Adhyaya 267
Setubandha-Niścaya (Decision for the Causeway) and Vānara-Senā Saṃniveśa — Bridge Strategy and Alliance Consolidation
Upa-parva: Rāmopākhyāna (The Rama Narrative) — Embedded Exemplum within Āraṇyaka-parva
Mārkaṇḍeya describes the assembly of the vānara leadership around Rama, with numerous troop-commanders arriving under Sugrīva’s direction and the host forming an encampment likened to a sea in scale and sound. Rama and Lakṣmaṇa are portrayed as the central command presence as the force advances and reaches the ocean, where the practical problem of crossing becomes the strategic focus. In council, multiple proposals arise—jumping, boats, and makeshift floats—yet Rama rejects them as infeasible for the entire host and as tactically risky. He adopts a disciplined coercive posture by fasting on a kuśa-grass bed, compelling the ocean-deity to appear in a dream-vision and offer a lawful solution: employ Nala, a recognized artisan, whose thrown materials will be supported to form a stable bridge. Rama authorizes the setu-building, described with specific dimensions, and the ‘Nala-setu’ gains enduring fame. Vibhīṣaṇa then arrives with advisors; despite initial suspicion, Rama evaluates conduct and intent, accepts him, and consecrates him for rulership, after which the host crosses by the bridge, conducts forward operations near Laṅkā, identifies infiltrators, and dispatches Aṅgada as envoy to Rāvaṇa.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय को सुनाते हैं—अरण्य में द्रौपदी से शिबि-देश के राजकुमार कोटिकास्य का सामना होता है, और वह उससे संबोधन करने में संकोच भी करती है। → द्रौपदी स्पष्ट करती है कि वह अकेली है और स्वधर्म में स्थित रहते हुए भी विवश होकर बोल रही है; वह राजकुमार की पहचान (सुरथ-पुत्र, कोटिकास्य) बताकर संवाद को मर्यादा की सीमा में रखती है। → द्रौपदी अपना परिचय देती है—त्रुपद की पुत्री ‘कृष्णा’, पाँच पाण्डवों की पत्नी—और संकेत करती है कि वे रथश्रेष्ठ शीघ्र ही लौटेंगे; दिशाओं के अनुसार उनके आगमन/स्थिति का उल्लेख कर राजकुमार को सावधान करती है। → वह कोटिकास्य को अतिथि-धर्म का मार्ग दिखाती है—वाहनों से उतरकर सम्मानपूर्वक प्रतीक्षा करो; धर्मसुत युधिष्ठिर तुम्हें देखकर प्रसन्न होंगे—और स्वयं पर्णशाला में प्रवेश कर अतिथ्य की तैयारी का विचार करती है। → क्या कोटिकास्य द्रौपदी की मर्यादित चेतावनी मानकर अतिथि-भाव से ठहरेगा, या पाण्डवों के लौटने पर यह भेंट किसी संकट में बदलेगी?
Shlokas
Verse 1
#::732:.8 #::3::.7 () हि 2 7 षट्षष्ट्यधिकद्विशततमो< ध्याय: द्रौपदीका कोटिकास्यको उत्तर वैशम्पायन उवाच अथाब्रवीद् द्रौपदी राजपुत्री पृष्टा शिबीनां प्रवरेण तेन । अवेक्ष्य मन्दं प्रविमुच्य शाखां संगृह्लती कौशिकमुत्तरीयम्
বৈশম্পায়ন ক’লে—জনমেজয়! শিবিসকলৰ সেই শ্ৰেষ্ঠ বীৰে এইদৰে সুধিলে ৰাজকুমাৰী দ্ৰৌপদীয়ে ক’লে। তেওঁ লাজ-সংযত মন্দ দৃষ্টিৰে চাই কদম্বৰ ডাল এৰি, নিজৰ ৰেশমি উত্তৰীয় সামলি ধৰি তাক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 2
बुद्धयाभिजानामि नरेन्द्रपुत्र न मादृशी त्वामभिभाष्टमर्हति । न त्वेह वक्तास्ति तवेह वाक्य- मन्यो नरो वाप्यथवापि नारी
হে নৰেন্দ্ৰপুত্ৰ! বুদ্ধিৰে বিচাৰ কৰি মই স্পষ্টকৈ বুজোঁ—মোৰ দৰে পতিপৰায়ণা নাৰীয়ে তোমাৰ দৰে পৰপুৰুষৰ সৈতে কথোপকথন কৰা উচিত নহয়; কিন্তু ইয়াত তোমাৰ কথাৰ উত্তৰ দিব পৰা আন কোনো পুৰুষ বা নাৰী নাই।
Verse 3
एका हाहं सम्प्रति तेन वाचं ददामि वै भद्र निबोध चेदम् । अहं हारण्ये कथमेकमेका त्वामालपेयं निरता स्वधर्मे
হায়! এই মুহূর্তত মই ইয়াত একাই আছোঁ; সেয়ে পৰিস্থিতিৰ বাধ্যতাত তোমাৰ সৈতে কথা ক’বলগীয়া হৈছে। ভদ্ৰপুৰুষ, মোৰ কথালৈ মন দিয়া। মই মোৰ ধৰ্মপালনত নিষ্ঠাৱান। এই অৰণ্যত মই একা নাৰী, আৰু তুমি একা পুৰুষ—এনে অৱস্থাত মই কেনেকৈ যথোচিতভাৱে তোমাৰ সৈতে কথোপকথন কৰিব পাৰোঁ?
