौर्वीविसृष्टा: स्तनयित्नुघोषा गाण्डीवमुक्तास्त्वतिवेगवन्त: । हस्तं समाहत्य धनंजयस्य भीमा: शब्दं घोरतरं नदन्ति
মৌৰ্বী (ধনুৰ্জ্যা)ৰ পৰা মুক্ত, বজ্ৰগর্জনৰ দৰে ধ্বনি তোলা, গাণ্ডীৱৰ পৰা ছুটোৱা অতিবেগী শৰসমূহ—ধনঞ্জয়ৰ হাতত আঘাত কৰি তাতোকৈও ঘোৰতৰ শব্দে গর্জে উঠে।
Verse 18
गाण्डीवमुक्तांश्न महाशरौघान् पतंगसड्घानिव शीघ्रवेगान् | यदा द्रष्टास्यर्जुनं वीर्यशालिनं तदा स्वबुद्धि प्रतिनिन्दितासि
যেতিয়া তুমি গাণ্ডীৱৰ পৰা মুক্ত হোৱা মহাবাণৰ প্ৰচণ্ড ধাৰাক উৰা পঙ্গপালৰ জাকৰ দৰে দ্ৰুত বেগে উৰি যোৱা দেখিবা, আৰু অদ্ভুত পৰাক্ৰমে দীপ্ত বীৰ অৰ্জুনৰ ওপৰত তোমাৰ দৃষ্টি পৰিব—তেতিয়া এই অন্যায় কৰ্ম স্মৰণ কৰি তুমি নিজ বুদ্ধিকেই ধিক্কাৰ দিবা।
Verse 19
सशड्खघोष: सतलत्रघोषो गाण्डीवधन्वा मुहुरुद्वहंश्व । यदा शरानर्पयिता तवोरसि तदा मनस्ते किमिवाभविष्यत्
যেতিয়া গাণ্ডীৱধাৰী অৰ্জুন শঙ্খধ্বনিৰ গর্জন আৰু অস্ত্ৰ-সজ্জাৰ ঝংকাৰ তুলতে তুলতে আগবাঢ়ি, বাৰে বাৰে শৰ উচলাই নিক্ষেপ কৰি সিহঁতক তোমাৰ বক্ষত গাঁথি দিব—তেতিয়া তোমাৰ মন কিদৰে হ’ব? এইটোও ভাবি চা।
Verse 20
गदाहस्तं भीममभिद्रवन्तं माद्रीपुत्रौ सम्पतन्तौ दिशश्व । अमर्षजं क्रोधविषं वमन्तौ दृष्टवा चिरं तापमुपैष्यसेड्धम
হে নীচ! যেতিয়া গদা হাতে ভীমসেন ধাৱি আহিব, আৰু মাদ্ৰীপুত্ৰ নকুল-সহদেৱ আহত গৌৰৱজাত ক্ৰোধৰ বিষ উগলি সকলো দিশৰ পৰা ঝাঁপাই পৰিব—তেতিয়া তেওঁলোকক দেখিমাত্ৰেই তুমি দীৰ্ঘকাল দুখ-দাহত দগ্ধ হ’বা।
Verse 21
यथा वाहं नातिचरे कथंचित् पतीन् महाहान् मनसापि जातु | तेनाद्य सत्येन वशीकृतं त्वां द्रष्टास्मि पार्थ: परिकृष्पममाणम्
যদি মই কেতিয়াও কোনোভাবে—মনতোও—মোৰ পৰম পূজনীয়, মহাভাগ্যবান স্বামীসকলক অতিক্ৰম নকৰা হৈ থাকোঁ, তেন্তে আজ সেই সত্যৰ বলত মই দেখিম: পাৰ্থ (পাণ্ডৱ) তোমাক বশ কৰি জয় কৰি মাটিত টানি লৈ গৈছে।
Verse 22
न सम्शभ्रमं गन्तुमहं हि शक्ष्ये त्वया नृशंसेन विकृष्यमाणा । समागताहं हि कुरुप्रवीरै: पुनर्वनं काम्यकमागतास्मि
হে নিষ্ঠুৰ! তুমি যদি বলপূৰ্বক মোক টানি লৈ যোৱা, তথাপিও মই আতংক বা বিভ্ৰান্তিত নপৰোঁ। কিয়নো মই শীঘ্ৰেই কুৰুবীৰসকল—মোৰ স্বামী আৰু পাণ্ডৱ যোদ্ধাসকল—ৰ সৈতে মিলিত হ’ম; আৰু তাৰ পিছত পুনৰ এই কাম্যক বনলৈ ঘূৰি আহি বাস কৰিম।
Verse 23
वैशम्पायन उवाच सा ताननुप्रेक्ष्य विशालनेत्रा जिघृक्षमाणानवभर्त्सयन्ती । प्रोवाच मा मा स्पृशतेति भीता धौम्यं प्रचुक्रोश पुरोहितं सा
বৈশম্পায়নে ক’লে—তাক ধৰিবলৈ উদ্যত লোকসকলক দেখি বিশালনয়না দ্ৰৌপদীয়ে তেওঁলোকক ধমকি দি ভয়তে ক’লে, “নাই, নাই—মোক স্পৰ্শ নকৰিবা!” তাৰ পাছত তাই নিজৰ কুলপুৰোহিত ধৌম্য মুনিক জোৰেৰে মাতিলে।
Verse 24
जग्राह तामुत्तरवस्त्रदेशे जयद्रथस्तं समवाक्षिपत् सा | तया समाक्षिप्ततनु: स पाप: पपात शाखीव निकृत्तमूल:
জয়দ্ৰথে তাইৰ ওপৰ কাপোৰৰ কাষ ধৰি টানিলে; দ্ৰৌপদীয়ে পাল্টা ধাক্কা মাৰি তাক আঁতৰাই পেলালে। সেই ধাক্কাত সেই পাপী জন শিকড় কটা গছৰ দৰে মাটিত ঢলি পৰিল।
Verse 25
इतनेमें ही जयद्रथने आगे बढ़कर द्रौपदीकी ओढ़नीका छोर पकड़ लिया, परंतु द्रौपदीने उसे जोरका धक्का दिया। उसका धक्का लगते ही पापी जयद्रथका शरीर जड़से कटे हुए वृक्षकी भाँति पृथ्वीपर गिर पड़ा ।।
তাৰ পাছত মহাবেগে তাইক পুনৰ ধৰি টানি নিলে; ৰাজকন্যা দ্ৰৌপদীয়ে বাৰে বাৰে দীঘল নিশ্বাস এৰিলে। কৃষ্ণাই ধৌম্য মুনিৰ পাদত প্ৰণাম কৰিলে; কিন্তু টানি নিয়া হোৱাত তাই বাধ্য হৈ জয়দ্ৰথৰ ৰথত উঠিল।
Verse 26
धौग्य उवाच नेयं शक्या त्वया नेतुमविजित्य महारथान् । धर्म क्षत्रस्य पौराणमवेक्षस्व जयद्रथ
ধৌম্য মুনিয়ে ক’লে—হে জয়দ্ৰথ! মহাৰথী পাণ্ডৱসকলক পৰাজিত নকৰাকৈ তুমি তাইক লৈ যাব নোৱাৰিবা। ক্ষত্ৰিয়ৰ প্ৰাচীন ধৰ্মলৈ চাওঁ; বিজয় নোহোৱাকৈ তোমাৰ কোনো অধিকাৰ নাই।
Verse 27
क्षुद्रे कृत्वा फल पापं त्वं प्राप्स्पसि न संशय: । आसाटद्य पाण्डवान् वीरान् धर्मराजपुरोगमान्,तू धर्मराज आदि वीर पाण्डवोंके सामने पड़नेपर इस खोटे कर्मका बुरा फल प्राप्त करेगा, इसमें संशय नहीं है
এই ক্ষুদ্ৰ আৰু পাপময় কৰ্মৰ ফল তুমি নিশ্চয়েই পাবা—ইয়াত সন্দেহ নাই। ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰ আগত থকা সেই বীৰ পাণ্ডৱসকলৰ সন্মুখীন হওঁ; তেওঁলোকৰ আগত পৰিলেই এই কুটিল কৰ্মৰ তিতা ফল তোমাৰ ওপৰত অৱশ্যম্ভাৱীভাৱে নামি আহিব।
Verse 28
वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा द्वियमाणां तां राजपुत्रीं यशस्विनीम् । अन्वगच्छत् तदा धौम्य: पदातिगणमध्यग:
বৈশম্পায়নে ক’লে—জনমেজয়! এইদৰে কৈ, টানি লৈ যোৱা সেই যশস্বিনী ৰাজকুমাৰীৰ পিছে-পিছে ধৌম্য মুনি তেতিয়া পদাতিকসকলৰ মাজেদি গৈ থাকিল।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to respond to concealed/irregular threats without abandoning regulated conduct: the narrative resolves it through a specialized countermeasure (removing concealment) followed by disciplined formation-based engagement rather than uncontrolled retaliation.
Order is a moral technology: leadership is shown as the capacity to translate danger into structured response—matching force with method, and maintaining collective protection through coordination rather than impulsive aggression.
No explicit phalaśruti appears in the provided verses; the meta-function is implicit—this episode serves as an exemplum within Mārkaṇḍeya’s narration, amplifying themes of disciplined leadership and the ethical management of conflict.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.