Verse 4
जानामि च त्वां सुरथस्य पुत्र यं कोटिकास्येति विदुर्मनुष्या: । तस्मादहं शैब्य तथैव तुभ्य- माख्यामि बन्धून् प्रथितं कुलं च
মই তোমাক চিনি—তুমি ৰজা সুৰথৰ পুত্ৰ; মানুহে তোমাক ‘কোটিকাস্য’ নামে জানে। সেয়ে, হে শৈব্য, মই তোমাক মোৰ স্বজন-বন্ধু আৰু বিশ্বপ্ৰসিদ্ধ বংশ-পরিচয় জনাইছোঁ।
Verse 5
अपत्यमस्मि ट्रुपदस्य राज्ञ: कृष्णेति मां शैब्य विदुर्मनुष्या: । साहं वृणे पञ्च जनान् पतित्वे ये खाण्डवप्रस्थगता: श्रुतास््ते
মই ৰজা দ্ৰুপদৰ কন্যা; হে শৈব্য, মানুহে মোক ‘কৃষ্ণা’ নামে জানে। সেয়ে, তুমি যিসকলৰ কথা শুনিছা—খাণ্ডৱপ্ৰস্থলৈ যোৱা সেই পাঁচজন পুৰুষক—মই স্বামী ৰূপে বৰণ কৰিছোঁ।
Verse 6
'शिबिदेशके राजकुमार! मैं राजा ट्रुपदकी पुत्री हूँ। मनुष्य मुझे कृष्णाके नामसे जानते हैं। मैंने पाँचों पाण्डवोंका पतिरूपमें वरण किया है, जो खाण्डव-प्रस्थमें रहते थे। उनका नाम तुमने अवश्य सुना होगा ।।
যুধিষ্ঠিৰ, ভীমসেন আৰু অৰ্জুন, লগতে মাদ্ৰীৰ দুজন বীৰপুত্ৰ—নকুল আৰু সহদেৱ—ইয়েই মোৰ স্বামী। তেওঁলোকে মোক ইয়াত স্থাপন কৰি, চাৰিও দিশে ভাগ হৈ, হিংস্ৰ পশু নিধনৰ উদ্দেশ্যে মৃগয়ালৈ গৈছে।
Verse 7
प्राचीं राजा दक्षिणां भीमसेनो जय: प्रतीचीं यमजावुदीचीम् । मन्ये तु तेषां रथसत्तमानां कालो$भित: प्राप्त इहोपयातुम्
ৰজা যুধিষ্ঠিৰ পূব দিশলৈ গৈছে, ভীমসেন দক্ষিণলৈ, জয়ী অৰ্জুন পশ্চিমলৈ, আৰু যমজ ভ্ৰাতা—নকুল-সহদেৱ—উত্তৰলৈ। মোৰ মনে হয়, সেই ৰথশ্ৰেষ্ঠসকলৰ সকলো দিশৰ পৰা ইয়ালৈ উভতি আহিবলৈ এতিয়া সময় আহি পৰিছে।
Verse 8
सम्मानिता यास्यथ तैर्यथेष्टे विमुच्य वाहानवरोहयध्वम् । प्रियातिथिर्धर्मसुतो महात्मा प्रीतो भविष्यत्यभिवीक्ष्य युष्मान्
বৈশম্পায়নে ক’লে—তেওঁলোকে তোমালোকক যথোচিত সন্মান জনোৱাৰ পাছত তোমালোক ইচ্ছামতে গন্তব্যলৈ যাব পাৰা। এতিয়া বাহনৰ পৰা নামি, ঘোঁৰাবোৰ খুলি বিশ্ৰাম লোৱা। ধৰ্মপুত্ৰ মহাত্মা যুধিষ্ঠিৰ অতিথিপ্ৰিয়; তোমালোকক দেখি তেওঁ নিশ্চয়েই প্ৰসন্ন হ’ব।
Verse 9
एतावदुक््त्वा द्रुपदात्मजा सा शैब्यात्मजं चन्द्रमुखी प्रतीता । विवेश तां पर्णशालां प्रशस्तां संचिन्त्य तेषामतिथित्वमर्थ
ইমানেই কৈ চন্দ্ৰমুখী দ্ৰুপদাত্মজা দ্ৰৌপদী শৈব্যপুত্ৰৰ ওপৰত বিশ্বাস ৰাখি সেই উৎকৃষ্ট পৰ্ণশালাত প্ৰৱেশ কৰিলে। “এওঁলোক আমাৰ অতিথি” বুলি ভাবি তাই প্ৰসন্নচিত্তে বিধিপূৰ্বক তেওঁলোকৰ আতিথ্যৰ ব্যৱস্থা কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 266
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि द्रौपदीहरणपर्वणि द्रौपदीवाक्ये षट्षष्ट्यधिकद्विशततमो<5 ध्याय:
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বত, দ্ৰৌপদীহৰণপৰ্বৰ অন্তৰ্গত ‘দ্ৰৌপদীবাক্য’ বিষয়ক দু’শ ছেষট্টিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to pursue a just objective while facing a natural barrier: whether to adopt risky, potentially harmful shortcuts (mass leaping, improvised transport) or to insist on a scalable, orderly solution that minimizes preventable loss and maintains legitimacy.
Effective action is presented as disciplined and proportionate: evaluate constraints, avoid impulsive heroics that do not generalize to the collective, and integrate specialized knowledge through accountable leadership.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the meta-function is exemplum-based instruction, using Rama’s conduct to illustrate dharmically bounded strategy and the legitimization of alliances.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.